Chapter 3

शेष उवाच। दृष्ट्वा रामो राजधानीं निजलोकनिवासिनीम् । जहर्ष मतिमान्वीरश्चिरदर्शनलालसः १। भरतोऽपि स्वकं मित्रं सुमुखं नगरं प्रति । प्रेषयामास सचिवं नगरोत्सवसिद्धये २। भरत उवाच। कुर्वंतु लोकास्त्वरितं रघुनाथागमोत्सवम् । मंदिरे मंदिरे रम्यं कृतकौतुकचित्रकम् ३। विपांसुका राजमार्गाश्चंदनद्रवसिंचिताः । प्रसूनभरसंकॢप्ता हृष्टपुष्टजनावृताः ४। विचित्रवर्णध्वजभा चित्रिताखिलस्वांगणाः । मेघागमे धनुरिव पश्यंत्वेव वलीमुखाः ५। प्रतिगेहं तु लोकानां कारयंत्वगरूक्षणम् । यद्धूमं वीक्ष्य शिखिनो नृत्यं कुर्वंतु लीलया ६। हस्तिनो मम शैलाभानाधोरणसुयंत्रितान् । विचित्रयंतु बहुशो गैरिकाद्युपधातुभिः ७। वाजिनश्चित्रिता भूयः सुशोभंतु मनोजवाः । यद्वेगवीक्षणादेव गर्वं त्यजति स्वर्हयः ८। कन्याः सहस्रशो रम्याः सर्वाभरणभूषिताः । गजोपरि समारूढा मुक्ताभिर्विकिरंतु च ९। ब्राह्मण्यः पात्रहस्ताश्च दूर्वाहारिद्रसंयुताः । सुवासिन्यो महाराजं रामं नीराजयंतु ताः १०। कौसल्यापुत्रसंयोगसंदेश विधुरा सती । हर्षं प्राप्नोतु सुकृशा तदीक्षणसुलालसा ११। इत्येवमादिरचनाः पुरशोभाविधायिकाः । करोतु जनता हृष्टा रामस्यागमनं प्रति १२। शेष उवाच। इति श्रुत्वा ततो वाक्यं सुमुखो मंत्रवित्तमः । प्रययौ नगरीं कर्तुं कृतकौतुकतोरणाम् १३। गत्वाथ नगरीं तां वै मंत्री तु सुमुखाभिधः । ख्यापयामास लोकानां रामागममहोत्सवम् १४। लोकाः श्रुत्वा पुरीं प्राप्तं रघुनाथं सुहर्षिताः । पूर्वं तदीय विरहत्यक्तभोगसुखादयः १५। ब्राह्मणा वेदसंपन्नाः पवित्रा दर्भपाणयः । धौतोत्तरीयवलिता जग्मुः श्रीरघुनायकम् १६। क्षत्रिया ये शूरतमा धनुर्बाणधरा वराः । संग्रामे बहुशो वीरा जेतारो ययुरप्यमुम् १७। वैश्या धनसमृद्धाश्च मुद्राशोभितपाणयः । शुभ्रवस्त्रपरीधाना अभिजग्मुर्नरेश्वरम् १८। शूद्रा द्विजेषु ये भक्ताः स्वीयाचारसुनिष्ठिताः । वेदाचाररता ये वै तेऽपिजग्मुः पुरीपतिम् १९। ये ये वृत्तिकरा लोकाः स्वे स्वे कर्मण्यधिष्ठिताः । स्वकं वस्तु समादाय ययुः श्रीरामभूपतिम् २०। इत्थं भूपतिसंदेशात्प्रमोदाप्लवसंयुताः । नाना कौतुकसंयुक्ता आजग्मुर्मनुजेश्वरम् २१। शेष उवाच। रघुनाथोऽपि सकलैर्दैवतैः स्वस्वयानगैः । परीतः प्रविवेशोच्चैः पुरीं रचितमोहनाम् २२। प्लवंगाः प्लवनैर्युक्ता आकाशपथचारिणः । स्वस्वशोभापरीतांगाश्चानुजग्मुः पुरोत्तमम् २३। पुष्पकादवरुह्याशु नरयानमथारुहत् । सीतया सहितो रामः परिवारसमावृतः २४। अयोध्यां प्रविवेशाथ कृतकौतुकतोरणाम् । हृष्टपुष्टजनाकीर्णामुत्सवैः परीभूषिताम् २५। वीणापणवभेर्यादिवादित्रैराहतैर्भृशम् । शोभमानः स्तूयमानः सूतमागधबंदिभिः २६। जय राघवरामेति जय सूर्यकुलांगद । जय दाशरथे देव जयताल्लोकनायकः २७। इति शृण्वञ्छुभां वाचं पौराणां हर्षितांगिनाम् । रामदर्शनसंजात पुलकोद्भेद शोभिनाम् २८। प्रविवेश वरं मार्गं रथ्याचत्वरभूषितम् । चंदनोदकसंसिक्तं पुष्पपल्लवसंयुतम् २९। तदा पौरांगनाः काश्चिद्गवाक्षबिलमाश्रिताः । रघुनाथस्वरूपेक्षा जातकामा अथाब्रुवन् ३०। पौरांगना ऊचुः। धन्या अभूवन्बत भिल्लकन्या वनेषु या राममुखारविंदम् । स्वलोचनेंदीवरकैरथापिबन्स्वभाग्यसंजातमहोदया इमाः ३१। धन्यं मुखं पश्यत वीरधाम्नः श्रीरामदेवस्य सरोजनेत्रम् । यद्दर्शनं धातृमुखाः सुरा अपि प्रापुर्महद्भाग्ययुता वयंत्वहो ३२। एतन्मुखं पश्यत चारुहासं किरीटसंशोभिनिजोत्तमांगम् । बंधूकधिक्कारलसच्छविप्रदं दंतच्छदं बिभ्रतमुच्चनासम् ३३। इति गदितवतीस्ताः स्नेहभारेण रामा नलिनदलसदृक्षैर्नेत्रपातैर्निरीक्ष्य । निखिलगुरुरनूनप्रेमभारं नृलोकं जननिगृहमियेष प्रोषितांगेन हृष्टः ३४। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघुनाथस्य पुरप्रवेशनं नाम तृतीयोऽध्यायः ३।

śeṣa uvāca| dṛṣṭvā rāmo rājadhānīṃ nijalokanivāsinīm | jaharṣa matimānvīraściradarśanalālasaḥ 1| bharato'pi svakaṃ mitraṃ sumukhaṃ nagaraṃ prati | preṣayāmāsa sacivaṃ nagarotsavasiddhaye 2| bharata uvāca| kurvaṃtu lokāstvaritaṃ raghunāthāgamotsavam | maṃdire maṃdire ramyaṃ kṛtakautukacitrakam 3| vipāṃsukā rājamārgāścaṃdanadravasiṃcitāḥ | prasūnabharasaṃkḷptā hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtāḥ 4| vicitravarṇadhvajabhā citritākhilasvāṃgaṇāḥ | meghāgame dhanuriva paśyaṃtveva valīmukhāḥ 5| pratigehaṃ tu lokānāṃ kārayaṃtvagarūkṣaṇam | yaddhūmaṃ vīkṣya śikhino nṛtyaṃ kurvaṃtu līlayā 6| hastino mama śailābhānādhoraṇasuyaṃtritān | vicitrayaṃtu bahuśo gairikādyupadhātubhiḥ 7| vājinaścitritā bhūyaḥ suśobhaṃtu manojavāḥ | yadvegavīkṣaṇādeva garvaṃ tyajati svarhayaḥ 8| kanyāḥ sahasraśo ramyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | gajopari samārūḍhā muktābhirvikiraṃtu ca 9| brāhmaṇyaḥ pātrahastāśca dūrvāhāridrasaṃyutāḥ | suvāsinyo mahārājaṃ rāmaṃ nīrājayaṃtu tāḥ 10| kausalyāputrasaṃyogasaṃdeśa vidhurā satī | harṣaṃ prāpnotu sukṛśā tadīkṣaṇasulālasā 11| ityevamādiracanāḥ puraśobhāvidhāyikāḥ | karotu janatā hṛṣṭā rāmasyāgamanaṃ prati 12| śeṣa uvāca| iti śrutvā tato vākyaṃ sumukho maṃtravittamaḥ | prayayau nagarīṃ kartuṃ kṛtakautukatoraṇām 13| gatvātha nagarīṃ tāṃ vai maṃtrī tu sumukhābhidhaḥ | khyāpayāmāsa lokānāṃ rāmāgamamahotsavam 14| lokāḥ śrutvā purīṃ prāptaṃ raghunāthaṃ suharṣitāḥ | pūrvaṃ tadīya virahatyaktabhogasukhādayaḥ 15| brāhmaṇā vedasaṃpannāḥ pavitrā darbhapāṇayaḥ | dhautottarīyavalitā jagmuḥ śrīraghunāyakam 16| kṣatriyā ye śūratamā dhanurbāṇadharā varāḥ | saṃgrāme bahuśo vīrā jetāro yayurapyamum 17| vaiśyā dhanasamṛddhāśca mudrāśobhitapāṇayaḥ | śubhravastraparīdhānā abhijagmurnareśvaram 18| śūdrā dvijeṣu ye bhaktāḥ svīyācārasuniṣṭhitāḥ | vedācāraratā ye vai te'pijagmuḥ purīpatim 19| ye ye vṛttikarā lokāḥ sve sve karmaṇyadhiṣṭhitāḥ | svakaṃ vastu samādāya yayuḥ śrīrāmabhūpatim 20| itthaṃ bhūpatisaṃdeśātpramodāplavasaṃyutāḥ | nānā kautukasaṃyuktā ājagmurmanujeśvaram 21| śeṣa uvāca| raghunātho'pi sakalairdaivataiḥ svasvayānagaiḥ | parītaḥ praviveśoccaiḥ purīṃ racitamohanām 22| plavaṃgāḥ plavanairyuktā ākāśapathacāriṇaḥ | svasvaśobhāparītāṃgāścānujagmuḥ purottamam 23| puṣpakādavaruhyāśu narayānamathāruhat | sītayā sahito rāmaḥ parivārasamāvṛtaḥ 24| ayodhyāṃ praviveśātha kṛtakautukatoraṇām | hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāmutsavaiḥ parībhūṣitām 25| vīṇāpaṇavabheryādivāditrairāhatairbhṛśam | śobhamānaḥ stūyamānaḥ sūtamāgadhabaṃdibhiḥ 26| jaya rāghavarāmeti jaya sūryakulāṃgada | jaya dāśarathe deva jayatāllokanāyakaḥ 27| iti śṛṇvañchubhāṃ vācaṃ paurāṇāṃ harṣitāṃginām | rāmadarśanasaṃjāta pulakodbheda śobhinām 28| praviveśa varaṃ mārgaṃ rathyācatvarabhūṣitam | caṃdanodakasaṃsiktaṃ puṣpapallavasaṃyutam 29| tadā paurāṃganāḥ kāścidgavākṣabilamāśritāḥ | raghunāthasvarūpekṣā jātakāmā athābruvan 30| paurāṃganā ūcuḥ| dhanyā abhūvanbata bhillakanyā vaneṣu yā rāmamukhāraviṃdam | svalocaneṃdīvarakairathāpibansvabhāgyasaṃjātamahodayā imāḥ 31| dhanyaṃ mukhaṃ paśyata vīradhāmnaḥ śrīrāmadevasya sarojanetram | yaddarśanaṃ dhātṛmukhāḥ surā api prāpurmahadbhāgyayutā vayaṃtvaho 32| etanmukhaṃ paśyata cāruhāsaṃ kirīṭasaṃśobhinijottamāṃgam | baṃdhūkadhikkāralasacchavipradaṃ daṃtacchadaṃ bibhratamuccanāsam 33| iti gaditavatīstāḥ snehabhāreṇa rāmā nalinadalasadṛkṣairnetrapātairnirīkṣya | nikhilagururanūnapremabhāraṃ nṛlokaṃ jananigṛhamiyeṣa proṣitāṃgena hṛṣṭaḥ 34| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe raghunāthasya purapraveśanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ 3|