Chapter 9

युधिष्ठिर उवाच- इंद्रादिभिस्तदा देवैः किं कृतं द्विजसत्तम । जालंधरेण विजितैः स्वर्गराज्ये हृते सति १। नारद उवाच-। अथ त्यक्त्वा दिवं देवाः प्रापुस्ते दुर्दशां चिरम् । न पीयूषं नैव यज्ञाः ययुः स्थानं स्वयंभुवः २। ददृशुर्ब्राह्मभुवने ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । प्राणायामेन युंजानं मनः स्वं परमात्मनि ३। ते तुष्टुवुः सुराः सर्वे वाग्भिस्तथ्याभिरादृताः । ततः प्रसन्नो भगवान्किंकरोमीति चाब्रवीत् ४। ततो निवेदयांचक्रुः ब्रह्मणे विबुधाः पुनः । जालंधरस्य सकलं तथा निजपराभवम् ५। क्षणं ध्यात्वा ययौ ब्रह्मा कैलासं त्रिदशैः सह । तस्य शैलस्य पार्श्वे ते वैचित्र्येण समाकुलाः । स्थिताः संतुष्टुवुर्देवा ब्रह्मशक्रपुरोगमाः ६। नमो भवाय शर्वाय नीलग्रीवाय ते नमः । नमः स्थूलाय सूक्ष्माय बहुरूपाय ते नमः ७। इति सर्वमुखो भूत्वा वाणीमाकर्ण्य शंकरः । प्रोवाच नंदिनं देवा नानयस्वेति सत्वरम् ८। श्रुत्वा शंभोर्वचो देवा आहूता नंदिना द्रुतम् । प्रविश्यांतःपुरे देवा ददृशुर्विस्मितेक्षणाः ९। तत्रासने समासीनं शंकरं लोकशंकरम् । गणैः कोटिसहस्रैस्तु सेवितं भक्तिशालिभिः १०। नग्नैर्विरूपैः कुटिलैर्जटिलैर्धूलिधूसरैः । प्रणिपत्याग्रतः प्राह सह देवैः पितामहः ११। सुखरोगो यथा स्यासीच्छक्रः सोऽयं वृथागतः । कृपां कुरु महादेव शरणागतवत्सल १२। तत उच्चैर्विभोर्हास्यं श्रुत्वा ब्रह्मा पिनाकिनः । उवाच देवदेवेशं पश्यावस्थां दिवौकसाम् १३ । ततः सर्वेश्वरो ज्ञात्वा ब्रह्मणो मनसेप्सितम् । शक्रस्य मानभंगं च देवार्थे परमेश्वरः १४। प्रेम्णा भवान्या विज्ञप्तो नृप प्राह वचो हरः । विष्णुना न हतो योऽरि स कथं हन्यते मया १५। पूर्वसृष्टान्यायुधानि वज्रादीनि पितामह । तैः शस्त्रैर्नैव वध्योऽसौ बली जालंधरोऽसुरः १६। हेतिभिः पूर्वसंसृष्टैः समयापि न हन्यते । देवाः कुर्वंतु शस्त्रं हि मम प्राणसहं दृढम् १७। शंभोरित्युत्तरं श्रुत्वा ब्रह्मोवाचाथ शंकरम् । स्वयं कुरु महाशस्त्रं त्वं वेत्थ स्वात्मनो बलम् १८। इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच महेश्वरः । ब्रह्मन्विमुंच तेजस्त्वं क्रोधयुक्तं सुरैः सह १९। ततस्तेजो मुमोचाथ ब्रह्मा ब्रह्मास्त्रसूचकः । रुद्रस्त्रिनेत्रजं तेजस्ततो निर्मुक्तवान्स्वयम् २०। देवाश्च मुमुचुः सर्वे सक्रोधं तेजसां चयम् । अत्रांतरे स्मृतः प्राप्तो हरेण मधुसूदनः २१। किं करोमीति तेनोक्तः शिवः प्राह जनार्दनम् । विष्णो जालंधरः कस्मान्न हतः संगरे त्वया २२। कथं सुरान्परित्यज्य क्षीराब्धिं शयितुं गतः २३। श्रीविष्णुरुवाच-। यदि तं हन्मि देवेश श्रीः कथं मम वल्लभा । तस्मात्त्वं पार्वतीकांत जहि जालंधरं रणे २४। तेजस्त्वं क्रोधजं मुंचेत्युक्तः शर्वेण केशवः । मुमोच वैष्णवं तेजः तत्सर्वं समवर्द्धत । तेजः प्रवृद्धं तद्दृष्ट्वा व्यापकं प्राह केशवम् २५। शंकर उवाच-। एतेन तेजसा शीघ्रं ममास्त्रं कर्तुमर्हथ । विश्वकर्मादयस्तच्च श्रुत्वा शंकरभाषितम् २६। निरीक्ष्य च तदाऽन्योऽन्यं किं कुर्म इति शंकिताः । दृष्ट्वा तूष्णीं स्थितांस्तांश्च ज्ञात्वा तन्मनसि स्थितम् २७। तदाह भगवान्ब्रह्मा अनालोक्यं हि दैवतैः । सोढुं न शक्तास्ते तेजो धर्तुं केन च शक्यते २८। ततः प्रहस्य भगवानुत्पत्योपरि तेजसः । वामांघ्रिपार्ष्णिना शंभुर्ननर्त भ्रमरीचयम् २९। ततो देवा महेंद्राद्यास्तेजसोपरि शंकरम् । नृत्यमानं तदा दृष्ट्वा मुदा वाद्यान्यवादयन् ३०। तदाप्रभृति नृत्येषु भ्राम्यते भ्रमरीचयम् । अथ चक्रं समुत्पन्नं शंभोर्नर्तनमर्दनात् ३१। आरलक्षत्रयोपेतं अस्थिकोटिसमाकुलम् । शर्वांघ्रिकषणात्तस्य तेजसो निसृताः कणाः ३२। विश्वकर्मा च तेनास्त्रं विमानानि च निर्ममे । ततस्ते निर्ज्जरा भीत्या दृष्ट्वा चक्रं सुदर्शनम् ३३। त्राहित्राहीति देवेशं प्रत्यूचुस्ते सुरान्नृप । पृथ्वीकाठिन्यमादाय लोहानामपि तेजसाम् ३४। यद्विश्वकर्मणा कोशं कृतं भस्मीकृतं च तत् । सृष्टेन तेन चक्रेण दग्धः कालोऽपतत्क्षितौ ३५। ततस्तद्ब्रह्मणो हस्ते ददौ चक्रं स धूर्जटिः । चक्रार्चिर्निचयैः कूर्चं दृष्ट्वा दग्धमुमापतिः ३६। हसित्वा ब्रह्मणो हस्ताद्गृहीत्वा सत्वरं शिवः । दधौ कक्षापुटे चक्रं निधानं निर्धनो यथा ३७। ततो न दृश्यते चक्रं शिवकक्षापुटेस्थितम् । महामूर्खस्य यद्दत्तं दानं तस्य फलं यथा ३८। इति श्रीपाद्मे महापुराणे उत्तरखंडे पंचपंचाशत्सहस्र। संहितायां युधिष्ठिरनारदसंवादे जालंधरोपाख्याने सर्व। देवतेजोमयचक्रोत्पत्तिर्नाम नवमोऽध्यायः ९।

yudhiṣṭhira uvāca- iṃdrādibhistadā devaiḥ kiṃ kṛtaṃ dvijasattama | jālaṃdhareṇa vijitaiḥ svargarājye hṛte sati 1| nārada uvāca-| atha tyaktvā divaṃ devāḥ prāpuste durdaśāṃ ciram | na pīyūṣaṃ naiva yajñāḥ yayuḥ sthānaṃ svayaṃbhuvaḥ 2| dadṛśurbrāhmabhuvane brahmāṇaṃ parameṣṭhinam | prāṇāyāmena yuṃjānaṃ manaḥ svaṃ paramātmani 3| te tuṣṭuvuḥ surāḥ sarve vāgbhistathyābhirādṛtāḥ | tataḥ prasanno bhagavānkiṃkaromīti cābravīt 4| tato nivedayāṃcakruḥ brahmaṇe vibudhāḥ punaḥ | jālaṃdharasya sakalaṃ tathā nijaparābhavam 5| kṣaṇaṃ dhyātvā yayau brahmā kailāsaṃ tridaśaiḥ saha | tasya śailasya pārśve te vaicitryeṇa samākulāḥ | sthitāḥ saṃtuṣṭuvurdevā brahmaśakrapurogamāḥ 6| namo bhavāya śarvāya nīlagrīvāya te namaḥ | namaḥ sthūlāya sūkṣmāya bahurūpāya te namaḥ 7| iti sarvamukho bhūtvā vāṇīmākarṇya śaṃkaraḥ | provāca naṃdinaṃ devā nānayasveti satvaram 8| śrutvā śaṃbhorvaco devā āhūtā naṃdinā drutam | praviśyāṃtaḥpure devā dadṛśurvismitekṣaṇāḥ 9| tatrāsane samāsīnaṃ śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram | gaṇaiḥ koṭisahasraistu sevitaṃ bhaktiśālibhiḥ 10| nagnairvirūpaiḥ kuṭilairjaṭilairdhūlidhūsaraiḥ | praṇipatyāgrataḥ prāha saha devaiḥ pitāmahaḥ 11| sukharogo yathā syāsīcchakraḥ so'yaṃ vṛthāgataḥ | kṛpāṃ kuru mahādeva śaraṇāgatavatsala 12| tata uccairvibhorhāsyaṃ śrutvā brahmā pinākinaḥ | uvāca devadeveśaṃ paśyāvasthāṃ divaukasām 13 | tataḥ sarveśvaro jñātvā brahmaṇo manasepsitam | śakrasya mānabhaṃgaṃ ca devārthe parameśvaraḥ 14| premṇā bhavānyā vijñapto nṛpa prāha vaco haraḥ | viṣṇunā na hato yo'ri sa kathaṃ hanyate mayā 15| pūrvasṛṣṭānyāyudhāni vajrādīni pitāmaha | taiḥ śastrairnaiva vadhyo'sau balī jālaṃdharo'suraḥ 16| hetibhiḥ pūrvasaṃsṛṣṭaiḥ samayāpi na hanyate | devāḥ kurvaṃtu śastraṃ hi mama prāṇasahaṃ dṛḍham 17| śaṃbhorityuttaraṃ śrutvā brahmovācātha śaṃkaram | svayaṃ kuru mahāśastraṃ tvaṃ vettha svātmano balam 18| iti tasya vacaḥ śrutvā pratyuvāca maheśvaraḥ | brahmanvimuṃca tejastvaṃ krodhayuktaṃ suraiḥ saha 19| tatastejo mumocātha brahmā brahmāstrasūcakaḥ | rudrastrinetrajaṃ tejastato nirmuktavānsvayam 20| devāśca mumucuḥ sarve sakrodhaṃ tejasāṃ cayam | atrāṃtare smṛtaḥ prāpto hareṇa madhusūdanaḥ 21| kiṃ karomīti tenoktaḥ śivaḥ prāha janārdanam | viṣṇo jālaṃdharaḥ kasmānna hataḥ saṃgare tvayā 22| kathaṃ surānparityajya kṣīrābdhiṃ śayituṃ gataḥ 23| śrīviṣṇuruvāca-| yadi taṃ hanmi deveśa śrīḥ kathaṃ mama vallabhā | tasmāttvaṃ pārvatīkāṃta jahi jālaṃdharaṃ raṇe 24| tejastvaṃ krodhajaṃ muṃcetyuktaḥ śarveṇa keśavaḥ | mumoca vaiṣṇavaṃ tejaḥ tatsarvaṃ samavarddhata | tejaḥ pravṛddhaṃ taddṛṣṭvā vyāpakaṃ prāha keśavam 25| śaṃkara uvāca-| etena tejasā śīghraṃ mamāstraṃ kartumarhatha | viśvakarmādayastacca śrutvā śaṃkarabhāṣitam 26| nirīkṣya ca tadā'nyo'nyaṃ kiṃ kurma iti śaṃkitāḥ | dṛṣṭvā tūṣṇīṃ sthitāṃstāṃśca jñātvā tanmanasi sthitam 27| tadāha bhagavānbrahmā anālokyaṃ hi daivataiḥ | soḍhuṃ na śaktāste tejo dhartuṃ kena ca śakyate 28| tataḥ prahasya bhagavānutpatyopari tejasaḥ | vāmāṃghripārṣṇinā śaṃbhurnanarta bhramarīcayam 29| tato devā maheṃdrādyāstejasopari śaṃkaram | nṛtyamānaṃ tadā dṛṣṭvā mudā vādyānyavādayan 30| tadāprabhṛti nṛtyeṣu bhrāmyate bhramarīcayam | atha cakraṃ samutpannaṃ śaṃbhornartanamardanāt 31| āralakṣatrayopetaṃ asthikoṭisamākulam | śarvāṃghrikaṣaṇāttasya tejaso nisṛtāḥ kaṇāḥ 32| viśvakarmā ca tenāstraṃ vimānāni ca nirmame | tataste nirjjarā bhītyā dṛṣṭvā cakraṃ sudarśanam 33| trāhitrāhīti deveśaṃ pratyūcuste surānnṛpa | pṛthvīkāṭhinyamādāya lohānāmapi tejasām 34| yadviśvakarmaṇā kośaṃ kṛtaṃ bhasmīkṛtaṃ ca tat | sṛṣṭena tena cakreṇa dagdhaḥ kālo'patatkṣitau 35| tatastadbrahmaṇo haste dadau cakraṃ sa dhūrjaṭiḥ | cakrārcirnicayaiḥ kūrcaṃ dṛṣṭvā dagdhamumāpatiḥ 36| hasitvā brahmaṇo hastādgṛhītvā satvaraṃ śivaḥ | dadhau kakṣāpuṭe cakraṃ nidhānaṃ nirdhano yathā 37| tato na dṛśyate cakraṃ śivakakṣāpuṭesthitam | mahāmūrkhasya yaddattaṃ dānaṃ tasya phalaṃ yathā 38| iti śrīpādme mahāpurāṇe uttarakhaṃḍe paṃcapaṃcāśatsahasra| saṃhitāyāṃ yudhiṣṭhiranāradasaṃvāde jālaṃdharopākhyāne sarva| devatejomayacakrotpattirnāma navamo'dhyāyaḥ 9|