Chapter 64

नारद उवाच- चातुर्मास्यां तु नियमा ये केचिद्भुवि विश्रुताः । तानहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महेश्वर १। चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते कर्त्तव्यं किं जनार्दने । षड्रसानां परित्यागे नखकेशविधारणे । अन्यैश्च नियमैः स्वामिन्यत्फलं तद् ब्रवीहि मे २। सूत उवाच- एतच्छ्रुत्वा त्वसौ देवः प्रहस्योत्फुल्ललोचनः । प्रोवाच तं द्विजवरं नारदं तपसान्निधिम् ३। महादेव उवाच- शृणु त्वमिह देवर्षे कथयामि सविस्तरम् । आषाढस्य सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः ४। चातुर्मास्यव्रतानीह गृह्णीयाद्भक्तिपूर्वकम् । भूमिशय्यासमारूढो योगनिद्रां गते हरौ ५। नयेत चतुरो मासान्यावद्भवति कार्तिकी । प्रतिष्ठा न प्रवर्त्तंते तथा यज्ञादिकाः क्रियाः ६। विवाहव्रतसंबंध अन्यन्माङ्गल्यकर्म च । भूपयानं तथा यात्रा अन्याश्च विविधाः क्रियाः ७। प्रसुप्ते च जगन्नाथे अच्युते गरुडध्वजे । व्रतक्रियां चरेद्यस्तु तस्य व्रतफलं शृणु ८। अश्वमेधसहस्रैस्तु यत्फलं प्राप्नुयान्नरः । चातुर्मास्यव्रतैश्चीर्णैस्तत्फलं समवाप्नुयात् ९। मिथुनस्थे सहस्रांशौ स्वापयेन्मधुसूदनम् । तुलाराशौ गते सूर्ये पुनरुत्थापयेद्धरिम् १०। अधिमासे तु पतिते तदा चैष विधिक्रमः । स्थापयेत्प्रतिमां विष्णोः शंखचक्रगदाधरीम् ११। पीतांबरधरां सौम्यां पर्यंके स्थापयेत्शुचौ । श्वेतवस्त्रसमाच्छन्ने सोपधाने तु नारद १२। इतिहासपुराणज्ञो विष्णुभक्तोऽथवा पुनः । स्नापयित्वा दधिक्षीरमधुलाजघृतस्तथा १३। समालभ्य शुभैर्गंधैर्धूपैः पुष्पैर्मनोरमैः । पूजितां कुसुमैः शुभ्रैर्मंत्रेणानेन वाडव १४। सुप्ते त्वयि जगन्नाथे जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे त्वयि बुध्येत जगत्सर्वं चराचरम् १५। एवं तां प्रतिमां विष्णोः स्थापयित्वा तु नारद । तस्यैवाग्रे स्वयं वाचा गृह्णीयान्नियमं ततः १६। स्त्री वा नरो वा तद्भक्तो धर्माधर्मविभागतः । चतुरो वार्षिकान्मासान्देवस्योत्थापनावधि १७। गृह्णीयान्नियमानेतान्दंतधावनपूर्वकम् । उपवासं ततः कृत्वा प्रभाते विमले सति १८। नित्यं कर्म चरित्वा तु विष्णोरग्रे जितात्मवान् । तेषां फलानि वक्ष्यामि तत्कर्तॄणां पृथक्पृथक् १९। मधुरत्वं लभेद्विद्वान्पुरुषो गुडवर्जनात् । तथैव संततिं दीर्घां तैलस्य वर्जनाद्यतः २०। घृतस्य वर्जनाद्विप्र सुंदरांगः प्रजायते । कटुतैलपरित्यागी शत्रुनाशमवाप्नुयात् २१। सुगंधतैलत्यागेन सौभाग्यमतुलं लभेत् । पुष्पभोगपरित्यागी स्वर्गे विद्याधरो भवेत् २२। योगाभ्यासी नरो यस्तु स ब्रह्मपदमाप्नुयात् । कट्वम्लमधुरक्षारतीक्ष्णकाषाय षड्रसान् २३। वर्जयेद्यस्तु वैरूप्यं दौर्गंध्यं नाप्नुयान्नरः । तांबूलवर्जनाद्भोगी रक्तकंठस्तु जायते २४। घृतत्यागाच्च लावण्यं सदा स्निग्धतनुर्भवेत् । फलत्यागाच्च विपेंद्र बहुपुत्रश्च जायते २५। पलाशपत्राशनकृद्रूपवान्भोगवान्भवेत् । दीप्तिमान्दीप्तिकरणः साक्षाद्द्रव्यपतिर्भवेत् २६। दधिदुग्धपरित्यागी गोलोकं लभते नरः । मौनव्रती भवेद्यस्तु तस्याज्ञाऽस्खलिता भवेत् २७। इंद्रासनमवाप्नोति स्थालीपाकस्य वर्जनात् । एवमादि परित्यागाद्धर्मस्थो धर्मनंदनः २८। नमोनारायणायेति जप्त्वा शतगुणं फलम् । एक एव स वै स्वर्गे विद्याधरपतिर्भवेत् २९। पुष्करस्नानमात्रेण गंगायाः स्नानजं फलम् ३०। भूमौ भुंक्ते सदा यस्तु स पृथिव्यधिपो भवेत् । विष्णोश्चैव गृहे कुर्यादुपलेपनमार्जनम् ३१। कल्पस्थायी भवेद्विद्वन्वैकुंठे नात्र संशयः । प्रदक्षिणं च यः कुर्याच्छतमष्टोत्तरं नरः ३२। हंसयुक्तविमानेन दिव्येन सह गच्छति । गीतवाद्यकरो विष्णोर्गांधर्वं लोकमाप्नुयात् ३३। पंचगव्याशनो विद्वन्चांद्रायणफलं लभेत् । नित्यं शास्त्रविनोदेन लोकान्यस्तु प्रबोधयेत् ३४। स व्यासरूपी विष्ण्वग्रे ततो विष्णुपदं लभेत् । तुलसीदलपूजां तु कृत्वा विष्णुपुरं व्रजेत् ३५। कृत्वा प्रोक्षणकं दिव्यं स्थानमप्सरसां लभेत् । शीतांबुना गृहे स्नानात्निर्मलं देहमाप्नुयात् ३६। उष्णोदकं परित्यज्य स्नानं वै पौष्करं लभेत् । पत्रेषु यो नरो भुंक्ते कुरुक्षेत्रफलं लभेत् ३७। भुंक्ते शिलायां यो नित्यं तस्य पुण्यं प्रयागजम् । धर्मोदयजलत्यागी न रोगैः परिभूयते ३८। ताम्रपात्रेषु भुंजानो नैमिषं फलमाप्रुयात् । कांस्यपात्रं परित्यज्य शेषपात्रमुपाचरेत् ३९। अलाभे सर्वपात्राणां मृन्मयं पात्रमुत्तमम् । स्वगृहीतैः कृतैर्वापि पात्रैः पालाशसंभवैः ४०। यस्तु संवत्सरं पूर्ण अग्निहोत्रमुपासते । पात्रैर्वा भोजनं विद्वान्सेवते तत्समं स्मृतम् ४१। चांद्रायणसमं प्रोक्तं ब्रह्मपात्रेषु भोजने । एकैकं भोजनं विद्वन्ब्रह्मपत्रेषु भुंजतः ४२। त्रिरात्रेण समं प्रोक्तं महापातकनाशनम् । एकादश्युपवासेन यत्पुण्यं परिकीर्तितम् ४३। सर्वदानफलं चैव सर्वतीर्थफलं लभेत् । न चापि नरकं पश्येत्पद्मपत्रेषु भोजनात् ४४। ब्राह्मणो याति वैकुंठेऽन्यो जनः स्वर्गमाप्नुयात् । एष ब्रह्म महावृक्षः पापहा सर्वकामदः ४५। मध्यमं वर्जितं पत्रं शूद्रजातेर्नृपोत्तम । भुंजन्नरकमाप्नोति यावदिंद्राश्चतुर्दश ४६। वर्जयेन्मध्यमं पत्रं शेषपत्रेषु भोजनम् । मध्यपत्रे च यः शूद्रो भोजनं कुरुते द्विज ४७। कपिलां ब्रह्मणे दत्त्वा शुद्धिर्भवति नान्यथा । कपिलां दोहयेद्यस्तु शूद्रो भुंक्ते निजे गृहे ४८। दशवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः । कृमियोनिविनिर्मुक्तः पशुयोनिमवाप्नुयात् ४९। कपिलं योह्यनड्वाहं शूद्रो भूत्वात्र वाहयेत् । यावंति तस्य रोमाणि तावद्वर्षाणि नारद 6.64.५०। कुंभीपाकेषु पच्येत स नरो नात्र संशयः । अजा चैव गृहे तस्य शूद्रस्य च विशेषतः ५१। तस्या वै दुग्धपानेन शूद्रो यातीह रौरवम् । ब्राह्मणैः सह व्यापारो यस्य शूद्रस्य दृश्यते ५२। स विप्रो वेदबाह्यः स्याच्छूद्रः कौलिक उच्यते । व्यापारे प्रेरितो विप्रः शूद्राज्ञां च करोति यः ५३। यावत्पदानि चलते तावद्भवति नारकी । उदकार्थं तु यो विप्रः शूद्रेण प्रेषितो गृहे ५४। तदुदकं मद्यतुल्यं पीत्वा वै नरकं व्रजेत् । शूद्रेण सर्वदा नित्यं दानं देयं द्विजन्मने ५५। तेषां चैव तु वै भक्तिः कर्त्तव्या च विशेषतः । इहलोके सुखं भुक्त्वा परलोकं च गच्छति ५६। पांचभौतिकमेतद्धि अनर्थकमुदाहृतम् । अतो देयं हि गुरवे यतोऽनंतफलं लभेत् ५७। अस्मिन्कलियुगे घोरे पापाचारे दुरात्मनः । निंदां कुर्वंति विप्रेंद्र जनानां पुण्यकर्मणाम् ५८। निंदया लभते दुःखं यावदाभूतसंप्लवम् । नानाधर्माः प्रवर्त्तंते कलौ चैव महामते ५९। धर्मोऽयं दुर्ल्लभो लोके धर्मकामार्थमोक्षदः । भूमिशायी भवेद्यस्तु नरः कोऽपि महीतले ६०। दशवर्षसहस्राणि न रोगैः परिपीड्यते । बहुपुत्रो धनैर्युक्तो ह्यकुष्ठी जायते नरः ६१। नक्तभोजी नरो यस्तु तीर्थयात्राफलं लभेत् । अयाचितेन चाप्नोति वापीकूपक्रिंया फलम् ६२। वर्जयेद्यस्तु वै द्रोहं प्राणहिंसापराङ्मुखः । अहिंसा परमो धर्म इति वेदेषु गीयते ६३। दानं दया दम इति सर्वत्र हि श्रुतं मया । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं वै महतामपि ६४। गुरवे ये प्रयच्छंति शरीरं पुत्रपौत्रकम् । तत्र दानप्रभावेन विष्णोर्वल्लभतामियात् ६५। शूद्रेण दीक्षितो यस्तु शूद्रः शूद्रेण दीक्षितः । उभौ तौ पापिनौ प्रोक्तौ यावदाभूतसंप्लवम् ६६। हिंसामतिं यदादत्ते शूद्रो वै पापसत्तमः । एकविंशतिकुलं तेन नरकं प्रतिपात्यते ६७। कलौ पाखंडिनः शूद्रा दृश्यंते बहवो भुवि । तेषां संभाषणादेव नरको भवति द्विज ६८। ब्रह्मज्ञानरता ये च गायत्रीजापिनो द्विज । तेषां दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या दिने दिने ६९। शंखचक्रधरा विप्रा विष्णुधर्मेषु संमताः । वेदधर्मरता नित्यं पंक्तिपावनपावनाः ७०। चातुर्मास्यमिदं कर्म कर्त्तव्यं तैः सदा नरैः । किमन्यद्बहुनोक्तेन भूयोभूयश्च वाडव ७१। ते धन्याः पृथिवी मध्ये नरा ये वैष्णवा भुवि । तेषां कुलं धन्यतमं जातिर्धन्यतमा स्मृता ७२। मधु भक्षयते यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने । महत्पापं भवेत्तस्य वर्जने यच्छृणुष्व तत् ७३। सर्वयज्ञैश्च विविधैर्यत्फलं तदवाप्नुयात् । दाडिमं मातुलिगं च नालिकेरं च वर्जयेत् ७४। देवो वैमानिको भूत्वा ह्यंते विष्णुपदं व्रजेत् । वित्तवान्सुभगश्चैव कुले श्रीमति जायते ७५। यः क्षिपेदेकभक्तेन नरो मासचतुष्टयम् । यावंति च मुहूर्तानि उदितोदितभास्करे ७६। ताद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीयते । व्रीहींश्च यवगोधूमान्वर्जयेद्यस्तु मानवः ७७। अश्वमेधादिके कृते विधिवद्वै सदक्षिणे । यत्फलं मुनिभिः प्रोक्तं तत्फलं लभते नरः ७८। धनधान्यसमायुक्तो बहुपुत्रश्च जायते । तुलसीतिलदर्भैश्च ये कुर्वंति च तर्पणम् ७९। तत्फलं कोटिगुणितं चातुर्मास्ये विशेषतः । यदा सुप्ते हृषीकेशे कुर्याच्चैतत्त्रयान्वितम् ८०। तेऽपि युगसहस्राणि मोदंते विष्णुसंनिधौ । पदं वा पदमर्द्धं वा ऋचां चार्द्धऋचां तथा ८१। विष्ण्वग्रे ये प्रगायंति मुक्तास्ते वै न संशयः । मैथुनं वर्जयेद्यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने ८२। एकमन्वंतरं सोऽपि विष्णुलोके महीयते । दधिदुग्धं तथा तक्रं गुडं शाकं तथैव च ८३। वर्जनादेव भो विप्र मुक्तिभागी न संशयः । स्नानमामलकेनैव ये कुर्वंति च मानवाः ८४। दिनेदिने महत्पुण्यं प्राप्नुवंति च ते मुने । धात्रीफलं पापहरं प्रवदंति मनीषिणः ८५। त्रैलोक्यतारणार्थाय निर्मिता ब्राह्मणा पुरा । संध्यामौनं चरेद्यस्तु भुंक्ते मासचतुष्टयम् ८६। मन्वंतराणि चत्वारि वैकुंठे मोदते पुनः । स्वयंपाकी नरो यस्तु भुंक्ते मासचतुष्टयम् ८७। दशवर्षसहस्राणि इंद्रलोके महीयते । चतुरो वार्षिकान्मासान्मौनं चैव समाचरेत् ८८। स च विष्णुपुरं गच्छेद्ब्राह्मं च तदनंतरम् । मौनभोजी नरो यस्तु कदाचिन्नावसीदति ८९। मौनेन भुंजमानास्तु राक्षसास्त्रिदिवं गताः । कृमिकीटसमायुक्तं पक्वान्नमशुची भवेत् ९०। गवां मांससमं ज्ञेयमन्नं चापि द्विजोत्तम । तदन्नमशुचि ज्ञेयं ग्रसते मानुषो यदि ९१। एतद्वै भोजनं प्रोक्तं राक्षसानां प्रियं सदा । तोषितो हि पुरा ब्रह्मा तेन दत्तं महात्मना ९२। मौनेन भोजयित्वा तु स्वर्गं प्राप्ता न संशयः । संजल्पन्भुंजते यस्तु तेनान्नमशुची भवेत् ९३। पापं स केवलं भुंक्ते तस्मान्मौनं समाचरेत् । उपवाससमं भोज्यं ज्ञेयं मौनेन नारद ९४। पंचप्राणाहुतीर्यस्तु मौनभोजी नरोत्तमः । पंच वै पातकान्यस्य नश्यंति नात्र संशयः ९५। न कुर्यात्संधितं वस्त्रं पितृकर्मणि वाडव । अशुच्यंगे स्थितं चैव वस्त्रं तदशुची भवेत् ९६। कटिपृष्ठस्थिते वस्त्रे पुरीषं कुरुते तु यः । मूत्रं वा मैथुनं वापि तद्वस्त्रं परिवर्जयेत् ९७। पितृकर्मविशेषेण वर्जनीयं च वाडव । सर्वदा च मुने प्राज्ञैर्देवार्चा चक्रपाणिनः ९८। कर्त्तव्या च विशेषेण शुचिभिर्विजितेंद्रियैः । संप्रसुप्ते हृषीकेशे तृणशाककुसुंभिकाः ९९। संधितानि च वस्त्राणि वर्जितानि प्रयत्नतः । चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते यस्तु एतानि वर्जयेत् 6.64.१००। नरकं न तु संगच्छेत्यावदाभूतसंप्लवम् । मद्यं मांसं न भक्षेत शाशकं सौकरं तथा १०१। चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे जनार्दने । सोऽपि देवत्वमाप्नोति अहिंसानिरतो नरः १०२। मिथ्याक्रोधं तथा रौक्ष्यं तथा पर्वसु मैथुनम् । वर्जितं येन विप्रेंद्र सोऽश्वमेधफलं लभेत् १०३। ब्रह्मचर्ये प्रजावृद्धिरायुर्वृद्धिस्तथैव च । पुष्पं पत्रं फलं शय्या अभ्यंगं च विलेपनम् १०४। वृथादुग्धानि मांसं च मद्यं च परिवर्जयेत् । चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते नियतं यद्विवर्जितम् १०५। प्रथमं तत्तु दातव्यं ब्राह्मणाय न संशयः । तद्धनं चाक्षयं विद्वन्प्रदत्तं यद्दिवजातये १०६। कोटिकोटिगुणं विप्र लभते नात्र संशयः । येनकेनापि विप्रेंद्र नियमेनार्चितो हरिः १०७। ददाति विष्णुभवनं नात्र कार्या विचारणा । चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते नियमं यो न कारयेत् १०८। सोऽपि नरकमाप्नोति तस्य जन्म वृथागतम् । यत्पुमान्कारयेन्नित्यं द्विजोक्तं विधिमुत्तमम् १०९। तथोक्तान्नियमांश्चैव स याति परमं पदम् । त्रिवर्गरहितं दानं दत्तं भवति निष्फलम् ११०। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवदेवं जनार्दनम् । तोषयेन्नियमैर्दानैर्यथाशक्त्या नरोत्तमः १११। अकृतस्नानदानं च ब्राह्मणानां च पूजनम् । वृथागतं तु तत्सर्वं यावदिंद्राश्चतुर्दश ११२। नारद उवाच- कीदृशं ब्रह्मचर्यं च वद विश्वेश्वर प्रभो । येन चीर्णेन गोविंदः परितुष्टो भवेन्नृणाम् ११३। महादेव उवाच- स्वदारनिरतश्चैव ब्रह्मचारी स्मृतो बुधैः । चांडालादधिको विद्वन्यः स्वभार्यां परित्यजेत् ११४। ऋतावभिगमं कृत्वा ब्रह्मचर्यं विधीयते । परित्यजति यो भार्यां भक्तां दोषविवर्जिताम् ११५। पापकर्मा नरो लोके भ्रूणहत्यामवाप्नुयात् । अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ११६। एकादश्युपवासस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायं देवतार्चनम् ११७। चातुर्मास्यकृतं यच्च सर्वं हि चाक्षयं भवेत् । एककालं द्विकालं वा पुराणं शृणुते तु यः ११८। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति । हरौ सुप्ते विशेषेण हरेर्नामपठन्जपन् ११९। तत्फलं कोटिगुणितं लभते द्विजसत्तम । वैष्णवो ब्राह्मणो यस्तु पूजनं यः करोति हि १२०। स एव सर्वधर्मात्मा पूज्य एव न संशयः । चातुर्मास्यमिदं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् । श्रुत्वा तु लभते पुण्यं गंगास्नानफलं लभेत् १२१। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्र्यां संहितायामुमापतिनारदसंवादे उत्तरखंडे चातुर्मास्यमहिमानाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ६४।

nārada uvāca- cāturmāsyāṃ tu niyamā ye kecidbhuvi viśrutāḥ | tānahaṃ śrotumicchāmi kathayasva maheśvara 1| cāturmāsye harau supte karttavyaṃ kiṃ janārdane | ṣaḍrasānāṃ parityāge nakhakeśavidhāraṇe | anyaiśca niyamaiḥ svāminyatphalaṃ tad bravīhi me 2| sūta uvāca- etacchrutvā tvasau devaḥ prahasyotphullalocanaḥ | provāca taṃ dvijavaraṃ nāradaṃ tapasānnidhim 3| mahādeva uvāca- śṛṇu tvamiha devarṣe kathayāmi savistaram | āṣāḍhasya site pakṣe ekādaśyāmupoṣitaḥ 4| cāturmāsyavratānīha gṛhṇīyādbhaktipūrvakam | bhūmiśayyāsamārūḍho yoganidrāṃ gate harau 5| nayeta caturo māsānyāvadbhavati kārtikī | pratiṣṭhā na pravarttaṃte tathā yajñādikāḥ kriyāḥ 6| vivāhavratasaṃbaṃdha anyanmāṅgalyakarma ca | bhūpayānaṃ tathā yātrā anyāśca vividhāḥ kriyāḥ 7| prasupte ca jagannāthe acyute garuḍadhvaje | vratakriyāṃ caredyastu tasya vrataphalaṃ śṛṇu 8| aśvamedhasahasraistu yatphalaṃ prāpnuyānnaraḥ | cāturmāsyavrataiścīrṇaistatphalaṃ samavāpnuyāt 9| mithunasthe sahasrāṃśau svāpayenmadhusūdanam | tulārāśau gate sūrye punarutthāpayeddharim 10| adhimāse tu patite tadā caiṣa vidhikramaḥ | sthāpayetpratimāṃ viṣṇoḥ śaṃkhacakragadādharīm 11| pītāṃbaradharāṃ saumyāṃ paryaṃke sthāpayetśucau | śvetavastrasamācchanne sopadhāne tu nārada 12| itihāsapurāṇajño viṣṇubhakto'thavā punaḥ | snāpayitvā dadhikṣīramadhulājaghṛtastathā 13| samālabhya śubhairgaṃdhairdhūpaiḥ puṣpairmanoramaiḥ | pūjitāṃ kusumaiḥ śubhrairmaṃtreṇānena vāḍava 14| supte tvayi jagannāthe jagatsuptaṃ bhavedidam | vibuddhe tvayi budhyeta jagatsarvaṃ carācaram 15| evaṃ tāṃ pratimāṃ viṣṇoḥ sthāpayitvā tu nārada | tasyaivāgre svayaṃ vācā gṛhṇīyānniyamaṃ tataḥ 16| strī vā naro vā tadbhakto dharmādharmavibhāgataḥ | caturo vārṣikānmāsāndevasyotthāpanāvadhi 17| gṛhṇīyānniyamānetāndaṃtadhāvanapūrvakam | upavāsaṃ tataḥ kṛtvā prabhāte vimale sati 18| nityaṃ karma caritvā tu viṣṇoragre jitātmavān | teṣāṃ phalāni vakṣyāmi tatkartṝṇāṃ pṛthakpṛthak 19| madhuratvaṃ labhedvidvānpuruṣo guḍavarjanāt | tathaiva saṃtatiṃ dīrghāṃ tailasya varjanādyataḥ 20| ghṛtasya varjanādvipra suṃdarāṃgaḥ prajāyate | kaṭutailaparityāgī śatrunāśamavāpnuyāt 21| sugaṃdhatailatyāgena saubhāgyamatulaṃ labhet | puṣpabhogaparityāgī svarge vidyādharo bhavet 22| yogābhyāsī naro yastu sa brahmapadamāpnuyāt | kaṭvamlamadhurakṣāratīkṣṇakāṣāya ṣaḍrasān 23| varjayedyastu vairūpyaṃ daurgaṃdhyaṃ nāpnuyānnaraḥ | tāṃbūlavarjanādbhogī raktakaṃṭhastu jāyate 24| ghṛtatyāgācca lāvaṇyaṃ sadā snigdhatanurbhavet | phalatyāgācca vipeṃdra bahuputraśca jāyate 25| palāśapatrāśanakṛdrūpavānbhogavānbhavet | dīptimāndīptikaraṇaḥ sākṣāddravyapatirbhavet 26| dadhidugdhaparityāgī golokaṃ labhate naraḥ | maunavratī bhavedyastu tasyājñā'skhalitā bhavet 27| iṃdrāsanamavāpnoti sthālīpākasya varjanāt | evamādi parityāgāddharmastho dharmanaṃdanaḥ 28| namonārāyaṇāyeti japtvā śataguṇaṃ phalam | eka eva sa vai svarge vidyādharapatirbhavet 29| puṣkarasnānamātreṇa gaṃgāyāḥ snānajaṃ phalam 30| bhūmau bhuṃkte sadā yastu sa pṛthivyadhipo bhavet | viṣṇoścaiva gṛhe kuryādupalepanamārjanam 31| kalpasthāyī bhavedvidvanvaikuṃṭhe nātra saṃśayaḥ | pradakṣiṇaṃ ca yaḥ kuryācchatamaṣṭottaraṃ naraḥ 32| haṃsayuktavimānena divyena saha gacchati | gītavādyakaro viṣṇorgāṃdharvaṃ lokamāpnuyāt 33| paṃcagavyāśano vidvancāṃdrāyaṇaphalaṃ labhet | nityaṃ śāstravinodena lokānyastu prabodhayet 34| sa vyāsarūpī viṣṇvagre tato viṣṇupadaṃ labhet | tulasīdalapūjāṃ tu kṛtvā viṣṇupuraṃ vrajet 35| kṛtvā prokṣaṇakaṃ divyaṃ sthānamapsarasāṃ labhet | śītāṃbunā gṛhe snānātnirmalaṃ dehamāpnuyāt 36| uṣṇodakaṃ parityajya snānaṃ vai pauṣkaraṃ labhet | patreṣu yo naro bhuṃkte kurukṣetraphalaṃ labhet 37| bhuṃkte śilāyāṃ yo nityaṃ tasya puṇyaṃ prayāgajam | dharmodayajalatyāgī na rogaiḥ paribhūyate 38| tāmrapātreṣu bhuṃjāno naimiṣaṃ phalamāpruyāt | kāṃsyapātraṃ parityajya śeṣapātramupācaret 39| alābhe sarvapātrāṇāṃ mṛnmayaṃ pātramuttamam | svagṛhītaiḥ kṛtairvāpi pātraiḥ pālāśasaṃbhavaiḥ 40| yastu saṃvatsaraṃ pūrṇa agnihotramupāsate | pātrairvā bhojanaṃ vidvānsevate tatsamaṃ smṛtam 41| cāṃdrāyaṇasamaṃ proktaṃ brahmapātreṣu bhojane | ekaikaṃ bhojanaṃ vidvanbrahmapatreṣu bhuṃjataḥ 42| trirātreṇa samaṃ proktaṃ mahāpātakanāśanam | ekādaśyupavāsena yatpuṇyaṃ parikīrtitam 43| sarvadānaphalaṃ caiva sarvatīrthaphalaṃ labhet | na cāpi narakaṃ paśyetpadmapatreṣu bhojanāt 44| brāhmaṇo yāti vaikuṃṭhe'nyo janaḥ svargamāpnuyāt | eṣa brahma mahāvṛkṣaḥ pāpahā sarvakāmadaḥ 45| madhyamaṃ varjitaṃ patraṃ śūdrajāternṛpottama | bhuṃjannarakamāpnoti yāvadiṃdrāścaturdaśa 46| varjayenmadhyamaṃ patraṃ śeṣapatreṣu bhojanam | madhyapatre ca yaḥ śūdro bhojanaṃ kurute dvija 47| kapilāṃ brahmaṇe dattvā śuddhirbhavati nānyathā | kapilāṃ dohayedyastu śūdro bhuṃkte nije gṛhe 48| daśavarṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ | kṛmiyonivinirmuktaḥ paśuyonimavāpnuyāt 49| kapilaṃ yohyanaḍvāhaṃ śūdro bhūtvātra vāhayet | yāvaṃti tasya romāṇi tāvadvarṣāṇi nārada 6.64.50| kuṃbhīpākeṣu pacyeta sa naro nātra saṃśayaḥ | ajā caiva gṛhe tasya śūdrasya ca viśeṣataḥ 51| tasyā vai dugdhapānena śūdro yātīha rauravam | brāhmaṇaiḥ saha vyāpāro yasya śūdrasya dṛśyate 52| sa vipro vedabāhyaḥ syācchūdraḥ kaulika ucyate | vyāpāre prerito vipraḥ śūdrājñāṃ ca karoti yaḥ 53| yāvatpadāni calate tāvadbhavati nārakī | udakārthaṃ tu yo vipraḥ śūdreṇa preṣito gṛhe 54| tadudakaṃ madyatulyaṃ pītvā vai narakaṃ vrajet | śūdreṇa sarvadā nityaṃ dānaṃ deyaṃ dvijanmane 55| teṣāṃ caiva tu vai bhaktiḥ karttavyā ca viśeṣataḥ | ihaloke sukhaṃ bhuktvā paralokaṃ ca gacchati 56| pāṃcabhautikametaddhi anarthakamudāhṛtam | ato deyaṃ hi gurave yato'naṃtaphalaṃ labhet 57| asminkaliyuge ghore pāpācāre durātmanaḥ | niṃdāṃ kurvaṃti vipreṃdra janānāṃ puṇyakarmaṇām 58| niṃdayā labhate duḥkhaṃ yāvadābhūtasaṃplavam | nānādharmāḥ pravarttaṃte kalau caiva mahāmate 59| dharmo'yaṃ durllabho loke dharmakāmārthamokṣadaḥ | bhūmiśāyī bhavedyastu naraḥ ko'pi mahītale 60| daśavarṣasahasrāṇi na rogaiḥ paripīḍyate | bahuputro dhanairyukto hyakuṣṭhī jāyate naraḥ 61| naktabhojī naro yastu tīrthayātrāphalaṃ labhet | ayācitena cāpnoti vāpīkūpakriṃyā phalam 62| varjayedyastu vai drohaṃ prāṇahiṃsāparāṅmukhaḥ | ahiṃsā paramo dharma iti vedeṣu gīyate 63| dānaṃ dayā dama iti sarvatra hi śrutaṃ mayā | tasmātsarvaprayatnena kāryaṃ vai mahatāmapi 64| gurave ye prayacchaṃti śarīraṃ putrapautrakam | tatra dānaprabhāvena viṣṇorvallabhatāmiyāt 65| śūdreṇa dīkṣito yastu śūdraḥ śūdreṇa dīkṣitaḥ | ubhau tau pāpinau proktau yāvadābhūtasaṃplavam 66| hiṃsāmatiṃ yadādatte śūdro vai pāpasattamaḥ | ekaviṃśatikulaṃ tena narakaṃ pratipātyate 67| kalau pākhaṃḍinaḥ śūdrā dṛśyaṃte bahavo bhuvi | teṣāṃ saṃbhāṣaṇādeva narako bhavati dvija 68| brahmajñānaratā ye ca gāyatrījāpino dvija | teṣāṃ darśanamātreṇa brahmahatyā dine dine 69| śaṃkhacakradharā viprā viṣṇudharmeṣu saṃmatāḥ | vedadharmaratā nityaṃ paṃktipāvanapāvanāḥ 70| cāturmāsyamidaṃ karma karttavyaṃ taiḥ sadā naraiḥ | kimanyadbahunoktena bhūyobhūyaśca vāḍava 71| te dhanyāḥ pṛthivī madhye narā ye vaiṣṇavā bhuvi | teṣāṃ kulaṃ dhanyatamaṃ jātirdhanyatamā smṛtā 72| madhu bhakṣayate yastu supte deve janārdane | mahatpāpaṃ bhavettasya varjane yacchṛṇuṣva tat 73| sarvayajñaiśca vividhairyatphalaṃ tadavāpnuyāt | dāḍimaṃ mātuligaṃ ca nālikeraṃ ca varjayet 74| devo vaimāniko bhūtvā hyaṃte viṣṇupadaṃ vrajet | vittavānsubhagaścaiva kule śrīmati jāyate 75| yaḥ kṣipedekabhaktena naro māsacatuṣṭayam | yāvaṃti ca muhūrtāni uditoditabhāskare 76| tādvarṣasahasrāṇi viṣṇuloke mahīyate | vrīhīṃśca yavagodhūmānvarjayedyastu mānavaḥ 77| aśvamedhādike kṛte vidhivadvai sadakṣiṇe | yatphalaṃ munibhiḥ proktaṃ tatphalaṃ labhate naraḥ 78| dhanadhānyasamāyukto bahuputraśca jāyate | tulasītiladarbhaiśca ye kurvaṃti ca tarpaṇam 79| tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ cāturmāsye viśeṣataḥ | yadā supte hṛṣīkeśe kuryāccaitattrayānvitam 80| te'pi yugasahasrāṇi modaṃte viṣṇusaṃnidhau | padaṃ vā padamarddhaṃ vā ṛcāṃ cārddhaṛcāṃ tathā 81| viṣṇvagre ye pragāyaṃti muktāste vai na saṃśayaḥ | maithunaṃ varjayedyastu supte deve janārdane 82| ekamanvaṃtaraṃ so'pi viṣṇuloke mahīyate | dadhidugdhaṃ tathā takraṃ guḍaṃ śākaṃ tathaiva ca 83| varjanādeva bho vipra muktibhāgī na saṃśayaḥ | snānamāmalakenaiva ye kurvaṃti ca mānavāḥ 84| dinedine mahatpuṇyaṃ prāpnuvaṃti ca te mune | dhātrīphalaṃ pāpaharaṃ pravadaṃti manīṣiṇaḥ 85| trailokyatāraṇārthāya nirmitā brāhmaṇā purā | saṃdhyāmaunaṃ caredyastu bhuṃkte māsacatuṣṭayam 86| manvaṃtarāṇi catvāri vaikuṃṭhe modate punaḥ | svayaṃpākī naro yastu bhuṃkte māsacatuṣṭayam 87| daśavarṣasahasrāṇi iṃdraloke mahīyate | caturo vārṣikānmāsānmaunaṃ caiva samācaret 88| sa ca viṣṇupuraṃ gacchedbrāhmaṃ ca tadanaṃtaram | maunabhojī naro yastu kadācinnāvasīdati 89| maunena bhuṃjamānāstu rākṣasāstridivaṃ gatāḥ | kṛmikīṭasamāyuktaṃ pakvānnamaśucī bhavet 90| gavāṃ māṃsasamaṃ jñeyamannaṃ cāpi dvijottama | tadannamaśuci jñeyaṃ grasate mānuṣo yadi 91| etadvai bhojanaṃ proktaṃ rākṣasānāṃ priyaṃ sadā | toṣito hi purā brahmā tena dattaṃ mahātmanā 92| maunena bhojayitvā tu svargaṃ prāptā na saṃśayaḥ | saṃjalpanbhuṃjate yastu tenānnamaśucī bhavet 93| pāpaṃ sa kevalaṃ bhuṃkte tasmānmaunaṃ samācaret | upavāsasamaṃ bhojyaṃ jñeyaṃ maunena nārada 94| paṃcaprāṇāhutīryastu maunabhojī narottamaḥ | paṃca vai pātakānyasya naśyaṃti nātra saṃśayaḥ 95| na kuryātsaṃdhitaṃ vastraṃ pitṛkarmaṇi vāḍava | aśucyaṃge sthitaṃ caiva vastraṃ tadaśucī bhavet 96| kaṭipṛṣṭhasthite vastre purīṣaṃ kurute tu yaḥ | mūtraṃ vā maithunaṃ vāpi tadvastraṃ parivarjayet 97| pitṛkarmaviśeṣeṇa varjanīyaṃ ca vāḍava | sarvadā ca mune prājñairdevārcā cakrapāṇinaḥ 98| karttavyā ca viśeṣeṇa śucibhirvijiteṃdriyaiḥ | saṃprasupte hṛṣīkeśe tṛṇaśākakusuṃbhikāḥ 99| saṃdhitāni ca vastrāṇi varjitāni prayatnataḥ | cāturmāsye harau supte yastu etāni varjayet 6.64.100| narakaṃ na tu saṃgacchetyāvadābhūtasaṃplavam | madyaṃ māṃsaṃ na bhakṣeta śāśakaṃ saukaraṃ tathā 101| cāturmāsye viśeṣeṇa supte deve janārdane | so'pi devatvamāpnoti ahiṃsānirato naraḥ 102| mithyākrodhaṃ tathā raukṣyaṃ tathā parvasu maithunam | varjitaṃ yena vipreṃdra so'śvamedhaphalaṃ labhet 103| brahmacarye prajāvṛddhirāyurvṛddhistathaiva ca | puṣpaṃ patraṃ phalaṃ śayyā abhyaṃgaṃ ca vilepanam 104| vṛthādugdhāni māṃsaṃ ca madyaṃ ca parivarjayet | cāturmāsye harau supte niyataṃ yadvivarjitam 105| prathamaṃ tattu dātavyaṃ brāhmaṇāya na saṃśayaḥ | taddhanaṃ cākṣayaṃ vidvanpradattaṃ yaddivajātaye 106| koṭikoṭiguṇaṃ vipra labhate nātra saṃśayaḥ | yenakenāpi vipreṃdra niyamenārcito hariḥ 107| dadāti viṣṇubhavanaṃ nātra kāryā vicāraṇā | cāturmāsye harau supte niyamaṃ yo na kārayet 108| so'pi narakamāpnoti tasya janma vṛthāgatam | yatpumānkārayennityaṃ dvijoktaṃ vidhimuttamam 109| tathoktānniyamāṃścaiva sa yāti paramaṃ padam | trivargarahitaṃ dānaṃ dattaṃ bhavati niṣphalam 110| tasmātsarvaprayatnena devadevaṃ janārdanam | toṣayenniyamairdānairyathāśaktyā narottamaḥ 111| akṛtasnānadānaṃ ca brāhmaṇānāṃ ca pūjanam | vṛthāgataṃ tu tatsarvaṃ yāvadiṃdrāścaturdaśa 112| nārada uvāca- kīdṛśaṃ brahmacaryaṃ ca vada viśveśvara prabho | yena cīrṇena goviṃdaḥ parituṣṭo bhavennṛṇām 113| mahādeva uvāca- svadāranirataścaiva brahmacārī smṛto budhaiḥ | cāṃḍālādadhiko vidvanyaḥ svabhāryāṃ parityajet 114| ṛtāvabhigamaṃ kṛtvā brahmacaryaṃ vidhīyate | parityajati yo bhāryāṃ bhaktāṃ doṣavivarjitām 115| pāpakarmā naro loke bhrūṇahatyāmavāpnuyāt | aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca 116| ekādaśyupavāsasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm | snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyaṃ devatārcanam 117| cāturmāsyakṛtaṃ yacca sarvaṃ hi cākṣayaṃ bhavet | ekakālaṃ dvikālaṃ vā purāṇaṃ śṛṇute tu yaḥ 118| sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati | harau supte viśeṣeṇa harernāmapaṭhanjapan 119| tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ labhate dvijasattama | vaiṣṇavo brāhmaṇo yastu pūjanaṃ yaḥ karoti hi 120| sa eva sarvadharmātmā pūjya eva na saṃśayaḥ | cāturmāsyamidaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam | śrutvā tu labhate puṇyaṃ gaṃgāsnānaphalaṃ labhet 121| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasryāṃ saṃhitāyāmumāpatināradasaṃvāde uttarakhaṃḍe cāturmāsyamahimānāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 64|