Chapter 244

शंकर उवाच- अथ रामस्तु वैदेह्या राज्यभोगान्मनोरमान् । बुभुजे वर्षसाहस्रं पालयन्सर्वतोदिशः १। अंतःपुरजनास्सर्वे राक्षसस्य गृहे स्थिताम् । गर्हयंति स्म वैदेहीं तथा जानपदा जनाः २। लोकापवादभीत्या च रामः शत्रुनिवारकः । दर्शयन्मानुषं धर्ममंतर्वत्नीं नृपात्मजाम् ३। वाल्मीकेराश्रमे पुण्ये गंगातीरे महावने । विससर्ज महातेजा गर्भिणीं मुनिसंसदि ४। सा भर्तुः परतंत्रा हि उवास मुनिवेश्मनि । अर्चिता मुनिपत्नीभिर्वाल्मीकमुनि रक्षिता ५। तत्रैवासूत यमलौ नाम्ना कुशलवौ सुतौ । तौ च तत्रैव मुनिना संस्कृतौ च ववर्धतुः ६। रामोऽपि भ्रातृभिस्सार्द्धं पालयामास मेदिनीम् । यमादिगुणसम्पन्नस्सर्वभोगविवर्जितः ७। अर्चयन्सततं विष्णुमनादिनिधनं हरिम् । ब्रह्मचर्यपरो नित्यं शशास पृथिवीं नृपः ८। शत्रुघ्नो लवणं हत्वा मथुरां देवनिर्मिताम् । पालयामास धर्मात्मा पुत्राभ्यां सह राघवः ९। गंधर्वान्भरतो हत्वा सिंधोरुभयपार्श्वतः । स्वात्मजौ स्थापयामास तस्मिन्देशे महाबलौ १०। पश्चिमे मद्रदेशे तु मद्रान्हत्वा च लक्ष्मणः । स्वसुतौ च महावीर्यौ अभिषिच्य महाबलः ११। गत्वा पुनरयोध्यां तु रामपादावुपस्पृशत् । ब्राह्मणस्य मृतं बालं कालधर्ममुपागतम् १२। जीवयामास काकुत्स्थः शूद्रं हत्वा च तापसम् । ततस्तु गौतमीतीरे नैमिषे जनसंसदि १३। इयाज वाजिमेधं च राघवः परवीरहा । कांचनीं जानकीं कृत्वा तया सार्द्धं महाबलः १४। चकार यज्ञान्बहुशो राघवः परमार्थवित् । अयुतान्यश्वमेधानि वाजपेयानि च प्रभुः १५। अग्निष्टोमं विश्वजितं गोमेधं च शतक्रतुम् । चकार विविधान्यज्ञान्परिपूर्णसदक्षिणान् १६। एतस्मिन्नंतरे तत्र वाल्मीकिः सुमहातपाः । सीतामानीय काकुत्स्थमिदं वचनमब्रवीत् १७। वाल्मीकिरुवाच- अपापां मैथिलीं राम त्यक्तुं नार्हसि सुव्रत । इयं तु विरजा साध्वी भास्करस्य प्रभा यथा । अनन्या तव काकुत्स्थ कस्मात्त्यक्ता त्वयानघ १८। राम उवाच- अपापां मैथिलीं ब्रह्मन्जानामि वचनात्तव । रावणेन हृता साध्वी दण्डके विजने पुरा १९। तं हत्वा समरे सीतां शुद्धामग्निमुखागताम् । पुनर्यातोस्म्ययोध्यायां सीतामादाय धर्मतः २०। लोकापवादः सुमहानभूत्पौरजनेषु च । त्यक्ता मया शुभाचारा तद्भयात्तव सन्निधौ २१। तस्माल्लोकस्य संतुष्ट्यै सीता मम परायणा । पार्थिवानां महर्षीणां प्रत्ययं कर्तुमर्हति २२। महेश्वर उवाच- एवमुक्ता तदा सीता मुनिपार्थिवसंसदि । चकारप्रत्ययं देवी लोकाश्चर्यकरं सती २३। दर्शयंस्तस्य लोकस्य रामस्यानन्यतां सती । अब्रवीत्प्रांजलिः सीता सर्वेषां जनसंसदि २४। सीतोवाच- यथाऽहं राघवादन्यं मनसापि न चिंतये । तथा मे धरणी देवी विवरन्दातुमर्हति २५। यथैव सत्यमुक्तं मे वेद्मि रामात्परं न च । तथा स्वपुत्र्यां वैदेह्यां धरणी सहसा इयात् २६। महेश्वर उवाच- ततो रत्नमयं पीठं पृष्ठे धृत्वा खगेश्वरः । रसातलात्तदा वीरो विज्ञाय जननीं तदा २७। ततस्तु धरणीदेवी हस्ताभ्यां गृह्य मैथिलीम् । स्वागतेनाभिनंद्यैनामासने संन्यवेशयत् २८। सीतां समागतां दृष्ट्वा दिवि देवगणा भृशम् । पुष्पवृष्टिमविच्छिन्नां दिव्यां सीतामवाकिरन् २९। सापि दिव्याप्सरोभिस्तु पूज्यमाना सनातनी । वैनतेयं समारुह्य तस्मान्मार्गाद्दिवं ययौ ३०। दासीगणैः पूर्वभागे संवृता जगदीश्वरी । संप्राप्य परमं धाम योगिगम्यं सनातनम् ३१। रसातलप्रविष्टां तु तां दृष्ट्वा सर्वमानुषाः । साधुसाध्विति सीतेयमुच्चैः सर्वे प्रचुक्रुशुः ३२। रामः शोकसमाविष्टः संगृह्य तनयावुभौ । मुनिभिः पार्थिवेंद्रैश्च साकेतं प्रविवेश ह ३३। अथ कालेन महता मातरः संशितव्रताः । कालधर्मं समापन्ना भर्तुः स्वर्गं प्रपेदिरे ३४। दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । चकार राज्यं धर्मेण राघवः संशितव्रतः ३५। कस्यचित्त्वथकालस्य राघवस्य निवेशनम् । कालस्तापसरूपेण संप्राप्तो वाक्यमब्रवीत् ३६। काल उवाच- राम राम महाबाहो धात्रा संप्रेषितोऽस्म्यहम् । यद्ब्रवीमि रघुश्रेष्ठ तच्छृणुष्व महामते ३७। द्वन्द्वमेव हि कार्यं स्यादावयोः परिभाषितम् । तदंतरे प्रविष्टोयस्स वद्ध्यो हि भविष्यति ३८। महेश्वर उवाच- तथेति च प्रतिश्रुत्य रामो राजीवलोचनः । द्वास्थं कृत्वा तु सौमित्रिं कालो वाक्यमभाषत । वैवस्वतोऽब्रवीद्वाक्यं रामं दशरथात्मजम् ३९। काल उवाच- शृणु राम यथावृत्तं समागमनकारणात् । दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ४०। वसामि मानुषे लोके हत्वा राक्षसपुंगवौ । एवमुक्तः सुरगणैरवतीर्णोसि भूतले ४१। तदयं समयः प्राप्तः स्वर्लोकं गमितुं त्वया । सनाथा हि सुरास्सर्वे भवंत्वद्य त्वयानघ ४२। महेश्वर उवाच- एवमस्त्विति काकुत्स्थो रामः प्राह महामुनिम् । एतस्मिन्नंतरे तत्र दुर्वासास्तु महातपाः ४३। राजद्वारमुपागम्य लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् । दुर्वासा उवाच- मां निवेदय काकुत्स्थं शीघ्रं गत्वा नृपात्मज ४४। महेश्वर उवाच- तमब्रवील्लक्ष्मणस्तु असांनिध्यमिति द्विज । ततः क्रोधसमाविष्टः प्राह तं मुनिसत्तमः ४५। दुर्वासा उवाच- शापं दास्यामि काकुत्स्थं रामं न यदि दर्शये । महेश्वर उवाच- तस्माच्छापभयाद्विप्रं राघवाय न्यवेदयत् । तत्रैवांतर्दधे कालः सर्वभूतभयावहः ४६। पूजयामास तं प्राप्तमृषिं दुर्वाससं नृपः । अग्रजस्य प्रतिज्ञा तं विज्ञाय रघुसत्तमः ४७। तत्याज मानुषं रूपं लक्ष्मणः सरयूजले । विसृज्य मानुषं रूपं प्रविवेश स्वकां तनुम् ४८। फणासहस्रसंयुक्तः कोटींदुसमवर्चसः । दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यगंधानुलेपनः ४९। नागकन्यासहस्रैस्तु संवृतः समलंकृतः । विमानं दिव्यमारुह्य प्रययौ वैष्णवं पदम् ५० 6.244.50। लक्ष्मणस्य गतिं सर्वां विदित्वा रघुसत्तमः । स्वयमप्यथ काकुत्स्थः स्वर्गं गंतुमभीप्सितः ५१। अभिषिच्याथ काकुत्स्थः स्वात्मजौ च कुशीलवौ । विभज्य रथनागाश्वं सधनं प्रददौ तयोः ५२। कुशवत्यां कुशं तं च शरवत्यां लवं तथा । स्थापयामास धर्मेण राज्ये स्वे रघुसत्तमः ५३। अभिप्रायं तु विज्ञाय रामस्य विदितात्मनः । आजग्मुर्वानराः सर्वे राक्षसाः सुमहाबलाः ५४। विभीषणोऽथ सुग्रीवो जाम्बवान्मारुतात्मजः । नीलो नलः सुषेणश्च निषादाधिपतिर्गुहः ५५। अभिषिच्य सुतौ वीरौ शत्रुघ्नश्च महामनाः । सर्व एते समाजग्मुरयोध्यां रामपालिताम् ५६। ते प्रणम्य महात्मानमूचुः प्रांजलयस्तथा । वानरप्रभृतय ऊचुः - स्वर्लोकं गंतुमुद्युक्तं ज्ञात्वा त्वां रघुसत्तम ५७। आगताः स्म वयं सर्वे तवानुगमनं प्रति । न शक्ताः स्म क्षणं राम जीवितुं त्वां विना प्रभो । तस्मात्त्वया विशालाक्ष गच्छामस्त्रिदशालयम् ५८। महेश्वर उवाच- तैरेवमुक्तः काकुत्स्थो बाढमित्यब्रवीत्ततः । अथोवाच महातेजा राक्षसेंद्रं विभीषणम् ५९। राम उवाच- राज्यं प्रशास धर्मेण मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः । यावच्चंद्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी । तावद्रमस्व सुप्रीतो काले मम पदं व्रज ६०। महेश्वर उवाच-। इत्युक्त्वाथ स काकुत्स्थः स्वाड्गं विष्णुं सनातनम् । श्रीरंगशायिनं सौम्यमिक्ष्वाकुकुलदैवतम् ६१। संप्रीत्या प्रददौ तस्मै रामो राजीवलोचनः । हनुमंतमथोवाच राघवः शत्रुसूदनः ६२। राम उवाच- मत्कथाः प्रचरिष्यंति यावल्लोके हरीश्वर । तावत्त्वमास मेदिन्यां काले मां व्रज सुव्रत ६३। महेश्वर उवाच- तमेवमुक्त्वा काकुत्स्थो जांबवंतमथाब्रवीत् । राम उवाच- द्वापरे समनुप्राप्ते यदूनामन्वये पुनः ६४। भूभारस्य विनाशाय समुत्पत्स्याम्यहं भुवि । करिष्ये तत्र संग्रामं स्वयं भल्लूकसत्तम ६५। महेश्वर उवाच- तमेवमुक्त्वा काकुत्स्थः सर्वांस्तानृक्षवानरान् । उवाच वाचा गच्छध्वमिति रामो महाबलः ६६। मंत्रिणो नैगमाश्चैव भरतः कैकयीसुतः । राघवस्यानुगमने निश्चितास्ते समाययुः ६७। ततः शुक्लांबरधरो ब्रह्मचारी ययौ परम् । कुशान्गृहीत्वा पाणिभ्यां संसक्तः प्रययौ परम् ६८। रामस्य दक्षिणे पार्श्वे पद्महस्ता रमा गता । तथैव धरणीदेवी दक्षिणेतरगा तथा ६९। वेदाः सांगाः पुराणानि सेतिहासानि सर्वतः । ॐकारोऽथ वषट्कारः सावित्री लोकपावनी ७०। अस्त्रशस्त्राणि च तदा धनुराद्यानि पार्वति । अनुजग्मुस्तथा रामं सर्वे पुरुषविग्रहाः ७१। भरतश्चैव शत्रुघ्नः सर्वे पुरनिवासिनः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुजग्मुः सहानुगाः ७२। मंत्रिणो भृत्यवर्गाश्च किंकरा नैगमास्तथा । वानराश्चैव ऋक्षाश्च सुग्रीवसहितास्तदा ७३। सपुत्रदाराः काकुत्स्थमन्वगच्छन्महामतिम् । पशवः पक्षिणश्चैव सर्वे स्थावरजंगमाः ७४। अनुजग्मुर्महात्मानं समीपस्था नरोत्तमाः । ये च पश्यंति काकुत्स्थं स्वपथांतर्गतं प्रभुम् ७५। ते तथानुगता रामं निवर्त्तंते न केचन । अथ त्रियोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखीं स्थिताम् ७६। सरयूं पुण्यसलिलां प्रविवेश सहानुगः । ततः पितामहो ब्रह्मा सर्वदेवगणावृतः ७७। तुष्टाव रघुशार्दूलमृषिभिः सार्द्धमक्षरैः । अब्रवीत्तत्र काकुत्स्थं प्रविष्टं सरयूजले ७८। ब्रह्मोवाच- आगच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद । भ्रातृभिस्सहदेवाभैः प्रविशस्व निजां तनुम् ७९। वैष्णवीं तां महातेजां देवाकारां सनातनीम् । त्वं हि लोकगतिर्देव न त्वां केचित्तु जानते ८०। त्वामचिंत्यं महात्मानमक्षरं सर्वसंग्रहम् । यमिच्छसि महातेजस्तां तनुं प्रविशस्व भोः ८१। महेश्वर उवाच- तस्मिन्सूर्यकराकीर्णे पुष्पवृष्टिनिपातिते । उत्सृज्य मानुषं रूपं स्वां तनुं प्रविवेश ह ८२। अंशाभ्यां शंखचक्राभ्यां शत्रुघ्नभरतावुभौ । तदा तेन महात्मानौ दिव्यतेजस्समन्वितौ ८३। शंखचक्रगदाशार्ङ्गपद्महस्तश्चतुर्भुजः । दिव्याभरणसम्पन्नो दिव्यगंधानुलेपनः ८४। दिव्यपीतांबरधरः पद्मपत्रनिभेक्षणः । युवा कुमारः सौम्यांगः कोमलावयवोज्ज्वलः ८५। सुस्निग्धनीलकुटिलकुंतलः शुभलक्षणः । नवदूर्वांकुरः श्यामः पूर्णचंद्र निभाननः ८६। देवीभ्यां सहितः श्रीमान्विमानमधिरुह्य च । तस्मिन्सिंहासने दिव्ये मूले कल्पतरोः प्रभुः ८७। निषसाद महातेजाः सर्वदेवैरभिष्टुतः । राघवानुगता ये च ऋक्षवानरमानुषाः ८८। स्पृष्ट्वैव सरयूतोयं सुखेन त्यक्तजीविताः । रामप्रसादात्ते सर्वे दिव्यरूपधराः शुभाः ८९। दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यमंगलवर्चसः । आरुरोह विमानं तदसंख्यास्तत्र देहिनः ९०। सर्वैः परिवृतः श्रीमान्रामो राजीवलोचनः । पूजितः सुरसिद्धौघैर्मुनिभिस्तु महात्मभिः ९१। आययौ शाश्वतं दिव्यमक्षरं स्वपदं विभुः । यः पठेद्रामचरितं श्लोकं श्लोकार्धमेव वा ९२। शृणुयाद्वा तथा भक्त्या स्मरेद्वा शुभदर्शने । कोटिजन्मार्जितात्पापाज्ज्ञानतोऽज्ञानतः कृतात् ९३। विमुक्तो वैष्णवं लोकं पुत्रदारसबांधवैः । समाप्नुयाद्योगगम्यमनायासेन वै नरः ९४। एतत्ते कथितं देवि रामस्य चरितं महत् । धन्योऽस्म्यहं त्वया देवि रामचंद्रस्य कीर्त्तनात् । किमन्यच्छ्रोतुकामासि तद्ब्रवीमि वरानने ९५। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे श्रीरामचरितकथनंनाम चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः२४४ ।

śaṃkara uvāca- atha rāmastu vaidehyā rājyabhogānmanoramān | bubhuje varṣasāhasraṃ pālayansarvatodiśaḥ 1| aṃtaḥpurajanāssarve rākṣasasya gṛhe sthitām | garhayaṃti sma vaidehīṃ tathā jānapadā janāḥ 2| lokāpavādabhītyā ca rāmaḥ śatrunivārakaḥ | darśayanmānuṣaṃ dharmamaṃtarvatnīṃ nṛpātmajām 3| vālmīkerāśrame puṇye gaṃgātīre mahāvane | visasarja mahātejā garbhiṇīṃ munisaṃsadi 4| sā bhartuḥ parataṃtrā hi uvāsa muniveśmani | arcitā munipatnībhirvālmīkamuni rakṣitā 5| tatraivāsūta yamalau nāmnā kuśalavau sutau | tau ca tatraiva muninā saṃskṛtau ca vavardhatuḥ 6| rāmo'pi bhrātṛbhissārddhaṃ pālayāmāsa medinīm | yamādiguṇasampannassarvabhogavivarjitaḥ 7| arcayansatataṃ viṣṇumanādinidhanaṃ harim | brahmacaryaparo nityaṃ śaśāsa pṛthivīṃ nṛpaḥ 8| śatrughno lavaṇaṃ hatvā mathurāṃ devanirmitām | pālayāmāsa dharmātmā putrābhyāṃ saha rāghavaḥ 9| gaṃdharvānbharato hatvā siṃdhorubhayapārśvataḥ | svātmajau sthāpayāmāsa tasmindeśe mahābalau 10| paścime madradeśe tu madrānhatvā ca lakṣmaṇaḥ | svasutau ca mahāvīryau abhiṣicya mahābalaḥ 11| gatvā punarayodhyāṃ tu rāmapādāvupaspṛśat | brāhmaṇasya mṛtaṃ bālaṃ kāladharmamupāgatam 12| jīvayāmāsa kākutsthaḥ śūdraṃ hatvā ca tāpasam | tatastu gautamītīre naimiṣe janasaṃsadi 13| iyāja vājimedhaṃ ca rāghavaḥ paravīrahā | kāṃcanīṃ jānakīṃ kṛtvā tayā sārddhaṃ mahābalaḥ 14| cakāra yajñānbahuśo rāghavaḥ paramārthavit | ayutānyaśvamedhāni vājapeyāni ca prabhuḥ 15| agniṣṭomaṃ viśvajitaṃ gomedhaṃ ca śatakratum | cakāra vividhānyajñānparipūrṇasadakṣiṇān 16| etasminnaṃtare tatra vālmīkiḥ sumahātapāḥ | sītāmānīya kākutsthamidaṃ vacanamabravīt 17| vālmīkiruvāca- apāpāṃ maithilīṃ rāma tyaktuṃ nārhasi suvrata | iyaṃ tu virajā sādhvī bhāskarasya prabhā yathā | ananyā tava kākutstha kasmāttyaktā tvayānagha 18| rāma uvāca- apāpāṃ maithilīṃ brahmanjānāmi vacanāttava | rāvaṇena hṛtā sādhvī daṇḍake vijane purā 19| taṃ hatvā samare sītāṃ śuddhāmagnimukhāgatām | punaryātosmyayodhyāyāṃ sītāmādāya dharmataḥ 20| lokāpavādaḥ sumahānabhūtpaurajaneṣu ca | tyaktā mayā śubhācārā tadbhayāttava sannidhau 21| tasmāllokasya saṃtuṣṭyai sītā mama parāyaṇā | pārthivānāṃ maharṣīṇāṃ pratyayaṃ kartumarhati 22| maheśvara uvāca- evamuktā tadā sītā munipārthivasaṃsadi | cakārapratyayaṃ devī lokāścaryakaraṃ satī 23| darśayaṃstasya lokasya rāmasyānanyatāṃ satī | abravītprāṃjaliḥ sītā sarveṣāṃ janasaṃsadi 24| sītovāca- yathā'haṃ rāghavādanyaṃ manasāpi na ciṃtaye | tathā me dharaṇī devī vivarandātumarhati 25| yathaiva satyamuktaṃ me vedmi rāmātparaṃ na ca | tathā svaputryāṃ vaidehyāṃ dharaṇī sahasā iyāt 26| maheśvara uvāca- tato ratnamayaṃ pīṭhaṃ pṛṣṭhe dhṛtvā khageśvaraḥ | rasātalāttadā vīro vijñāya jananīṃ tadā 27| tatastu dharaṇīdevī hastābhyāṃ gṛhya maithilīm | svāgatenābhinaṃdyaināmāsane saṃnyaveśayat 28| sītāṃ samāgatāṃ dṛṣṭvā divi devagaṇā bhṛśam | puṣpavṛṣṭimavicchinnāṃ divyāṃ sītāmavākiran 29| sāpi divyāpsarobhistu pūjyamānā sanātanī | vainateyaṃ samāruhya tasmānmārgāddivaṃ yayau 30| dāsīgaṇaiḥ pūrvabhāge saṃvṛtā jagadīśvarī | saṃprāpya paramaṃ dhāma yogigamyaṃ sanātanam 31| rasātalapraviṣṭāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā sarvamānuṣāḥ | sādhusādhviti sīteyamuccaiḥ sarve pracukruśuḥ 32| rāmaḥ śokasamāviṣṭaḥ saṃgṛhya tanayāvubhau | munibhiḥ pārthiveṃdraiśca sāketaṃ praviveśa ha 33| atha kālena mahatā mātaraḥ saṃśitavratāḥ | kāladharmaṃ samāpannā bhartuḥ svargaṃ prapedire 34| daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca | cakāra rājyaṃ dharmeṇa rāghavaḥ saṃśitavrataḥ 35| kasyacittvathakālasya rāghavasya niveśanam | kālastāpasarūpeṇa saṃprāpto vākyamabravīt 36| kāla uvāca- rāma rāma mahābāho dhātrā saṃpreṣito'smyaham | yadbravīmi raghuśreṣṭha tacchṛṇuṣva mahāmate 37| dvandvameva hi kāryaṃ syādāvayoḥ paribhāṣitam | tadaṃtare praviṣṭoyassa vaddhyo hi bhaviṣyati 38| maheśvara uvāca- tatheti ca pratiśrutya rāmo rājīvalocanaḥ | dvāsthaṃ kṛtvā tu saumitriṃ kālo vākyamabhāṣata | vaivasvato'bravīdvākyaṃ rāmaṃ daśarathātmajam 39| kāla uvāca- śṛṇu rāma yathāvṛttaṃ samāgamanakāraṇāt | daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca 40| vasāmi mānuṣe loke hatvā rākṣasapuṃgavau | evamuktaḥ suragaṇairavatīrṇosi bhūtale 41| tadayaṃ samayaḥ prāptaḥ svarlokaṃ gamituṃ tvayā | sanāthā hi surāssarve bhavaṃtvadya tvayānagha 42| maheśvara uvāca- evamastviti kākutstho rāmaḥ prāha mahāmunim | etasminnaṃtare tatra durvāsāstu mahātapāḥ 43| rājadvāramupāgamya lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt | durvāsā uvāca- māṃ nivedaya kākutsthaṃ śīghraṃ gatvā nṛpātmaja 44| maheśvara uvāca- tamabravīllakṣmaṇastu asāṃnidhyamiti dvija | tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ prāha taṃ munisattamaḥ 45| durvāsā uvāca- śāpaṃ dāsyāmi kākutsthaṃ rāmaṃ na yadi darśaye | maheśvara uvāca- tasmācchāpabhayādvipraṃ rāghavāya nyavedayat | tatraivāṃtardadhe kālaḥ sarvabhūtabhayāvahaḥ 46| pūjayāmāsa taṃ prāptamṛṣiṃ durvāsasaṃ nṛpaḥ | agrajasya pratijñā taṃ vijñāya raghusattamaḥ 47| tatyāja mānuṣaṃ rūpaṃ lakṣmaṇaḥ sarayūjale | visṛjya mānuṣaṃ rūpaṃ praviveśa svakāṃ tanum 48| phaṇāsahasrasaṃyuktaḥ koṭīṃdusamavarcasaḥ | divyamālyāṃbaradharo divyagaṃdhānulepanaḥ 49| nāgakanyāsahasraistu saṃvṛtaḥ samalaṃkṛtaḥ | vimānaṃ divyamāruhya prayayau vaiṣṇavaṃ padam 50 6.244.50| lakṣmaṇasya gatiṃ sarvāṃ viditvā raghusattamaḥ | svayamapyatha kākutsthaḥ svargaṃ gaṃtumabhīpsitaḥ 51| abhiṣicyātha kākutsthaḥ svātmajau ca kuśīlavau | vibhajya rathanāgāśvaṃ sadhanaṃ pradadau tayoḥ 52| kuśavatyāṃ kuśaṃ taṃ ca śaravatyāṃ lavaṃ tathā | sthāpayāmāsa dharmeṇa rājye sve raghusattamaḥ 53| abhiprāyaṃ tu vijñāya rāmasya viditātmanaḥ | ājagmurvānarāḥ sarve rākṣasāḥ sumahābalāḥ 54| vibhīṣaṇo'tha sugrīvo jāmbavānmārutātmajaḥ | nīlo nalaḥ suṣeṇaśca niṣādādhipatirguhaḥ 55| abhiṣicya sutau vīrau śatrughnaśca mahāmanāḥ | sarva ete samājagmurayodhyāṃ rāmapālitām 56| te praṇamya mahātmānamūcuḥ prāṃjalayastathā | vānaraprabhṛtaya ūcuḥ - svarlokaṃ gaṃtumudyuktaṃ jñātvā tvāṃ raghusattama 57| āgatāḥ sma vayaṃ sarve tavānugamanaṃ prati | na śaktāḥ sma kṣaṇaṃ rāma jīvituṃ tvāṃ vinā prabho | tasmāttvayā viśālākṣa gacchāmastridaśālayam 58| maheśvara uvāca- tairevamuktaḥ kākutstho bāḍhamityabravīttataḥ | athovāca mahātejā rākṣaseṃdraṃ vibhīṣaṇam 59| rāma uvāca- rājyaṃ praśāsa dharmeṇa mā pratijñāṃ vṛthā kṛthāḥ | yāvaccaṃdraśca sūryaśca yāvattiṣṭhati medinī | tāvadramasva suprīto kāle mama padaṃ vraja 60| maheśvara uvāca-| ityuktvātha sa kākutsthaḥ svāḍgaṃ viṣṇuṃ sanātanam | śrīraṃgaśāyinaṃ saumyamikṣvākukuladaivatam 61| saṃprītyā pradadau tasmai rāmo rājīvalocanaḥ | hanumaṃtamathovāca rāghavaḥ śatrusūdanaḥ 62| rāma uvāca- matkathāḥ pracariṣyaṃti yāvalloke harīśvara | tāvattvamāsa medinyāṃ kāle māṃ vraja suvrata 63| maheśvara uvāca- tamevamuktvā kākutstho jāṃbavaṃtamathābravīt | rāma uvāca- dvāpare samanuprāpte yadūnāmanvaye punaḥ 64| bhūbhārasya vināśāya samutpatsyāmyahaṃ bhuvi | kariṣye tatra saṃgrāmaṃ svayaṃ bhallūkasattama 65| maheśvara uvāca- tamevamuktvā kākutsthaḥ sarvāṃstānṛkṣavānarān | uvāca vācā gacchadhvamiti rāmo mahābalaḥ 66| maṃtriṇo naigamāścaiva bharataḥ kaikayīsutaḥ | rāghavasyānugamane niścitāste samāyayuḥ 67| tataḥ śuklāṃbaradharo brahmacārī yayau param | kuśāngṛhītvā pāṇibhyāṃ saṃsaktaḥ prayayau param 68| rāmasya dakṣiṇe pārśve padmahastā ramā gatā | tathaiva dharaṇīdevī dakṣiṇetaragā tathā 69| vedāḥ sāṃgāḥ purāṇāni setihāsāni sarvataḥ | oṃkāro'tha vaṣaṭkāraḥ sāvitrī lokapāvanī 70| astraśastrāṇi ca tadā dhanurādyāni pārvati | anujagmustathā rāmaṃ sarve puruṣavigrahāḥ 71| bharataścaiva śatrughnaḥ sarve puranivāsinaḥ | saputradārāḥ kākutsthamanujagmuḥ sahānugāḥ 72| maṃtriṇo bhṛtyavargāśca kiṃkarā naigamāstathā | vānarāścaiva ṛkṣāśca sugrīvasahitāstadā 73| saputradārāḥ kākutsthamanvagacchanmahāmatim | paśavaḥ pakṣiṇaścaiva sarve sthāvarajaṃgamāḥ 74| anujagmurmahātmānaṃ samīpasthā narottamāḥ | ye ca paśyaṃti kākutsthaṃ svapathāṃtargataṃ prabhum 75| te tathānugatā rāmaṃ nivarttaṃte na kecana | atha triyojanaṃ gatvā nadīṃ paścānmukhīṃ sthitām 76| sarayūṃ puṇyasalilāṃ praviveśa sahānugaḥ | tataḥ pitāmaho brahmā sarvadevagaṇāvṛtaḥ 77| tuṣṭāva raghuśārdūlamṛṣibhiḥ sārddhamakṣaraiḥ | abravīttatra kākutsthaṃ praviṣṭaṃ sarayūjale 78| brahmovāca- āgaccha viṣṇo bhadraṃ te diṣṭyā prāpto'si mānada | bhrātṛbhissahadevābhaiḥ praviśasva nijāṃ tanum 79| vaiṣṇavīṃ tāṃ mahātejāṃ devākārāṃ sanātanīm | tvaṃ hi lokagatirdeva na tvāṃ kecittu jānate 80| tvāmaciṃtyaṃ mahātmānamakṣaraṃ sarvasaṃgraham | yamicchasi mahātejastāṃ tanuṃ praviśasva bhoḥ 81| maheśvara uvāca- tasminsūryakarākīrṇe puṣpavṛṣṭinipātite | utsṛjya mānuṣaṃ rūpaṃ svāṃ tanuṃ praviveśa ha 82| aṃśābhyāṃ śaṃkhacakrābhyāṃ śatrughnabharatāvubhau | tadā tena mahātmānau divyatejassamanvitau 83| śaṃkhacakragadāśārṅgapadmahastaścaturbhujaḥ | divyābharaṇasampanno divyagaṃdhānulepanaḥ 84| divyapītāṃbaradharaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ | yuvā kumāraḥ saumyāṃgaḥ komalāvayavojjvalaḥ 85| susnigdhanīlakuṭilakuṃtalaḥ śubhalakṣaṇaḥ | navadūrvāṃkuraḥ śyāmaḥ pūrṇacaṃdra nibhānanaḥ 86| devībhyāṃ sahitaḥ śrīmānvimānamadhiruhya ca | tasminsiṃhāsane divye mūle kalpataroḥ prabhuḥ 87| niṣasāda mahātejāḥ sarvadevairabhiṣṭutaḥ | rāghavānugatā ye ca ṛkṣavānaramānuṣāḥ 88| spṛṣṭvaiva sarayūtoyaṃ sukhena tyaktajīvitāḥ | rāmaprasādātte sarve divyarūpadharāḥ śubhāḥ 89| divyamālyāṃbaradharā divyamaṃgalavarcasaḥ | āruroha vimānaṃ tadasaṃkhyāstatra dehinaḥ 90| sarvaiḥ parivṛtaḥ śrīmānrāmo rājīvalocanaḥ | pūjitaḥ surasiddhaughairmunibhistu mahātmabhiḥ 91| āyayau śāśvataṃ divyamakṣaraṃ svapadaṃ vibhuḥ | yaḥ paṭhedrāmacaritaṃ ślokaṃ ślokārdhameva vā 92| śṛṇuyādvā tathā bhaktyā smaredvā śubhadarśane | koṭijanmārjitātpāpājjñānato'jñānataḥ kṛtāt 93| vimukto vaiṣṇavaṃ lokaṃ putradārasabāṃdhavaiḥ | samāpnuyādyogagamyamanāyāsena vai naraḥ 94| etatte kathitaṃ devi rāmasya caritaṃ mahat | dhanyo'smyahaṃ tvayā devi rāmacaṃdrasya kīrttanāt | kimanyacchrotukāmāsi tadbravīmi varānane 95| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde śrīrāmacaritakathanaṃnāma catuścatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ244 |