Chapter 60

शेष उवाच। शत्रुघ्नो निजवीराणां छिन्नान्बाहून्निरीक्षयन् । उवाच तान्सुकुपितो रोषसंदंशिताधरः १। केन वीरेण वो बाहुकृंतनं समकारि भोः । तस्याहं बाहू कृंतामि देवगुप्तस्य वै भटाः २। न जानाति महामूढो रामचंद्र बलं महत् । इदानीं दर्शयिष्यामि पराक्रांत्या बलं स्वकम् ३। स कुत्र वर्तते वीरो हयः कुत्र मनोरमः । को वाऽगृह्णात्सुप्तसर्पान्मूढो ज्ञात्वा पराक्रमम् ४। इति ते कथिता वीरा विस्मिता दुःखिता भृशम् । रामचंद्र प्रतिनिधिं बालकं समशंसत ५। स श्रुत्वा रोषताम्राक्षो बालकेन हयग्रहम् । सेनान्यं वै कालजितमाज्ञापयद्युयुत्सुकः ६। सेनानीः सकलां सेनां व्यूहयस्व ममाज्ञया । रिपुः संप्रति गंतव्यो महाबलपराक्रमः ७। नायं बालो हरिर्नूनं भविष्यति हयंधरः । अथवा त्रिपुरारिः स्यान्नान्यथा मद्धयापहृत् ८। अवश्यं कदनं भाविसैन्यस्य बलिनो महत् । स्वच्छंदचरितैः खेलन्नास्ते निर्भयधीः शिशुः ९। तत्र गंतव्यमस्माभिः सन्नद्धै रिपुदुर्जयैः । एतन्निशम्य वचनं शत्रुघ्नस्य ससैन्यपः १०। सज्जीचकार सेनां तां दुर्व्यूढां चतुरंगिणीम् । सज्जां तां शत्रुजिद्दृष्ट्वा चतुरंगयुतां वराम् ११। आज्ञापयत्ततो गंतुं यत्र बालो हयंधरः । सा चचाल तदा सेना चतुरंगसमन्विता १२। कंपयंती महीभागं त्रासयंती रिपून्बलात् । सेनानीस्तं ददर्शाथ बालकं रामरूपिणम् १३। विचार्य रामप्रतिममब्रवीद्वचनं हितम् । बाल मुंच हयश्रेष्ठं रामस्य बलशालिनः १४। सेनानीः कालजिन्नाम तस्य भूपस्य दुर्मदः । त्वां रामप्रतिमं दृष्ट्वा कृपा मे हृदि जायते १५। अन्यथा तव मे दौस्थ्याज्जीवितं न भविष्यति । एतद्वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य भटस्य हि १६। जहास किंचिदाकोपादुवाच च वचोद्भुतम् । गच्छ मुक्तोसि तं रामं कथयस्व हयग्रहम् १७। त्वत्तो बिभेमि नो शूर वाक्येन नयशालिना । ममात्र गणना नास्ति त्वादृशाः कोटयो यदि १८। मातृपादप्रसादेन तूलीभूता न संशयः । कालजित्तव यन्नाम मात्राकारि मनोज्ञया १९। पक्वबिंबफलस्येव वर्णतो न च वीर्यतः । दर्शयस्वाधुना वीर्यं स्वनामबलचिह्नितः २०। मां कालं तव संजित्य सत्यनामा भविष्यसि । शेष उवाच। स वाक्यैः पविनातुल्यैर्भिन्नः सुभटशेखरः २१। चुकोप हृदयेऽत्यतं जगाद वचनं पुनः । कस्मिन्कुले समुत्पत्तिः किं नामासि च बालक । त्वन्नाम नाभिजानामि कुलं शीलं वयस्तथा २२। पादचारं रथस्थोऽहमधर्मेण कथं जये । तदात्यंतं प्रकुपितो जगाद वचनं पुनः २३। कुलेन किं च शीलेन नाम्ना वा सुमनोहृदा । लवोऽहं लवतः सर्वाञ्जेष्यामि रिपुसैनिकान् २४। इदानीं त्वामपि भटं करिष्ये पादचारिणम् । इत्थमुक्त्वा धनुः सज्यं चकार स लवो बली २५। टंकारयामास तदा वीरानाकंपयन्हृदि । वाल्मीकिं प्रथमं स्मृत्वा जानकीं मातरं लवः २६। मुमोच बाणान्निशितान्सद्यः प्राणापहारिणः । कालजित्स्वधनुः कृत्वा सज्यं कोपसमन्वितः २७। ताडयामास जवनो लवं रणविशारदः । तद्बाणाञ्छतधा छित्त्वा क्षणाद्वेगात्कुशानुजः २८। सेनान्यं विरथं चक्रे वसुभिः स्वशरोत्तमैः । विरथो गजमानीतमारुरोह भटैर्निजैः २९। मदोन्मत्तं महावेगं सप्तधा प्रस्रवान्वितम् । गजारूढं तु तं दृष्ट्वा दशभिर्धनुषोगतैः ३०। बाणैर्विव्याध विहसन्सर्वान्रिपुगणाञ्जयी । कालजित्तस्य वीर्यं तु दृष्ट्वा विस्मितमानसः ३१। गदां मुमोच महतीं महायस विनिर्मिताम् । आपतंतीं गदां वेगाद्भारायुतविनिर्मिताम् ३२। त्रिधा चिच्छेद तरसा क्षुरप्रैः सकुशानुजः । परिघं निशितं घोरं वैरिप्राणहरोदितम् ३३। मुक्तं पुनस्तेन लवश्चिच्छेद तरसान्वितः । छित्त्वा तत्परिघं घोरं कोपादारक्तलोचनः ३४। गजोपस्थे समारूढं मन्यमानश्चुकोप ह । तत्क्षणादच्छिनत्तस्य शुंडां खड्गेन दंतिनः ३५। दंतयोश्चरणौ धृत्वा रुरोह गजमस्तके । मुकुटं शतधा कृत्वा कवचं तु सहस्रधा ३६। केशेष्वाकृष्य सेनान्यं पातयामास भूतले । पातितः स गजोपस्थात्सेनानीः कुपितः पुनः ३७। हृदये ताडयामास मुष्टिना वज्रमुष्टिना । स आहतो मुष्टिभिस्तु क्षुरप्रान्निशिताञ्छरान् ३८। मुमोच हृदये क्षिप्रं कुंडलीकृतधन्ववान् । स रराज रणोपांते कुंडलीकृत चापवान् ३९। शिरस्त्रं कवचं बिभ्रदभेद्यं शरकोटिभिः । स विद्धः सायकैस्तीक्ष्णैस्तं हंतुं खड्गमाददे ४०। दशन्रोषात्स्वदशनान्निःश्वसन्नुच्छ्वसन्मुहुः । खड्गहस्तं समायांतं शूरं सेनापतिं लवः ४१। चिच्छेद भुजमध्यं तु स खड्गः पाणिरापतत् । छिन्नं खड्गधरं हस्तं वीक्ष्य कोपाच्चमूपतिः ४२। वामेन गदया हंतुं प्रचक्राम भुजेन तम् । सोऽपि च्छिन्नो भुजस्तस्य सांगदस्तीक्ष्णसायकैः ४३। तदा प्रकुपितो वीरः पादाभ्यामहनल्लवम् । लवः पादाहतस्तस्य न चचाल रणांगणे ४४। स्रजाहतो द्विप इव चरणच्छेदनं व्यधात् । तदापि तं मौलिनासौ प्रहर्तुमुपचक्रमे ४५। तदा लवश्चमूनाथं मन्यमानोऽधिपौरुषम् । करवालं समादाय करे कालानलोपमम् ४६। अच्छिनच्छिर एतस्य महामुकुटशोभितम् । हाहाकारो महानासीच्चमूनाथे निपातिते ४७। सैनिकाः परिसंक्रुद्धा लवं हंतुं समागताः । लवस्तान्स्वशराघातैः पलायनपरान्व्यधात् ४८। छिन्नाभिन्नांगकाः केचिद्गता केचिद्रणांगणात् । स निवार्याखिलान्योधान्विजगाह चमूं मुदा ४९। वाराह इव निःश्वस्य प्रलये सुमहार्णवम् । गजा भिन्ना द्विधा जाता मौक्तिकैः पूरिता मही ५०। दुर्गमाभूद्भटाग्र्याणां पर्वतैर्व्यापृता यथा । अश्वाः कनकपल्याणा रुचिरारत्नराजिताः ५१। अपतन्रुधिराप्लुष्टे ह्रदे बल सुशोभिताः । रथिनः करमध्यस्थ धनुर्दंडसुशोभिनः ५२। रथोपस्थे निपतिताः स्वर्गगा इव वै सुराः । संदष्टौष्ठपुटा वक्त्र भ्रमल्लक्ष्मीविलक्षिताः ५३। पतितास्तत्र दृश्यंते वीरा रणविशारदाः । सुस्राव शोणितसरिद्धयमस्तककच्छपा ५४। महाप्रवाहललिता वैरिणां भयकारिका । केषांचिद्बाहविश्छिन्नाः केषां पादा विकर्तिता ५५। केषां कर्णाश्च नासाश्च केषां कवचकुंडले । एवं तु कदनं जातं सेनान्यां पतिते रणे ५६। सर्वे निपतिता वीरा न केचिज्जीवितास्ततः । लवो जयं रणे प्राप्य वैरिवृंदं विजित्य च ५७। अन्यागमनशंकायां मनः कुर्वन्नवैक्षत । केचिदुर्वरिता युद्धाद्भाग्येन न रणे मृताः ५८। शत्रुघ्नं सविधे जग्मुः शंसितुं वृत्तमद्भुतम् । गत्वा ते कथयामासुर्यथावृत्तं रणांगणे ५९। कालजिन्निधनं बालाच्चित्रकारि रणोद्यमम् । तच्छ्रुत्वा विस्मयं प्राप्तः शत्रुघ्नस्तानुवाच ह ६०। हसन्रोषाद्दशन्दंतान्बालग्राह हयं स्मरन् । रे वीराः किं मदोन्मत्ता यूयं किं वा छलग्रहाः ६१। किं वा वैकल्यमायातं कालजिन्मरणं कथम् । यः संख्ये वैरिवृंदानां दारुणः समितिंजयः ६२। तं कथं बालको जीयाद्यमस्यापि दुरासदम् । शत्रुघ्नवाक्यं संश्रुत्य वीराः प्रोचुरसृक्प्लुताः ६३। नास्माकं मदमत्तादि न च्छलो न च देवनम् । कालजिन्मरणं सत्यं लवाज्जानीहि भूपते ६४। बलं च कृत्स्नं मथितं बालेनातुलशौंडिना । अतः परं तु यत्कार्यं ये प्रेष्या नृवरोत्तमाः ६५। बालं ज्ञात्वा भवान्नात्र करोतु बलसाहसम् । इति श्रुत्वा वचस्तेषां वीराणां शत्रुहा तदा ६६। सुमतिं च मतिश्रेष्ठमुवाच रणकारणे ६७। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे कुशलवयुद्धे सैन्यपराजय कालजित्सेनानीमरणंनाम षष्टितमोऽध्यायः ६०।

śeṣa uvāca| śatrughno nijavīrāṇāṃ chinnānbāhūnnirīkṣayan | uvāca tānsukupito roṣasaṃdaṃśitādharaḥ 1| kena vīreṇa vo bāhukṛṃtanaṃ samakāri bhoḥ | tasyāhaṃ bāhū kṛṃtāmi devaguptasya vai bhaṭāḥ 2| na jānāti mahāmūḍho rāmacaṃdra balaṃ mahat | idānīṃ darśayiṣyāmi parākrāṃtyā balaṃ svakam 3| sa kutra vartate vīro hayaḥ kutra manoramaḥ | ko vā'gṛhṇātsuptasarpānmūḍho jñātvā parākramam 4| iti te kathitā vīrā vismitā duḥkhitā bhṛśam | rāmacaṃdra pratinidhiṃ bālakaṃ samaśaṃsata 5| sa śrutvā roṣatāmrākṣo bālakena hayagraham | senānyaṃ vai kālajitamājñāpayadyuyutsukaḥ 6| senānīḥ sakalāṃ senāṃ vyūhayasva mamājñayā | ripuḥ saṃprati gaṃtavyo mahābalaparākramaḥ 7| nāyaṃ bālo harirnūnaṃ bhaviṣyati hayaṃdharaḥ | athavā tripurāriḥ syānnānyathā maddhayāpahṛt 8| avaśyaṃ kadanaṃ bhāvisainyasya balino mahat | svacchaṃdacaritaiḥ khelannāste nirbhayadhīḥ śiśuḥ 9| tatra gaṃtavyamasmābhiḥ sannaddhai ripudurjayaiḥ | etanniśamya vacanaṃ śatrughnasya sasainyapaḥ 10| sajjīcakāra senāṃ tāṃ durvyūḍhāṃ caturaṃgiṇīm | sajjāṃ tāṃ śatrujiddṛṣṭvā caturaṃgayutāṃ varām 11| ājñāpayattato gaṃtuṃ yatra bālo hayaṃdharaḥ | sā cacāla tadā senā caturaṃgasamanvitā 12| kaṃpayaṃtī mahībhāgaṃ trāsayaṃtī ripūnbalāt | senānīstaṃ dadarśātha bālakaṃ rāmarūpiṇam 13| vicārya rāmapratimamabravīdvacanaṃ hitam | bāla muṃca hayaśreṣṭhaṃ rāmasya balaśālinaḥ 14| senānīḥ kālajinnāma tasya bhūpasya durmadaḥ | tvāṃ rāmapratimaṃ dṛṣṭvā kṛpā me hṛdi jāyate 15| anyathā tava me dausthyājjīvitaṃ na bhaviṣyati | etadvākyaṃ samākarṇya śatrughnasya bhaṭasya hi 16| jahāsa kiṃcidākopāduvāca ca vacodbhutam | gaccha muktosi taṃ rāmaṃ kathayasva hayagraham 17| tvatto bibhemi no śūra vākyena nayaśālinā | mamātra gaṇanā nāsti tvādṛśāḥ koṭayo yadi 18| mātṛpādaprasādena tūlībhūtā na saṃśayaḥ | kālajittava yannāma mātrākāri manojñayā 19| pakvabiṃbaphalasyeva varṇato na ca vīryataḥ | darśayasvādhunā vīryaṃ svanāmabalacihnitaḥ 20| māṃ kālaṃ tava saṃjitya satyanāmā bhaviṣyasi | śeṣa uvāca| sa vākyaiḥ pavinātulyairbhinnaḥ subhaṭaśekharaḥ 21| cukopa hṛdaye'tyataṃ jagāda vacanaṃ punaḥ | kasminkule samutpattiḥ kiṃ nāmāsi ca bālaka | tvannāma nābhijānāmi kulaṃ śīlaṃ vayastathā 22| pādacāraṃ rathastho'hamadharmeṇa kathaṃ jaye | tadātyaṃtaṃ prakupito jagāda vacanaṃ punaḥ 23| kulena kiṃ ca śīlena nāmnā vā sumanohṛdā | lavo'haṃ lavataḥ sarvāñjeṣyāmi ripusainikān 24| idānīṃ tvāmapi bhaṭaṃ kariṣye pādacāriṇam | itthamuktvā dhanuḥ sajyaṃ cakāra sa lavo balī 25| ṭaṃkārayāmāsa tadā vīrānākaṃpayanhṛdi | vālmīkiṃ prathamaṃ smṛtvā jānakīṃ mātaraṃ lavaḥ 26| mumoca bāṇānniśitānsadyaḥ prāṇāpahāriṇaḥ | kālajitsvadhanuḥ kṛtvā sajyaṃ kopasamanvitaḥ 27| tāḍayāmāsa javano lavaṃ raṇaviśāradaḥ | tadbāṇāñchatadhā chittvā kṣaṇādvegātkuśānujaḥ 28| senānyaṃ virathaṃ cakre vasubhiḥ svaśarottamaiḥ | viratho gajamānītamāruroha bhaṭairnijaiḥ 29| madonmattaṃ mahāvegaṃ saptadhā prasravānvitam | gajārūḍhaṃ tu taṃ dṛṣṭvā daśabhirdhanuṣogataiḥ 30| bāṇairvivyādha vihasansarvānripugaṇāñjayī | kālajittasya vīryaṃ tu dṛṣṭvā vismitamānasaḥ 31| gadāṃ mumoca mahatīṃ mahāyasa vinirmitām | āpataṃtīṃ gadāṃ vegādbhārāyutavinirmitām 32| tridhā ciccheda tarasā kṣurapraiḥ sakuśānujaḥ | parighaṃ niśitaṃ ghoraṃ vairiprāṇaharoditam 33| muktaṃ punastena lavaściccheda tarasānvitaḥ | chittvā tatparighaṃ ghoraṃ kopādāraktalocanaḥ 34| gajopasthe samārūḍhaṃ manyamānaścukopa ha | tatkṣaṇādacchinattasya śuṃḍāṃ khaḍgena daṃtinaḥ 35| daṃtayoścaraṇau dhṛtvā ruroha gajamastake | mukuṭaṃ śatadhā kṛtvā kavacaṃ tu sahasradhā 36| keśeṣvākṛṣya senānyaṃ pātayāmāsa bhūtale | pātitaḥ sa gajopasthātsenānīḥ kupitaḥ punaḥ 37| hṛdaye tāḍayāmāsa muṣṭinā vajramuṣṭinā | sa āhato muṣṭibhistu kṣuraprānniśitāñcharān 38| mumoca hṛdaye kṣipraṃ kuṃḍalīkṛtadhanvavān | sa rarāja raṇopāṃte kuṃḍalīkṛta cāpavān 39| śirastraṃ kavacaṃ bibhradabhedyaṃ śarakoṭibhiḥ | sa viddhaḥ sāyakaistīkṣṇaistaṃ haṃtuṃ khaḍgamādade 40| daśanroṣātsvadaśanānniḥśvasannucchvasanmuhuḥ | khaḍgahastaṃ samāyāṃtaṃ śūraṃ senāpatiṃ lavaḥ 41| ciccheda bhujamadhyaṃ tu sa khaḍgaḥ pāṇirāpatat | chinnaṃ khaḍgadharaṃ hastaṃ vīkṣya kopāccamūpatiḥ 42| vāmena gadayā haṃtuṃ pracakrāma bhujena tam | so'pi cchinno bhujastasya sāṃgadastīkṣṇasāyakaiḥ 43| tadā prakupito vīraḥ pādābhyāmahanallavam | lavaḥ pādāhatastasya na cacāla raṇāṃgaṇe 44| srajāhato dvipa iva caraṇacchedanaṃ vyadhāt | tadāpi taṃ maulināsau prahartumupacakrame 45| tadā lavaścamūnāthaṃ manyamāno'dhipauruṣam | karavālaṃ samādāya kare kālānalopamam 46| acchinacchira etasya mahāmukuṭaśobhitam | hāhākāro mahānāsīccamūnāthe nipātite 47| sainikāḥ parisaṃkruddhā lavaṃ haṃtuṃ samāgatāḥ | lavastānsvaśarāghātaiḥ palāyanaparānvyadhāt 48| chinnābhinnāṃgakāḥ kecidgatā kecidraṇāṃgaṇāt | sa nivāryākhilānyodhānvijagāha camūṃ mudā 49| vārāha iva niḥśvasya pralaye sumahārṇavam | gajā bhinnā dvidhā jātā mauktikaiḥ pūritā mahī 50| durgamābhūdbhaṭāgryāṇāṃ parvatairvyāpṛtā yathā | aśvāḥ kanakapalyāṇā rucirāratnarājitāḥ 51| apatanrudhirāpluṣṭe hrade bala suśobhitāḥ | rathinaḥ karamadhyastha dhanurdaṃḍasuśobhinaḥ 52| rathopasthe nipatitāḥ svargagā iva vai surāḥ | saṃdaṣṭauṣṭhapuṭā vaktra bhramallakṣmīvilakṣitāḥ 53| patitāstatra dṛśyaṃte vīrā raṇaviśāradāḥ | susrāva śoṇitasariddhayamastakakacchapā 54| mahāpravāhalalitā vairiṇāṃ bhayakārikā | keṣāṃcidbāhaviśchinnāḥ keṣāṃ pādā vikartitā 55| keṣāṃ karṇāśca nāsāśca keṣāṃ kavacakuṃḍale | evaṃ tu kadanaṃ jātaṃ senānyāṃ patite raṇe 56| sarve nipatitā vīrā na kecijjīvitāstataḥ | lavo jayaṃ raṇe prāpya vairivṛṃdaṃ vijitya ca 57| anyāgamanaśaṃkāyāṃ manaḥ kurvannavaikṣata | kecidurvaritā yuddhādbhāgyena na raṇe mṛtāḥ 58| śatrughnaṃ savidhe jagmuḥ śaṃsituṃ vṛttamadbhutam | gatvā te kathayāmāsuryathāvṛttaṃ raṇāṃgaṇe 59| kālajinnidhanaṃ bālāccitrakāri raṇodyamam | tacchrutvā vismayaṃ prāptaḥ śatrughnastānuvāca ha 60| hasanroṣāddaśandaṃtānbālagrāha hayaṃ smaran | re vīrāḥ kiṃ madonmattā yūyaṃ kiṃ vā chalagrahāḥ 61| kiṃ vā vaikalyamāyātaṃ kālajinmaraṇaṃ katham | yaḥ saṃkhye vairivṛṃdānāṃ dāruṇaḥ samitiṃjayaḥ 62| taṃ kathaṃ bālako jīyādyamasyāpi durāsadam | śatrughnavākyaṃ saṃśrutya vīrāḥ procurasṛkplutāḥ 63| nāsmākaṃ madamattādi na cchalo na ca devanam | kālajinmaraṇaṃ satyaṃ lavājjānīhi bhūpate 64| balaṃ ca kṛtsnaṃ mathitaṃ bālenātulaśauṃḍinā | ataḥ paraṃ tu yatkāryaṃ ye preṣyā nṛvarottamāḥ 65| bālaṃ jñātvā bhavānnātra karotu balasāhasam | iti śrutvā vacasteṣāṃ vīrāṇāṃ śatruhā tadā 66| sumatiṃ ca matiśreṣṭhamuvāca raṇakāraṇe 67| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe kuśalavayuddhe sainyaparājaya kālajitsenānīmaraṇaṃnāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 60|