Chapter 180

तु. स्कन्दपुराणम् [https://sa.wikisource.org/s/fsk ३.१.२६]श्रीभगवानुवाच। षष्ठाध्यायस्य माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि वरानने । यदाकर्णयतां नॄणां मुक्तिः करतले स्थिता १। अस्ति गोदावरी तीरे प्रतिष्ठानं पुरं महत् । पिप्पलेशाभिधानोऽहं यत्रास्मि स्मेरलोचने २। यत्र गोदावरी तीर शीकरैरवशीतलैः । हंसाः पक्षपुटैः कीर्णैर्हरंति यमिनां श्रमम् ३। स्फुरत्पद्मावलीकोशपरागसुरभीकृतम् । श्लाघ्यं गोदावरीतोयं येन ते निर्जरा नराः ४। धिक्सुधामौषधीशस्य विकृत्क्षयविधायिनीम् । महाराष्ट्रवधूकानां मज्जंतीनां मुनीश्वराः ५। स्पृशंति यत्र वक्त्राणि फुल्लपंकजशंकया । यत्रखेलन्महाराष्ट्राः क्वणत्कंकणसुंदराः ६। हरंति ध्वनयो लीनां मनांस्यपि तपस्विनाम् । अत्युच्चसौधशिखरविहारि वनितामुखम् ७। पश्यन्ननुदिनं यत्र क्षीयते मृगलांच्छनः । अत्युच्चसौधवलभी महामणिमरीचिभिः ८। चुंब्यंते मुनिगंधर्वैर्दूर्वाचंदनचंचलैः । यस्मिन्नाधूयमानानां पताकानां समीरणैः ९। गतश्रमा रवेर्याने भवंति रथवाजिनः । राशीकृतैर्मलयजैरसंख्यातैर्वणिग्गणैः १०। यस्मिन्नुपलशेषोऽसौ लक्ष्यते मलयाचलः । पुंजीकृतानि दृश्यंते यत्र मुक्ताफलान्यपि ११। नगरीदेवता हास्य स्तबका इव सर्वतः । तत्र ज्ञानश्रुतिर्नाम्ना मेदिनीवल्लभोऽभवत् १२। यस्मिन्नुद्धरति क्षोणीं शेषोऽयं मणिसंनिभां । अपि प्रतापमार्तंडमंडली तीव्रतेजसि १३। नित्यमध्वरधूमेन श्यामलाः कल्पशाखिनः । असाधारणदातृत्वं पश्यंत इव लज्जया १४। यदध्वरपुरोडाश चर्वणास्वादलंपटाः । न तत्यजुः सुपर्वाणः प्रतिष्ठानपुरं मनाक् १५। यस्यदानांबुधाराभिः प्रतापज्योत्स्नयानिशम् । मखधूमैश्च संपुष्टा ववृषुः समये घनाः १६। स्वल्पमात्रमपि क्वापि न पदं प्रापुरीतयः । नीतयः प्रसरंति स्म यस्मिन्शासति मेदिनीम् १७। वापिकूपतडागानां च्छद्मना योऽनुवासरम् । हृदयस्थानि मेदिन्या निधानानि व्यलोकयत् १८। पांडुराभिः पताकाभिः प्रासादो यस्य राजते । वियद्गंगातरंगोघैर्हिमाद्रिरिव सानुमान् १९। दानैस्तपोभिर्यज्ञैश्च प्रजानां पालनेन च । तुष्टाः स्वर्गौकसस्तस्मै वरं दातुं समागमन् २०। ततोंतरिक्षमार्गेण धुन्वानाः पक्षसंहतीः । मृणालधवला देवी देवहंसा विनिर्गताः २१। त्वरया गच्छतां तेषामन्योन्यं तत्र भाषिणाम् । भद्राश्वप्रमुखा द्वित्राः पुरस्तान्निर्ययुर्जवात् २२। सर्वैर्मिलद्भिरूचुस्ते पुरस्ताद्गच्छतो जवात् । कथं वेगेन निर्याता भवंतः पुरतः स्थिताः २३। सर्वैर्मिलित्वा गंतव्यमस्मिन्नध्वनि दुर्गमे । प्रकाशमानं पुरतस्तेजःपुंजं न पश्यथ २४। ज्ञानश्रुतेर्महीभर्तुः पुण्यमूर्त्तेरतिस्फुटम् । निशम्येति वचः सम्यक्पाश्चात्याना पुरः स्थिताः २५। हंसा हसित्वा सावज्ञमूचुर्वचनमुच्चकैः । [https://vedastudy.tripod.com/pur_index25/raikva.htm रैक्योपरि टिप्पणी]रैक्याभिधस्य दुर्द्धर्ष तेजसो ब्रह्मवादिनः २६। किं नु ज्ञानश्रुतेरस्य राज्ञस्तीव्रतरं महः । इति शुश्राव हंसानां गिरो ज्ञानश्रुतिर्नृपः २७। अत्युच्चसौधभवनमारुह्य च सुखं स्थितः । ततः सारथिमाहूय भूपालो विस्मयान्वितः २८। संदिदेश महात्माऽसौ रैक्य आनीयतामिति । ततोऽवधार्य भूपालवचः पीयूषगर्भितम् २९। निर्जगाममहो नाम्ना सारथिः प्रथयन्मुदम् । यत्र वाराणसीनाम नगरी मुक्तिदायिनी ३०। यत्र विश्वेश्वरो नाम ह्युपदेष्टा जगत्पतिः । ततो गयाभिधे क्षेत्रे यत्र देवो गदाधरः ३१। उद्धर्तुमखिलान्लोकान्वसत्युत्फुल्ललोचनः । ततो गौरीगुरोः पार्श्वे सर्वैस्तीर्थैरनेकधा ३२। पर्यटन्गतवान्यत्र केदारः पापदारणः । यमालोक्य सकृन्मर्त्या मुक्ताः स्युर्नात्र संशयः ३३। महापापविर्निमुक्ता भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । ततो गौडेषु निर्यातो यत्रास्ते पुरुषोत्तमः ३४। यस्यावलोकनादेव नराः स्वर्लोकगामिनः । ततो द्वारावतीं प्रागान्नगरीं मुक्तिदायिनीम् ३५। यत्रास्ते गोमती तीरे रुक्मिणीवल्लभो हरिः । स्नात्वा च गोमतीतीर्थे पंचकृष्णान्विलोक्य च ३६। मर्त्यो मुक्तिमवाप्नोति भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । ततः समुद्रमासाद्य सोमनाथं विलोक्य च ३७। भुक्तिमुक्तिप्रदं देवं ततो निरगमन्सुधीः । अवंतिकां पुरीं प्राप्तो भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम् ३८। यत्रोमया सुखं क्रीडन्महाकालोस्ति शंकरः । अथोंकारं समासाद्य शर्मदं नर्मदातटे । भुक्तिमुक्तिप्रदातारं त्वरया निर्गतस्ततः ३९। अश्वमेधकरं नाम्ना नगरं पर्यटंस्ततः । यत्र शार्ङ्गधरः साक्षादास्ते लक्ष्मीपतिः स्वयम् ४०। ततो विष्णुगयां प्राप्तः कुण्डं लोणारसंज्ञितम् । यत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते बन्धनान्नरः ४१। ततः कोल्हापुरं नाम गतो रुद्रगयां प्रति । आस्ते भगवती यत्र लक्ष्मीर्भक्तिप्रदायिनी ४२। पञ्चनद्यां नरः स्नात्वा महालक्ष्मीं विलोक्य च । भुक्त्वा भोगान्यथाकामं भक्तिं च प्रतिपद्यते ४३। ततोऽमलगिरिं नाम नगरीं प्रतिपद्य च । नन्दिकेश्वरमारुह्य सोमनाथोऽस्ति यत्र तु ४४। दृष्ट्वा चतुर्भुजं देवं वरदानोद्यतं शिवम् । सोमनाथं नृणां मुक्तिर्भवत्येव न संशयः ४५। तुङ्गभद्रानदी तीरे दृष्ट्वा हरिहरं ततः । युगेयुगे भुजा यस्य पतन्त्यवनिमण्डले ४६। यद्विलोक्य नराः सर्वे रम्यं हरिहरं वपुः । भुक्त्वा भोगान्यथाकामं मुच्यन्ते बन्धनान्नराः ४७। स्वर्गे कल्पशतं स्थित्वा मुक्तसंसारबन्धनाः । ततः स्वामिनमालोक्य लोकानां स्वामिनं विभुम् ४८। यमालोक्य न पश्यन्ति निरयं जातुचिन्नराः । स्वर्गे कल्पशतं स्थित्वा मुक्तसंसारवासनाः ४९। मुक्तिं च प्रतिदद्यन्ते नात्र कार्या विचारणा । ततः श्रीशैलमासाद्य सिद्धगन्धर्वसेवितम् 6.180.५०। गिरिजावल्लभो यत्र मल्लिनाथोऽभिधानतः । उद्धर्तुमखिलाँल्लोकान्संसाराम्भोधिमध्यतः ५१। स्वर्गे कल्पशतं स्थित्वा मुक्तसंसारबंधनाः । मुक्तिं च प्रतिपद्यंते नात्र कार्या विचारणा ५२। ततः श्रीशैलमासाद्य सिद्धगंधर्वसेवितम् । गिरिजावल्लभो यत्र मल्लिनाथोऽभिधानतः ५३। उद्धर्तुमखिलाँल्लोकान्संसारांबुधिमध्यतः । कालेकाले परं ज्योतिर्यः संदर्शयते स्वयम् ५४। अवलोकयतां नॄणां यमनुस्मरतामपि । दूरे तिष्ठंति संत्रस्ता दूरं निरययातनाः ५५। स्वर्गे लोके सुखं भुक्त्वा मुक्तसंसारबंधनाः । मुक्तिं च प्रतिपद्यंते मानवा नात्र संशयः ५६। रामोस्ति सानुजः सार्द्धं जानक्यापि ततो गतः । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते नरकाद्ध्रुवम् ५७। कल्पकोटिशतं भुक्त्वा स्वर्गलोकसुखं नराः । मुक्तसंसारवर्त्मानो मुक्तिं यांति न संशयः ५८। ततो निवृत्य आयातः पश्यन्भीमरथी तटे । द्विभुजं विठ्ठलं देवं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ५९। यत्र गोदावरीजन्मस्थानं ब्रह्मगिरिर्महान् । गौतमालयमासाद्य यत्रास्ते त्र्यंबको हरः ६०। अरुणावरुणयोर्मध्ये यत्र गोदावरी नदी । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च ब्रह्महत्या विलीयते ६१। असंख्यतीर्थसंपन्नं दृष्ट्वा ब्रह्मगिरिं नराः । मुक्तिमेव प्रपद्यंते मुक्ताः संसारदुःखतः ६२। गौतम्युभयतीरस्थ तीर्थान्वेषणकौतुकी । ततो जगाम सूतस्तु मथुरां पापनाशिनीम् ६३। यत्र स्वायंभुवं देवं भजंति सुरमानवाः । आद्यं भगवतः स्थानं महन्मुक्तिप्रदायकम् ६४। त्रैलोक्येश जनिस्थानं विख्यातं वेदशास्त्रयोः । नानादेवगणैर्जुष्टं द्विजर्षिगणसेवितम् ६५। कालिंदीकूलसंशोभि ह्यर्द्धचंद्र प्रभाकृति । सर्वतीर्थनिवासैक पूर्णमानंदसुंदरम् ६६। गोवर्द्धनगिरिप्रख्यं पुण्यद्रुमलतावृतम् । द्विषड्वनं महापुण्यं विश्रांति श्रुतिसारभृत् ६७। ततः काश्मीरनगरमपश्यत्प्रत्यगुत्तरम् । दृष्ट्वा धर्मधुरं क्षेत्रं कुरुक्षेत्रं समंततः ६८। यत्राभ्रंलिहगेहानां पंक्तयः शंखपाण्डुराः । ता जाता धूर्जटेः स्पष्ट अट्टहासदशा इव ६९। भक्तिप्रसादमालानां सुवर्णकलशैर्वृतम् । स्वः सिंधोः पतितानीव हेमपद्मानि मारुतैः ७०। यत्र प्रासादशिखरे नीलपट्टपताकिकाः । शैवालवलयाभांति स्वः सिंधोर्लतिका इव ७१। यत्र काश्मीरमाश्रित्य नित्यं वसति भारती । नौचेद्युगपदेवेदं कथं लिखति वाङ्मयम् ७२। विश्रामंत्याः सरस्वत्याश्चिरं यत्र मदालसाः । मृणालचंचवो हंसा वाहनानि चरंत्यमी ७३। कलाविशेषं प्रहिता यत्र बोद्धुं विरंचिना । तारा इव विराजंते हंसा याताः समंततः ७४। स्थलपद्मानि दृश्यंते करस्पर्शसुखानि च । शयनाय नितंबिन्या यस्मिन्दानववैरिणा ७५। उपन्यासैर्द्विजातीनां यत्र न श्रूयते स्फुटम् । मूकोऽपि निर्जरो वाचा पदकल्लोलडंबरः ७६। यस्मिन्नध्वरधूमेन व्याप्तं गगनमंडलम् । अपि च क्षालितं मेघैः कालिमानं न मुंचति ७७। गलितायाः सुधायास्तु यत्राध्वरमहार्चिषा । लांछितं छद्मनास्थानं दृश्यते तुहिनत्विषि ७८। जन्माभ्यासवशादेव पठंति बटवः स्वयम् । यत्रोपाध्यायसान्निध्यमाश्रित्य सकलाः कलाः ७९। यत्र ब्राह्मणपत्नीनां कंकणध्वनि हुंकृतिः । लुंपत्यनुदिनं भ्राम्यद्भ्रमराणां च गर्जितम् ८०। यत्र ब्राह्मणपत्नीनां कपोलफलकं मुहुः । स्पृशन्समीरणो मंदं वाति शापभयादिव ८१। माणिक्येश्वरनामासौ यत्र शीतांशुशेखरः । वसत्यनुदिनं देवो वरदानाय देहिनाम् ८२। अर्चितो भूपतीन्जित्वा मणिकेशेन चादृतः । माणिक्येश्वर इत्याख्यां तदाप्रभृति यो दधौ ८३। राज्ञा काश्मीरदेवेश दिग्जयोत्सवकारिणा । असौ सुपूजितो यस्मान्माणिक्यैर्भूरिभूतिभिः ८४। संसेवमानं तद्वारि छायां शकटिकोपरि । कंडूयमानमंगानि यंता रैक्यमपश्यत ८५। राज्ञापि कथितैस्तैस्तैश्चिह्नैः परिचितं जवात् । प्रणतः सारथी रैक्यं प्रणम्य तमभाषत ८६। सारथिरुवाच। कस्मिन्ब्रह्मन्किन्नामासि स्वछंदोऽसि निरंतरम् । किमर्थमत्र विश्रांतः किं च कर्तुं चिकीर्षसि ८७। इत्याकर्ण्य च तद्वाक्यं परमानंदनिर्भरः । स्मृत्वा सारथिमित्यूचे वयं पूर्णमनोरथाः ८८। परं केनापि बहुना परिचर्याविधायिना । भवितव्यं मनोवृत्तिं जानतास्माकमेव हि ८९। हृदयस्थितमादाय रैक्याभिप्रायमादरात् । शनैर्निरगमद्यंता यत्रास्ते वसुधाधिपः ९०। ततः प्रणम्य भूपालं यथावृत्तं न्यवेदयत् । बद्धांजलिपुटो हृष्टः सारथिः स्वामिदर्शनात् ९१। ततो निशम्य तद्वाक्यं विस्मयस्मेरलोचनः । श्रद्धालुरभवद्भूपो रैक्यसंभावनाविधौ ९२। आदायाश्वतरीयुग्मयुक्तां शकटिकामगात् । मुक्ताहारदुकूलानि सहस्रं च गवां नृपः ९३। गतोऽसौ तत्र यत्रास्ते योगी काश्मीरमंडले । तन्निवेद्य पुरो राजा दंडवत्पतितो भुवि ९४। आनम्य परया भक्त्या रैक्यो राज्ञे चुकोप ह । रे शूद्र मामकं वृत्तं न जानासि दुरीश्वर ९५। गृहाण शकटीमेतामुत्थाप्याश्वतरी युताम् । वस्त्राणि मुक्ताहारांश्च गाश्च दोग्ध्रीरपि स्वयम् ९६। इत्थमाज्ञतवान्भूपो रैक्यस्य भयमादधे । ततः शापभयाद्राजा तत्पदांभोरुहद्वयम् ९७। गृह्णन्भक्त्या प्रसीदेति ब्रह्मन्नित्यूचिवान्स्वयम् ९८। राजोवाच। भगवंस्तव माहात्म्यमेतदत्युद्भुतं कुतः । प्रसन्नीभूय भगवन्नाख्याहि मम तत्त्वतः ९९। रैक्य उवाच। गीतानां षष्ठमध्यायं जपामि प्रत्यहं नृप । तेनैव तेजोराशिर्मे सुराणामपि दुःसहः 6.180.१००। गीतानां षष्ठमध्यायं रैक्यादभ्यस्य यत्नतः । ज्ञानश्रुतिर्महीपालो मुक्तिमाप ततः सुधीः १०१। रैक्योऽपि सुखमालेभे माणिक्येश्वरसन्निधौ । गीतानां षष्ठमध्यायं जपन्मोक्षप्रदायकम् १०२। मरालवेषमास्थाय वरदानार्थमागताः । दिवौकसोऽपि निर्जग्मुः स्वैरं विस्मयकारिताः१०३। इममध्यायमप्येकं यो जपेत्सततं नरः । सोऽपि तत्पदवीमेति विष्णोरेव न संशयः १०४। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गीता। माहात्म्ये अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८०।

tu. skandapurāṇam [https://sa.wikisource.org/s/fsk 3.1.26]śrībhagavānuvāca| ṣaṣṭhādhyāyasya māhātmyaṃ pravakṣyāmi varānane | yadākarṇayatāṃ nṝṇāṃ muktiḥ karatale sthitā 1| asti godāvarī tīre pratiṣṭhānaṃ puraṃ mahat | pippaleśābhidhāno'haṃ yatrāsmi smeralocane 2| yatra godāvarī tīra śīkarairavaśītalaiḥ | haṃsāḥ pakṣapuṭaiḥ kīrṇairharaṃti yamināṃ śramam 3| sphuratpadmāvalīkośaparāgasurabhīkṛtam | ślāghyaṃ godāvarītoyaṃ yena te nirjarā narāḥ 4| dhiksudhāmauṣadhīśasya vikṛtkṣayavidhāyinīm | mahārāṣṭravadhūkānāṃ majjaṃtīnāṃ munīśvarāḥ 5| spṛśaṃti yatra vaktrāṇi phullapaṃkajaśaṃkayā | yatrakhelanmahārāṣṭrāḥ kvaṇatkaṃkaṇasuṃdarāḥ 6| haraṃti dhvanayo līnāṃ manāṃsyapi tapasvinām | atyuccasaudhaśikharavihāri vanitāmukham 7| paśyannanudinaṃ yatra kṣīyate mṛgalāṃcchanaḥ | atyuccasaudhavalabhī mahāmaṇimarīcibhiḥ 8| cuṃbyaṃte munigaṃdharvairdūrvācaṃdanacaṃcalaiḥ | yasminnādhūyamānānāṃ patākānāṃ samīraṇaiḥ 9| gataśramā raveryāne bhavaṃti rathavājinaḥ | rāśīkṛtairmalayajairasaṃkhyātairvaṇiggaṇaiḥ 10| yasminnupalaśeṣo'sau lakṣyate malayācalaḥ | puṃjīkṛtāni dṛśyaṃte yatra muktāphalānyapi 11| nagarīdevatā hāsya stabakā iva sarvataḥ | tatra jñānaśrutirnāmnā medinīvallabho'bhavat 12| yasminnuddharati kṣoṇīṃ śeṣo'yaṃ maṇisaṃnibhāṃ | api pratāpamārtaṃḍamaṃḍalī tīvratejasi 13| nityamadhvaradhūmena śyāmalāḥ kalpaśākhinaḥ | asādhāraṇadātṛtvaṃ paśyaṃta iva lajjayā 14| yadadhvarapuroḍāśa carvaṇāsvādalaṃpaṭāḥ | na tatyajuḥ suparvāṇaḥ pratiṣṭhānapuraṃ manāk 15| yasyadānāṃbudhārābhiḥ pratāpajyotsnayāniśam | makhadhūmaiśca saṃpuṣṭā vavṛṣuḥ samaye ghanāḥ 16| svalpamātramapi kvāpi na padaṃ prāpurītayaḥ | nītayaḥ prasaraṃti sma yasminśāsati medinīm 17| vāpikūpataḍāgānāṃ cchadmanā yo'nuvāsaram | hṛdayasthāni medinyā nidhānāni vyalokayat 18| pāṃḍurābhiḥ patākābhiḥ prāsādo yasya rājate | viyadgaṃgātaraṃgoghairhimādririva sānumān 19| dānaistapobhiryajñaiśca prajānāṃ pālanena ca | tuṣṭāḥ svargaukasastasmai varaṃ dātuṃ samāgaman 20| tatoṃtarikṣamārgeṇa dhunvānāḥ pakṣasaṃhatīḥ | mṛṇāladhavalā devī devahaṃsā vinirgatāḥ 21| tvarayā gacchatāṃ teṣāmanyonyaṃ tatra bhāṣiṇām | bhadrāśvapramukhā dvitrāḥ purastānniryayurjavāt 22| sarvairmiladbhirūcuste purastādgacchato javāt | kathaṃ vegena niryātā bhavaṃtaḥ purataḥ sthitāḥ 23| sarvairmilitvā gaṃtavyamasminnadhvani durgame | prakāśamānaṃ puratastejaḥpuṃjaṃ na paśyatha 24| jñānaśrutermahībhartuḥ puṇyamūrtteratisphuṭam | niśamyeti vacaḥ samyakpāścātyānā puraḥ sthitāḥ 25| haṃsā hasitvā sāvajñamūcurvacanamuccakaiḥ | [https://vedastudy.tripod.com/pur_index25/raikva.htm raikyopari ṭippaṇī]raikyābhidhasya durddharṣa tejaso brahmavādinaḥ 26| kiṃ nu jñānaśruterasya rājñastīvrataraṃ mahaḥ | iti śuśrāva haṃsānāṃ giro jñānaśrutirnṛpaḥ 27| atyuccasaudhabhavanamāruhya ca sukhaṃ sthitaḥ | tataḥ sārathimāhūya bhūpālo vismayānvitaḥ 28| saṃdideśa mahātmā'sau raikya ānīyatāmiti | tato'vadhārya bhūpālavacaḥ pīyūṣagarbhitam 29| nirjagāmamaho nāmnā sārathiḥ prathayanmudam | yatra vārāṇasīnāma nagarī muktidāyinī 30| yatra viśveśvaro nāma hyupadeṣṭā jagatpatiḥ | tato gayābhidhe kṣetre yatra devo gadādharaḥ 31| uddhartumakhilānlokānvasatyutphullalocanaḥ | tato gaurīguroḥ pārśve sarvaistīrthairanekadhā 32| paryaṭangatavānyatra kedāraḥ pāpadāraṇaḥ | yamālokya sakṛnmartyā muktāḥ syurnātra saṃśayaḥ 33| mahāpāpavirnimuktā bhuktvā bhogānyathepsitān | tato gauḍeṣu niryāto yatrāste puruṣottamaḥ 34| yasyāvalokanādeva narāḥ svarlokagāminaḥ | tato dvārāvatīṃ prāgānnagarīṃ muktidāyinīm 35| yatrāste gomatī tīre rukmiṇīvallabho hariḥ | snātvā ca gomatītīrthe paṃcakṛṣṇānvilokya ca 36| martyo muktimavāpnoti bhuktvā bhogānyathepsitān | tataḥ samudramāsādya somanāthaṃ vilokya ca 37| bhuktimuktipradaṃ devaṃ tato niragamansudhīḥ | avaṃtikāṃ purīṃ prāpto bhuktimuktipradāyinīm 38| yatromayā sukhaṃ krīḍanmahākālosti śaṃkaraḥ | athoṃkāraṃ samāsādya śarmadaṃ narmadātaṭe | bhuktimuktipradātāraṃ tvarayā nirgatastataḥ 39| aśvamedhakaraṃ nāmnā nagaraṃ paryaṭaṃstataḥ | yatra śārṅgadharaḥ sākṣādāste lakṣmīpatiḥ svayam 40| tato viṣṇugayāṃ prāptaḥ kuṇḍaṃ loṇārasaṃjñitam | yatra snātvā ca pītvā ca mucyate bandhanānnaraḥ 41| tataḥ kolhāpuraṃ nāma gato rudragayāṃ prati | āste bhagavatī yatra lakṣmīrbhaktipradāyinī 42| pañcanadyāṃ naraḥ snātvā mahālakṣmīṃ vilokya ca | bhuktvā bhogānyathākāmaṃ bhaktiṃ ca pratipadyate 43| tato'malagiriṃ nāma nagarīṃ pratipadya ca | nandikeśvaramāruhya somanātho'sti yatra tu 44| dṛṣṭvā caturbhujaṃ devaṃ varadānodyataṃ śivam | somanāthaṃ nṛṇāṃ muktirbhavatyeva na saṃśayaḥ 45| tuṅgabhadrānadī tīre dṛṣṭvā hariharaṃ tataḥ | yugeyuge bhujā yasya patantyavanimaṇḍale 46| yadvilokya narāḥ sarve ramyaṃ hariharaṃ vapuḥ | bhuktvā bhogānyathākāmaṃ mucyante bandhanānnarāḥ 47| svarge kalpaśataṃ sthitvā muktasaṃsārabandhanāḥ | tataḥ svāminamālokya lokānāṃ svāminaṃ vibhum 48| yamālokya na paśyanti nirayaṃ jātucinnarāḥ | svarge kalpaśataṃ sthitvā muktasaṃsāravāsanāḥ 49| muktiṃ ca pratidadyante nātra kāryā vicāraṇā | tataḥ śrīśailamāsādya siddhagandharvasevitam 6.180.50| girijāvallabho yatra mallinātho'bhidhānataḥ | uddhartumakhilā~llokānsaṃsārāmbhodhimadhyataḥ 51| svarge kalpaśataṃ sthitvā muktasaṃsārabaṃdhanāḥ | muktiṃ ca pratipadyaṃte nātra kāryā vicāraṇā 52| tataḥ śrīśailamāsādya siddhagaṃdharvasevitam | girijāvallabho yatra mallinātho'bhidhānataḥ 53| uddhartumakhilā~llokānsaṃsārāṃbudhimadhyataḥ | kālekāle paraṃ jyotiryaḥ saṃdarśayate svayam 54| avalokayatāṃ nṝṇāṃ yamanusmaratāmapi | dūre tiṣṭhaṃti saṃtrastā dūraṃ nirayayātanāḥ 55| svarge loke sukhaṃ bhuktvā muktasaṃsārabaṃdhanāḥ | muktiṃ ca pratipadyaṃte mānavā nātra saṃśayaḥ 56| rāmosti sānujaḥ sārddhaṃ jānakyāpi tato gataḥ | tatra snātvā ca pītvā ca mucyate narakāddhruvam 57| kalpakoṭiśataṃ bhuktvā svargalokasukhaṃ narāḥ | muktasaṃsāravartmāno muktiṃ yāṃti na saṃśayaḥ 58| tato nivṛtya āyātaḥ paśyanbhīmarathī taṭe | dvibhujaṃ viṭhṭhalaṃ devaṃ bhuktimuktipradāyakam 59| yatra godāvarījanmasthānaṃ brahmagirirmahān | gautamālayamāsādya yatrāste tryaṃbako haraḥ 60| aruṇāvaruṇayormadhye yatra godāvarī nadī | tatra snātvā ca pītvā ca brahmahatyā vilīyate 61| asaṃkhyatīrthasaṃpannaṃ dṛṣṭvā brahmagiriṃ narāḥ | muktimeva prapadyaṃte muktāḥ saṃsāraduḥkhataḥ 62| gautamyubhayatīrastha tīrthānveṣaṇakautukī | tato jagāma sūtastu mathurāṃ pāpanāśinīm 63| yatra svāyaṃbhuvaṃ devaṃ bhajaṃti suramānavāḥ | ādyaṃ bhagavataḥ sthānaṃ mahanmuktipradāyakam 64| trailokyeśa janisthānaṃ vikhyātaṃ vedaśāstrayoḥ | nānādevagaṇairjuṣṭaṃ dvijarṣigaṇasevitam 65| kāliṃdīkūlasaṃśobhi hyarddhacaṃdra prabhākṛti | sarvatīrthanivāsaika pūrṇamānaṃdasuṃdaram 66| govarddhanagiriprakhyaṃ puṇyadrumalatāvṛtam | dviṣaḍvanaṃ mahāpuṇyaṃ viśrāṃti śrutisārabhṛt 67| tataḥ kāśmīranagaramapaśyatpratyaguttaram | dṛṣṭvā dharmadhuraṃ kṣetraṃ kurukṣetraṃ samaṃtataḥ 68| yatrābhraṃlihagehānāṃ paṃktayaḥ śaṃkhapāṇḍurāḥ | tā jātā dhūrjaṭeḥ spaṣṭa aṭṭahāsadaśā iva 69| bhaktiprasādamālānāṃ suvarṇakalaśairvṛtam | svaḥ siṃdhoḥ patitānīva hemapadmāni mārutaiḥ 70| yatra prāsādaśikhare nīlapaṭṭapatākikāḥ | śaivālavalayābhāṃti svaḥ siṃdhorlatikā iva 71| yatra kāśmīramāśritya nityaṃ vasati bhāratī | naucedyugapadevedaṃ kathaṃ likhati vāṅmayam 72| viśrāmaṃtyāḥ sarasvatyāściraṃ yatra madālasāḥ | mṛṇālacaṃcavo haṃsā vāhanāni caraṃtyamī 73| kalāviśeṣaṃ prahitā yatra boddhuṃ viraṃcinā | tārā iva virājaṃte haṃsā yātāḥ samaṃtataḥ 74| sthalapadmāni dṛśyaṃte karasparśasukhāni ca | śayanāya nitaṃbinyā yasmindānavavairiṇā 75| upanyāsairdvijātīnāṃ yatra na śrūyate sphuṭam | mūko'pi nirjaro vācā padakallolaḍaṃbaraḥ 76| yasminnadhvaradhūmena vyāptaṃ gaganamaṃḍalam | api ca kṣālitaṃ meghaiḥ kālimānaṃ na muṃcati 77| galitāyāḥ sudhāyāstu yatrādhvaramahārciṣā | lāṃchitaṃ chadmanāsthānaṃ dṛśyate tuhinatviṣi 78| janmābhyāsavaśādeva paṭhaṃti baṭavaḥ svayam | yatropādhyāyasānnidhyamāśritya sakalāḥ kalāḥ 79| yatra brāhmaṇapatnīnāṃ kaṃkaṇadhvani huṃkṛtiḥ | luṃpatyanudinaṃ bhrāmyadbhramarāṇāṃ ca garjitam 80| yatra brāhmaṇapatnīnāṃ kapolaphalakaṃ muhuḥ | spṛśansamīraṇo maṃdaṃ vāti śāpabhayādiva 81| māṇikyeśvaranāmāsau yatra śītāṃśuśekharaḥ | vasatyanudinaṃ devo varadānāya dehinām 82| arcito bhūpatīnjitvā maṇikeśena cādṛtaḥ | māṇikyeśvara ityākhyāṃ tadāprabhṛti yo dadhau 83| rājñā kāśmīradeveśa digjayotsavakāriṇā | asau supūjito yasmānmāṇikyairbhūribhūtibhiḥ 84| saṃsevamānaṃ tadvāri chāyāṃ śakaṭikopari | kaṃḍūyamānamaṃgāni yaṃtā raikyamapaśyata 85| rājñāpi kathitaistaistaiścihnaiḥ paricitaṃ javāt | praṇataḥ sārathī raikyaṃ praṇamya tamabhāṣata 86| sārathiruvāca| kasminbrahmankinnāmāsi svachaṃdo'si niraṃtaram | kimarthamatra viśrāṃtaḥ kiṃ ca kartuṃ cikīrṣasi 87| ityākarṇya ca tadvākyaṃ paramānaṃdanirbharaḥ | smṛtvā sārathimityūce vayaṃ pūrṇamanorathāḥ 88| paraṃ kenāpi bahunā paricaryāvidhāyinā | bhavitavyaṃ manovṛttiṃ jānatāsmākameva hi 89| hṛdayasthitamādāya raikyābhiprāyamādarāt | śanairniragamadyaṃtā yatrāste vasudhādhipaḥ 90| tataḥ praṇamya bhūpālaṃ yathāvṛttaṃ nyavedayat | baddhāṃjalipuṭo hṛṣṭaḥ sārathiḥ svāmidarśanāt 91| tato niśamya tadvākyaṃ vismayasmeralocanaḥ | śraddhālurabhavadbhūpo raikyasaṃbhāvanāvidhau 92| ādāyāśvatarīyugmayuktāṃ śakaṭikāmagāt | muktāhāradukūlāni sahasraṃ ca gavāṃ nṛpaḥ 93| gato'sau tatra yatrāste yogī kāśmīramaṃḍale | tannivedya puro rājā daṃḍavatpatito bhuvi 94| ānamya parayā bhaktyā raikyo rājñe cukopa ha | re śūdra māmakaṃ vṛttaṃ na jānāsi durīśvara 95| gṛhāṇa śakaṭīmetāmutthāpyāśvatarī yutām | vastrāṇi muktāhārāṃśca gāśca dogdhrīrapi svayam 96| itthamājñatavānbhūpo raikyasya bhayamādadhe | tataḥ śāpabhayādrājā tatpadāṃbhoruhadvayam 97| gṛhṇanbhaktyā prasīdeti brahmannityūcivānsvayam 98| rājovāca| bhagavaṃstava māhātmyametadatyudbhutaṃ kutaḥ | prasannībhūya bhagavannākhyāhi mama tattvataḥ 99| raikya uvāca| gītānāṃ ṣaṣṭhamadhyāyaṃ japāmi pratyahaṃ nṛpa | tenaiva tejorāśirme surāṇāmapi duḥsahaḥ 6.180.100| gītānāṃ ṣaṣṭhamadhyāyaṃ raikyādabhyasya yatnataḥ | jñānaśrutirmahīpālo muktimāpa tataḥ sudhīḥ 101| raikyo'pi sukhamālebhe māṇikyeśvarasannidhau | gītānāṃ ṣaṣṭhamadhyāyaṃ japanmokṣapradāyakam 102| marālaveṣamāsthāya varadānārthamāgatāḥ | divaukaso'pi nirjagmuḥ svairaṃ vismayakāritāḥ103| imamadhyāyamapyekaṃ yo japetsatataṃ naraḥ | so'pi tatpadavīmeti viṣṇoreva na saṃśayaḥ 104| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe gītā| māhātmye aśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 180|