Chapter 25

नारदउवाच- एवं तुलस्या माहात्म्यं त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं मया । सांप्रतं तु समाचक्ष्व त्रिरात्रं तुलसीव्रतम् १। सदाशिव उवाच- शृणु विप्र महाबुद्धे व्रतमेतत्पुरातनम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः २। पुरा रैभ्यंतरे कल्पे राजा ह्यासीत्प्रजापतिः । तस्य भार्या च विख्याता चंद्ररूपा महासती ३। सा वै व्रतमिदं चक्रे सर्वकामफलप्रदम् । त्रिरात्रं तु व्रतं तस्या धर्मकामार्थ मोक्षदम् ४। सफलं जीवितं तेषां यैः श्रुतं तुलसीव्रतम् । कार्तिके शुक्लपक्षे तु नवम्यां चैव नारद ५। नियमस्थो व्रती तिष्ठेद्भूमिशायी जितेंद्रियः । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य शुचिः संयतमानसः ६। स्वपेन्नियमपूर्वं तु तुलसीवनसंनिधौ । ततो मध्याह्नसमये नद्यादौ विमले जले ७। स्नानं कृत्वा पितॄन्देवांस्तर्पयेद्विधिपूर्वकम् । सुवर्णं कारयेद्देवं लक्ष्म्या सह जनार्दनम् ८। वित्तशाठ्यं न कर्तव्यमात्मनः श्रेयमिच्छता । वस्त्रयुग्मं ततः कार्यं पीते शुक्लेऽपि वाससी । नवग्रहाणामारंभं शांतिकं विधिपूर्वकम् ९। श्रपयित्वा चरुं तत्र वैष्णवं होममाचरेत् । द्वादश्यां देवदेवेशं पूजयित्वा प्रयत्नतः १०। अव्रणं शुद्धकलशं स्थापयेद्विधिपूर्वकम् । पंचरत्नसमोपेतं पल्लवैश्चोषधीयुतम् ११। तस्योपरिन्यसेत्पात्रे लक्ष्म्या सह जनार्दनम् । स्थापयेत्तुलसीमूले मंत्रैर्वेदपुराणकैः १२। पयसा केवलेनैव सिंचयेत्तुलसीवनम् । पंचामृतेन संस्नाप्य देवदेवं जगद्गुरुम् १३। योऽनंतरूपोऽखिलविश्वरूपो गर्भोदके लोकविधिं बिभर्त्ति । प्रसीदतामेष सदेव देवो यो मायया विश्वकृदेष देवी १४। प्रार्थनामंत्रः । आगच्छाच्युत देवेश तेजोराशे जगत्पते । सदैव तिमिरध्वंसी पाहि मां भवसागरात् १५। आवाहनमंत्रः । पंचामृतेन सुस्नानं तथा गंधोदकेन च । गंगादीनां च तोयेन स्नातोऽनंतःप्रसीदतु १६। स्नानमंत्रः । श्रीखंडागुरुकर्पूरं कुंकुमादिविलेपनम् । भक्त्या दत्तं मया देव लक्ष्म्या सह गृहाण वै १७। विलेपनमंत्रः । नारायण नमस्तेऽस्तु नरकार्णवतारण । त्रैलोक्याधिपते तुभ्यं ददामि वसने शुभे १८। वस्त्रमंत्रः । दामोदर नमस्तेस्तु त्राहि मां भवसागरात् । ब्रह्मसूत्रं मया दत्तं गृहाण पुरुषोत्तम १९। उपवीतमंत्रः । पुष्पाणि च सुगंधीनि मालत्यादीनि वै प्रभो । मया दत्तानि देवेश प्रीतितः प्रतिगृह्यताम् २०। पुष्पमंत्रः । नैवेद्यं गृह्यतां नाथ भक्ष्यभोज्यैः समन्वितम् । सर्वै रसैः सुसंपन्नं गृहाण परमेश्वर २१। नैवेद्यमंत्रः । पूगानि नागपत्राणि कर्पूरसहितानि च । मया दत्तानि देवेश तांबूलं प्रतिगृह्यताम् २२। तांबूलमंत्रः । धूपं दत्वा गुरुं भक्त्या गुग्गुलं घृतमिश्रितम् । एवं पूजा प्रकर्त्तव्या घृतेन दीपमाचरेत् २३। विविधं मुनिशार्दूल दीपं कृत्वा समाहितः । लक्ष्मीनारायणस्याग्रे तुलसीवनसन्निधौ २४। अर्घं तत्र प्रदातव्यं देवदेवाय चक्रिणे । नवम्यां नालिकेरेण पुत्रार्थमर्घमुत्तमम् २५। दशम्यां बीजपूरं तु धर्मकामार्थसिद्धये । एकादश्यां दाडिमेन दारिद्र्यं नाशयेत्सदा २६। सप्तधान्येन संयुक्तं वंशपात्रेण नारद । फलसप्तकसंयुक्तं पत्रं पूगसमन्वितम् २७। वस्त्रेणाच्छादितं कृत्वा देवस्याग्रे निवेदयेत् । मंत्रेणानेन विपेंद्र शृणुष्वैकाग्रमानसः २८। तुलसीसहितो देव सदा शंखेन संयुतम् । गृहाणार्घं मया दत्तं देवदेव नमोस्तुते २९। अर्घमंत्रः । एवं संपूज्य देवेशं लक्ष्म्या सह जनार्दनम् । प्रार्थयेद्देवदेवेशं व्रतसंपूर्तिसिद्धये ३०। उपोषितोऽहं देवेश कामक्रोधविवर्जितः । व्रतेनानेन देवेश त्वमेवशरणं मम ३१। गृहीतेऽस्मिन्व्रते देव यदपूर्णं कृतं मया । सर्वं तदस्तु संपूर्णं त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ३२। नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते जलशायिने । इदं व्रतं मयाचीर्णं प्रसादात्तव केशव ३३। अज्ञानतिमिरध्वंसिन्व्रतेनानेन केशव । प्रसादसुमुखो भूत्वा ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ३४। ततो जागरणं रात्रौ गीतपुस्तकवाचनम् । नाद नृत्यकलाभिज्ञैः पुण्याख्यानैः सुभोभनैः ३५। विभातायां तु शर्वर्यामुदिते विमले रवौ । निमंत्र्य ब्राह्मणान्भक्त्या श्राद्धं कुर्याच्च वैष्णवम् ३६। भोजयित्वा यथाकामं पायसेन घृतेन च । तांबूलपुष्पगंधादि दक्षिणाभिः समन्वितम् ३७। उपवीतानि वासांसि दत्वा मालां च चंदनम् । दांपत्यत्रितयं भोज्यं वस्त्रभूषण कुंकुमैः ३८। वंशपात्राणि शक्त्या च विरूढैः परिपूरयेत् । नालिकेरैश्च पक्वान्नैर्वस्त्रैश्च विविधैः फलैः ३९। सपत्नीकं गुरुं तत्र वस्त्राणि परिधापयेत् । विभूषणानि दिव्यानि गंधमाल्यैः प्रपूजयेत् ४०। सर्वोपस्करसंयुक्तां गां दद्याच्च पयस्विनीम् । सदक्षिणां सवस्त्रां च तन्मे निगदतः शृणु ४१। सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं स्नातानां जायते नृणाम् । तत्फलं स लभेत्सर्वं देवदेवप्रसादतः ४२। भुक्त्वा च विपुलान्भोगान्सर्वकामान्मनोरमान् । वैष्णवं पदमाप्नोति अंते विष्णोः प्रसादतः ४३। इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे तुलसीत्रिरात्रव्रतवर्णनंनाम पंचविंशोऽध्यायः २५।

nāradauvāca- evaṃ tulasyā māhātmyaṃ tvatprasādācchrutaṃ mayā | sāṃprataṃ tu samācakṣva trirātraṃ tulasīvratam 1| sadāśiva uvāca- śṛṇu vipra mahābuddhe vratametatpurātanam | yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ 2| purā raibhyaṃtare kalpe rājā hyāsītprajāpatiḥ | tasya bhāryā ca vikhyātā caṃdrarūpā mahāsatī 3| sā vai vratamidaṃ cakre sarvakāmaphalapradam | trirātraṃ tu vrataṃ tasyā dharmakāmārtha mokṣadam 4| saphalaṃ jīvitaṃ teṣāṃ yaiḥ śrutaṃ tulasīvratam | kārtike śuklapakṣe tu navamyāṃ caiva nārada 5| niyamastho vratī tiṣṭhedbhūmiśāyī jiteṃdriyaḥ | vrataṃ trirātramuddiśya śuciḥ saṃyatamānasaḥ 6| svapenniyamapūrvaṃ tu tulasīvanasaṃnidhau | tato madhyāhnasamaye nadyādau vimale jale 7| snānaṃ kṛtvā pitṝndevāṃstarpayedvidhipūrvakam | suvarṇaṃ kārayeddevaṃ lakṣmyā saha janārdanam 8| vittaśāṭhyaṃ na kartavyamātmanaḥ śreyamicchatā | vastrayugmaṃ tataḥ kāryaṃ pīte śukle'pi vāsasī | navagrahāṇāmāraṃbhaṃ śāṃtikaṃ vidhipūrvakam 9| śrapayitvā caruṃ tatra vaiṣṇavaṃ homamācaret | dvādaśyāṃ devadeveśaṃ pūjayitvā prayatnataḥ 10| avraṇaṃ śuddhakalaśaṃ sthāpayedvidhipūrvakam | paṃcaratnasamopetaṃ pallavaiścoṣadhīyutam 11| tasyoparinyasetpātre lakṣmyā saha janārdanam | sthāpayettulasīmūle maṃtrairvedapurāṇakaiḥ 12| payasā kevalenaiva siṃcayettulasīvanam | paṃcāmṛtena saṃsnāpya devadevaṃ jagadgurum 13| yo'naṃtarūpo'khilaviśvarūpo garbhodake lokavidhiṃ bibhartti | prasīdatāmeṣa sadeva devo yo māyayā viśvakṛdeṣa devī 14| prārthanāmaṃtraḥ | āgacchācyuta deveśa tejorāśe jagatpate | sadaiva timiradhvaṃsī pāhi māṃ bhavasāgarāt 15| āvāhanamaṃtraḥ | paṃcāmṛtena susnānaṃ tathā gaṃdhodakena ca | gaṃgādīnāṃ ca toyena snāto'naṃtaḥprasīdatu 16| snānamaṃtraḥ | śrīkhaṃḍāgurukarpūraṃ kuṃkumādivilepanam | bhaktyā dattaṃ mayā deva lakṣmyā saha gṛhāṇa vai 17| vilepanamaṃtraḥ | nārāyaṇa namaste'stu narakārṇavatāraṇa | trailokyādhipate tubhyaṃ dadāmi vasane śubhe 18| vastramaṃtraḥ | dāmodara namastestu trāhi māṃ bhavasāgarāt | brahmasūtraṃ mayā dattaṃ gṛhāṇa puruṣottama 19| upavītamaṃtraḥ | puṣpāṇi ca sugaṃdhīni mālatyādīni vai prabho | mayā dattāni deveśa prītitaḥ pratigṛhyatām 20| puṣpamaṃtraḥ | naivedyaṃ gṛhyatāṃ nātha bhakṣyabhojyaiḥ samanvitam | sarvai rasaiḥ susaṃpannaṃ gṛhāṇa parameśvara 21| naivedyamaṃtraḥ | pūgāni nāgapatrāṇi karpūrasahitāni ca | mayā dattāni deveśa tāṃbūlaṃ pratigṛhyatām 22| tāṃbūlamaṃtraḥ | dhūpaṃ datvā guruṃ bhaktyā guggulaṃ ghṛtamiśritam | evaṃ pūjā prakarttavyā ghṛtena dīpamācaret 23| vividhaṃ muniśārdūla dīpaṃ kṛtvā samāhitaḥ | lakṣmīnārāyaṇasyāgre tulasīvanasannidhau 24| arghaṃ tatra pradātavyaṃ devadevāya cakriṇe | navamyāṃ nālikereṇa putrārthamarghamuttamam 25| daśamyāṃ bījapūraṃ tu dharmakāmārthasiddhaye | ekādaśyāṃ dāḍimena dāridryaṃ nāśayetsadā 26| saptadhānyena saṃyuktaṃ vaṃśapātreṇa nārada | phalasaptakasaṃyuktaṃ patraṃ pūgasamanvitam 27| vastreṇācchāditaṃ kṛtvā devasyāgre nivedayet | maṃtreṇānena vipeṃdra śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ 28| tulasīsahito deva sadā śaṃkhena saṃyutam | gṛhāṇārghaṃ mayā dattaṃ devadeva namostute 29| arghamaṃtraḥ | evaṃ saṃpūjya deveśaṃ lakṣmyā saha janārdanam | prārthayeddevadeveśaṃ vratasaṃpūrtisiddhaye 30| upoṣito'haṃ deveśa kāmakrodhavivarjitaḥ | vratenānena deveśa tvamevaśaraṇaṃ mama 31| gṛhīte'sminvrate deva yadapūrṇaṃ kṛtaṃ mayā | sarvaṃ tadastu saṃpūrṇaṃ tvatprasādājjanārdana 32| namaḥ kamalapatrākṣa namaste jalaśāyine | idaṃ vrataṃ mayācīrṇaṃ prasādāttava keśava 33| ajñānatimiradhvaṃsinvratenānena keśava | prasādasumukho bhūtvā jñānadṛṣṭiprado bhava 34| tato jāgaraṇaṃ rātrau gītapustakavācanam | nāda nṛtyakalābhijñaiḥ puṇyākhyānaiḥ subhobhanaiḥ 35| vibhātāyāṃ tu śarvaryāmudite vimale ravau | nimaṃtrya brāhmaṇānbhaktyā śrāddhaṃ kuryācca vaiṣṇavam 36| bhojayitvā yathākāmaṃ pāyasena ghṛtena ca | tāṃbūlapuṣpagaṃdhādi dakṣiṇābhiḥ samanvitam 37| upavītāni vāsāṃsi datvā mālāṃ ca caṃdanam | dāṃpatyatritayaṃ bhojyaṃ vastrabhūṣaṇa kuṃkumaiḥ 38| vaṃśapātrāṇi śaktyā ca virūḍhaiḥ paripūrayet | nālikeraiśca pakvānnairvastraiśca vividhaiḥ phalaiḥ 39| sapatnīkaṃ guruṃ tatra vastrāṇi paridhāpayet | vibhūṣaṇāni divyāni gaṃdhamālyaiḥ prapūjayet 40| sarvopaskarasaṃyuktāṃ gāṃ dadyācca payasvinīm | sadakṣiṇāṃ savastrāṃ ca tanme nigadataḥ śṛṇu 41| sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ snātānāṃ jāyate nṛṇām | tatphalaṃ sa labhetsarvaṃ devadevaprasādataḥ 42| bhuktvā ca vipulānbhogānsarvakāmānmanoramān | vaiṣṇavaṃ padamāpnoti aṃte viṣṇoḥ prasādataḥ 43| iti śrīpādmemahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāṃ uttarakhaṇḍe umāpatināradasaṃvāde tulasītrirātravratavarṇanaṃnāma paṃcaviṃśo'dhyāyaḥ 25|