Chapter 246

श्रीमहेश्वर उवाच- अथोपनयनं नाम चकारानकदुंदुभिः । पुत्रयोर्वेदविधिना तस्मिन्वै रामकृष्णयोः १। आचार्येण हि गर्गेण संस्कृतौ रामकेशवौ । पंडितैर्वैष्णवैर्दिव्यैः स्नापनैर्विमलैः शुभैः २। कृतसंस्कारकर्माणौ रामकृष्णौ महाबलौ । सांदीपनेर्गृहं गत्वा नमस्कृत्य महात्मनः ३। अधीत्य वेदशास्त्राणि तस्मात्तौ द्विजपुंगवात् । मृतं पुत्रं समानीय ददतुस्तस्य दक्षिणाम् ४। आशिषो वचनं लब्ध्वा गुरोस्तस्मान्महात्मनः । तस्मै प्रणम्य मथुरां जग्मतुर्यदुपुंगवौ ५। अथ कृष्णेन निहतं श्रुत्वा कंसं दुरासदम् । श्वशुरस्तस्य नृपतेर्जरासंधो महाबलः ६। अक्षौहिणीसहस्रैस्तु सेनानीकैर्महाबलैः । कृष्णं हंतुं समागत्य रुरोध मथुरां पुरीम् ७। रामकृष्णौ महावीर्यौ विनिर्गत्य पुरोत्तमात् । गजवाजिसमाकीर्णं तद्बलौघमपश्यताम् ८। सस्मार वासुदेवस्तु पूर्वं रूपं सनातनम् । तस्य स्मरणमात्रेण दारुको विष्णुसारथिः ९। सुग्रीवपुष्पकं नाम समानीय महारथम् । वाजिभिर्दिव्यपुष्पाद्यैरुह्यमानं सनातनम् १०। दिव्यायुधैरुपेतं तं शंखचक्रगदादिभिः । वैनतेयपताकेन शोभितं देवदुर्जयम् ११। अवनीं प्राप्य गोविंदं प्रणम्य हरिसारथिः । प्रददौ स्यंदनं शुभ्रं सायुधाश्वसमन्वितम् १२। दृष्ट्वा हर्षेण कृष्णोऽपि परिणीय महारथम् । आरुरोहाग्रजेनैव स्तूयमानो मरुद्गणैः १३। चतुर्भुजं वपुर्भूत्वा शंखचक्रगदासिभृत् । किरीटी कुंडली स्रग्वी संग्रामाभिमुखं ययौ १४। बलदेवोऽपि मुशलं लांगलं गृह्य वीर्यवान् । तत्सैन्यं हंतुमारेभे महेश्वर इवापरः १५। दारुकश्च रथं शीघ्रं नोदयामास तद्रणे । तृणगुल्मलताक्रांते काननेऽग्निमिवानिलः १६। ततो गदाभिः परिघैः शक्तिभिर्मुद्गरैस्तथा । तद्रथं छादयामासुर्जरासंधस्य सैनिकाः १७। चक्रेणैव हरिस्तूर्णं तानि चिच्छेद लीलया । बहूनि तृणकाष्ठानि महावह्निरिवार्चिषा १८। ततः शार्ङ्गं समादाय सायकैरक्षयैः शितैः । चिच्छेद तानि सैन्यानि न प्राज्ञायत किंचन १९। चक्रच्छिन्नास्यकमलाः केचित्तत्र महाबलाः । गदया चूर्णिताः केचित्केचिदन्यैर्महारणे २०। केचिच्चैवासिनाछिन्नास्तथान्ये शरताडिताः । लांगलाग्रहतग्रीवा मुशलाहतमस्तकाः २१। क्षणेन तद्बलं सर्वं निहत्य मधुसूदनः । शंखं दध्मौ यदुश्रेष्ठो लयाशनि निभस्वनम् २२। शंखरावविनिर्भिन्नहृदयास्ते महाबलाः । योधाः साश्वाः सनागाश्च पतितास्त्यक्तजीविताः २३। अक्षौहिणीसहस्रं तु साश्वं सरथकुंजरम् । कृष्णेनैकेन निहतं निःशेषं तदभूद्बलम् २४। निहतं वासुदेवेन प्रहरार्द्धेन शार्ङ्गिणा । ततो देवगणाः सर्वे हर्षनिर्भरचेतसः २५। ववृषुः पुष्पवर्षाणि साधुसाध्विति चाब्रुवन् । सर्वमप्यवनीभारं विमुच्य धरणीधरः २६। संस्तूयमानस्त्रिदशैर्बभौ संग्राममूर्द्धनि । निहतं स्वबलं दृष्ट्वा जरासंधोऽतिवीर्यवान् २७। योद्धुमभ्याययौ तूर्णं बलदेवेन दुर्मतिः । तयोर्युद्धमभूद्धोरं संग्रामेष्वनिवर्तिनोः २८। रामो लांगलमादाय रथं तस्य ससारथिम् । विनिपात्य रणे शूरो गृहीत्वा तं महाबलम् २९। उद्यम्य मुशलं तूर्णं तं हंतुमुपचक्रमे । प्राणसंशयमापन्नं जरासंधं नृपोत्तमम् ३०। कृतं रामेण बलिना सिंहेनेव महागजम् । दृष्ट्वा कृष्णोग्रजं प्राह न हंतव्य इति प्रभुः ३१। मोचयामास धर्मात्मा जरासंधं महामतिः । विमुच्य कृष्णवाक्येन शत्रुं संकर्षणोऽव्ययः ३२। सानुजो रथमारुह्य मथुरां प्रविवेश ह । स कालयवनं प्राप्य महावीर्यं बलान्वितम् ३३। पुत्रयोर्वसुदेवस्य समाचष्ट पराक्रमम् । दानवानां वधं चैव कंसस्य निधनं तथा ३४। अक्षौहिणीनां च वधं तथा स्वस्य पराजयम् । सर्वं निवेदयामास कृष्णस्य चरितं महत् ३५। तच्छ्रुत्वा यवनः क्रुद्धो महाबलपराक्रमैः । म्लेच्छकोटिसहस्रैस्तु संवृतो मदसंयुतैः ३६। मगधाधिपतेस्तस्य सहायार्थं महाबलः । तेनैव सहितस्तूर्णं जगाम मथुरां पुरीम् ३७। बलैराच्छाद्य पृथिवीं नानाजनपदान्विताम् । संनिवेश्य महासैन्यं रुरोध मथुरां पुरीम् ३८। कृष्णोऽपि चिंतयित्वाऽथ पौराणां कुशलं तदा । ययाचे सागरं भूमिं निवासार्थं जनस्य च ३९। त्रिंशद्योजनविस्तीर्णां ददौ कृष्णस्य सागरः । असृजत्पयसां मध्ये तत्र द्वारवतीं पुरीम् ४०। बहुप्रासादसंयुक्तां हेमप्राकारतोरणाम् । नानामणिमयैर्दिव्यैर्गृहपंक्तिभिरावृताम् ४१। उद्यानैश्च तथा रम्यैस्तडागैर्बहुभिर्युताम् । असृजत्पुंडरीकाक्षो यथेंद्रस्यामरावतीम् ४२। सुषुप्तान्मथुरायां तु पौरांस्तत्र जनार्दनः । उद्धृत्य सहसा रात्रौ द्वारावत्यां निवेशयत् ४३। प्रबुद्धास्ते जनाः सर्वे पुत्रदारसमन्विताः । हेमहर्म्यतलेविष्टा विस्मयं परमं ययुः ४४। बहुभिर्धनधान्यैश्च दिव्यवस्त्रविभूषणैः । परिपूर्णैरिवाभोगैर्गृहमुख्यैः समावृताः ४५। तस्मिन्प्रहृष्टाः संतस्थुर्दिवि देवगणा इव । यवनेन तदा योद्धुं रामकृष्णौ महाबलौ ४६। विनिर्ययतुरात्मेशौ मथुराया बहिस्तदा । रामो लांगलमादाय मुशलं च महारथः ४७। जघान समरे क्रुद्धो यवनानां महद्बलम् । कृष्णस्तु शार्ङ्गमासज्य बाणैरग्निशिखोपमैः ४८। निर्ददाह बलं सर्वं म्लेच्छानां देवकीसुतः । निहतं स्वबलं दृष्ट्वा स कालयवनो बली ४९। युयुधे वासुदेवेन गदया यवनेश्वरः । कृष्णोऽपि कदनं तेन कृत्वा चिरमनामयः ५० 6.246.50। विमुखः प्राद्रवत्तस्मात्संग्रामात्कमलेक्षणः । सोनुयातोऽतिवेगेन तिष्ठतिष्ठेति चाब्रुवन् ५१। वेगात्कृष्णो गिरिगुहां प्रविवेश महामतिः । तत्र प्रसुप्तो राजाऽसौ मुचुकुंदो महामुनिः ५२। अदृश्यस्तस्य नृपतेः संस्थितो भगवान्हरिः । यवनोऽपि महावीरो गदामुद्यम्य पाणिना ५३। कृष्णं हंतु समारब्धो गुहां तां प्रविवेश ह । दृष्ट्वा शयानं राजानं मत्वा कृष्णं जनार्दनम् ५४। पादेन ताडयामास मुचुकुंदं महामुनिम् । ततः प्रबुद्धो भगवान्मुचुकुंदो महामुनिः ५५। क्रोधात्संरक्तनयनो हुंकारं कृतवानसौ । तस्य हुंकारशब्देन तथा क्रोधनिरीक्षणात् ५६। निर्दग्धो भस्मतां प्राप यवनस्त्यक्तजीवितः । ततस्तु कृष्णो ददृशे राजर्षेः पुरतः प्रभुः ५७। नीलोत्पलदलश्यामः पुंडरीकनिभेक्षणः । शंखचक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः ५८। दृष्ट्वा तं सहसोत्थाय राजर्षिरमितौजसम् । अहोभाग्यमहोभाग्यमित्युवाच महामुनिः ५९। पुलकांकितसर्वांगः सानंदाश्रुजलाकुलः । स्तुवन्वै जयशब्देन प्रणनाम मुहुर्मुहुः ६०। मुचुकुंद उवाच- धन्योस्मि कृतकृत्योस्मि दर्शनात्परमेश्वर । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं मम ६१। नमस्ते वासुदेवाय जगन्नाथाय शार्ङ्गिणे । दामोदराय देवाय तेजसां निधये नमः ६२। अधोक्षजाय हरये नृसिंहवपुषे नमः । राघवाय नमस्तुभ्यं पुंडरीकेक्षणाय च ६३। अच्युतायाविकाराय तथानंताय ते नमः । गोविंदाय नमस्तुभ्यं विष्णवे जिष्णवे नमः ६४। नारायणाय श्रीशाय कृष्णाय परमात्मने । मुकुंदाय नमस्तुभ्यं चतुर्व्यूहाय ते नमः ६५। नमः परमकल्याण नमस्ते परमात्मने । वासुदेवाय शांताय यदूनां पतये नमः ६६। महेश्वर उवाच- एवं स्तुत्वा तु गोविंदं प्रणनाम पुनः पुनः । संतुष्टो भगवान्प्राह मुचुकुंदं महामुनिम् ६७। श्रीभगवानुवाच- वरं वृणीष्व राजर्षे यत्ते मनसि वर्त्तते । महेश्वर उवाच- सोऽपि मुक्तिं ययाचाथ पुनरावृत्तिवर्जिताम् ६८। तस्मै ददौ तदा कृष्णो दिव्यं लोकं सनातनम् । राजा तु मानुषं रूपं विहायाथ महामतिः ६९। समानं रूपमास्थाय देवस्य परमात्मनः । वैनतेयं समारुह्य शाश्वतं पदमाविशत् ७०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमाहेश्वरसंवादे श्रीकृष्णचरिते मुचुकुंदमोक्षोनाम षट्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः २४६।

śrīmaheśvara uvāca- athopanayanaṃ nāma cakārānakaduṃdubhiḥ | putrayorvedavidhinā tasminvai rāmakṛṣṇayoḥ 1| ācāryeṇa hi gargeṇa saṃskṛtau rāmakeśavau | paṃḍitairvaiṣṇavairdivyaiḥ snāpanairvimalaiḥ śubhaiḥ 2| kṛtasaṃskārakarmāṇau rāmakṛṣṇau mahābalau | sāṃdīpanergṛhaṃ gatvā namaskṛtya mahātmanaḥ 3| adhītya vedaśāstrāṇi tasmāttau dvijapuṃgavāt | mṛtaṃ putraṃ samānīya dadatustasya dakṣiṇām 4| āśiṣo vacanaṃ labdhvā gurostasmānmahātmanaḥ | tasmai praṇamya mathurāṃ jagmaturyadupuṃgavau 5| atha kṛṣṇena nihataṃ śrutvā kaṃsaṃ durāsadam | śvaśurastasya nṛpaterjarāsaṃdho mahābalaḥ 6| akṣauhiṇīsahasraistu senānīkairmahābalaiḥ | kṛṣṇaṃ haṃtuṃ samāgatya rurodha mathurāṃ purīm 7| rāmakṛṣṇau mahāvīryau vinirgatya purottamāt | gajavājisamākīrṇaṃ tadbalaughamapaśyatām 8| sasmāra vāsudevastu pūrvaṃ rūpaṃ sanātanam | tasya smaraṇamātreṇa dāruko viṣṇusārathiḥ 9| sugrīvapuṣpakaṃ nāma samānīya mahāratham | vājibhirdivyapuṣpādyairuhyamānaṃ sanātanam 10| divyāyudhairupetaṃ taṃ śaṃkhacakragadādibhiḥ | vainateyapatākena śobhitaṃ devadurjayam 11| avanīṃ prāpya goviṃdaṃ praṇamya harisārathiḥ | pradadau syaṃdanaṃ śubhraṃ sāyudhāśvasamanvitam 12| dṛṣṭvā harṣeṇa kṛṣṇo'pi pariṇīya mahāratham | ārurohāgrajenaiva stūyamāno marudgaṇaiḥ 13| caturbhujaṃ vapurbhūtvā śaṃkhacakragadāsibhṛt | kirīṭī kuṃḍalī sragvī saṃgrāmābhimukhaṃ yayau 14| baladevo'pi muśalaṃ lāṃgalaṃ gṛhya vīryavān | tatsainyaṃ haṃtumārebhe maheśvara ivāparaḥ 15| dārukaśca rathaṃ śīghraṃ nodayāmāsa tadraṇe | tṛṇagulmalatākrāṃte kānane'gnimivānilaḥ 16| tato gadābhiḥ parighaiḥ śaktibhirmudgaraistathā | tadrathaṃ chādayāmāsurjarāsaṃdhasya sainikāḥ 17| cakreṇaiva haristūrṇaṃ tāni ciccheda līlayā | bahūni tṛṇakāṣṭhāni mahāvahnirivārciṣā 18| tataḥ śārṅgaṃ samādāya sāyakairakṣayaiḥ śitaiḥ | ciccheda tāni sainyāni na prājñāyata kiṃcana 19| cakracchinnāsyakamalāḥ kecittatra mahābalāḥ | gadayā cūrṇitāḥ kecitkecidanyairmahāraṇe 20| keciccaivāsināchinnāstathānye śaratāḍitāḥ | lāṃgalāgrahatagrīvā muśalāhatamastakāḥ 21| kṣaṇena tadbalaṃ sarvaṃ nihatya madhusūdanaḥ | śaṃkhaṃ dadhmau yaduśreṣṭho layāśani nibhasvanam 22| śaṃkharāvavinirbhinnahṛdayāste mahābalāḥ | yodhāḥ sāśvāḥ sanāgāśca patitāstyaktajīvitāḥ 23| akṣauhiṇīsahasraṃ tu sāśvaṃ sarathakuṃjaram | kṛṣṇenaikena nihataṃ niḥśeṣaṃ tadabhūdbalam 24| nihataṃ vāsudevena praharārddhena śārṅgiṇā | tato devagaṇāḥ sarve harṣanirbharacetasaḥ 25| vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi sādhusādhviti cābruvan | sarvamapyavanībhāraṃ vimucya dharaṇīdharaḥ 26| saṃstūyamānastridaśairbabhau saṃgrāmamūrddhani | nihataṃ svabalaṃ dṛṣṭvā jarāsaṃdho'tivīryavān 27| yoddhumabhyāyayau tūrṇaṃ baladevena durmatiḥ | tayoryuddhamabhūddhoraṃ saṃgrāmeṣvanivartinoḥ 28| rāmo lāṃgalamādāya rathaṃ tasya sasārathim | vinipātya raṇe śūro gṛhītvā taṃ mahābalam 29| udyamya muśalaṃ tūrṇaṃ taṃ haṃtumupacakrame | prāṇasaṃśayamāpannaṃ jarāsaṃdhaṃ nṛpottamam 30| kṛtaṃ rāmeṇa balinā siṃheneva mahāgajam | dṛṣṭvā kṛṣṇograjaṃ prāha na haṃtavya iti prabhuḥ 31| mocayāmāsa dharmātmā jarāsaṃdhaṃ mahāmatiḥ | vimucya kṛṣṇavākyena śatruṃ saṃkarṣaṇo'vyayaḥ 32| sānujo rathamāruhya mathurāṃ praviveśa ha | sa kālayavanaṃ prāpya mahāvīryaṃ balānvitam 33| putrayorvasudevasya samācaṣṭa parākramam | dānavānāṃ vadhaṃ caiva kaṃsasya nidhanaṃ tathā 34| akṣauhiṇīnāṃ ca vadhaṃ tathā svasya parājayam | sarvaṃ nivedayāmāsa kṛṣṇasya caritaṃ mahat 35| tacchrutvā yavanaḥ kruddho mahābalaparākramaiḥ | mlecchakoṭisahasraistu saṃvṛto madasaṃyutaiḥ 36| magadhādhipatestasya sahāyārthaṃ mahābalaḥ | tenaiva sahitastūrṇaṃ jagāma mathurāṃ purīm 37| balairācchādya pṛthivīṃ nānājanapadānvitām | saṃniveśya mahāsainyaṃ rurodha mathurāṃ purīm 38| kṛṣṇo'pi ciṃtayitvā'tha paurāṇāṃ kuśalaṃ tadā | yayāce sāgaraṃ bhūmiṃ nivāsārthaṃ janasya ca 39| triṃśadyojanavistīrṇāṃ dadau kṛṣṇasya sāgaraḥ | asṛjatpayasāṃ madhye tatra dvāravatīṃ purīm 40| bahuprāsādasaṃyuktāṃ hemaprākāratoraṇām | nānāmaṇimayairdivyairgṛhapaṃktibhirāvṛtām 41| udyānaiśca tathā ramyaistaḍāgairbahubhiryutām | asṛjatpuṃḍarīkākṣo yatheṃdrasyāmarāvatīm 42| suṣuptānmathurāyāṃ tu paurāṃstatra janārdanaḥ | uddhṛtya sahasā rātrau dvārāvatyāṃ niveśayat 43| prabuddhāste janāḥ sarve putradārasamanvitāḥ | hemaharmyataleviṣṭā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 44| bahubhirdhanadhānyaiśca divyavastravibhūṣaṇaiḥ | paripūrṇairivābhogairgṛhamukhyaiḥ samāvṛtāḥ 45| tasminprahṛṣṭāḥ saṃtasthurdivi devagaṇā iva | yavanena tadā yoddhuṃ rāmakṛṣṇau mahābalau 46| viniryayaturātmeśau mathurāyā bahistadā | rāmo lāṃgalamādāya muśalaṃ ca mahārathaḥ 47| jaghāna samare kruddho yavanānāṃ mahadbalam | kṛṣṇastu śārṅgamāsajya bāṇairagniśikhopamaiḥ 48| nirdadāha balaṃ sarvaṃ mlecchānāṃ devakīsutaḥ | nihataṃ svabalaṃ dṛṣṭvā sa kālayavano balī 49| yuyudhe vāsudevena gadayā yavaneśvaraḥ | kṛṣṇo'pi kadanaṃ tena kṛtvā ciramanāmayaḥ 50 6.246.50| vimukhaḥ prādravattasmātsaṃgrāmātkamalekṣaṇaḥ | sonuyāto'tivegena tiṣṭhatiṣṭheti cābruvan 51| vegātkṛṣṇo giriguhāṃ praviveśa mahāmatiḥ | tatra prasupto rājā'sau mucukuṃdo mahāmuniḥ 52| adṛśyastasya nṛpateḥ saṃsthito bhagavānhariḥ | yavano'pi mahāvīro gadāmudyamya pāṇinā 53| kṛṣṇaṃ haṃtu samārabdho guhāṃ tāṃ praviveśa ha | dṛṣṭvā śayānaṃ rājānaṃ matvā kṛṣṇaṃ janārdanam 54| pādena tāḍayāmāsa mucukuṃdaṃ mahāmunim | tataḥ prabuddho bhagavānmucukuṃdo mahāmuniḥ 55| krodhātsaṃraktanayano huṃkāraṃ kṛtavānasau | tasya huṃkāraśabdena tathā krodhanirīkṣaṇāt 56| nirdagdho bhasmatāṃ prāpa yavanastyaktajīvitaḥ | tatastu kṛṣṇo dadṛśe rājarṣeḥ purataḥ prabhuḥ 57| nīlotpaladalaśyāmaḥ puṃḍarīkanibhekṣaṇaḥ | śaṃkhacakragadāpāṇiḥ pītavāsā janārdanaḥ 58| dṛṣṭvā taṃ sahasotthāya rājarṣiramitaujasam | ahobhāgyamahobhāgyamityuvāca mahāmuniḥ 59| pulakāṃkitasarvāṃgaḥ sānaṃdāśrujalākulaḥ | stuvanvai jayaśabdena praṇanāma muhurmuhuḥ 60| mucukuṃda uvāca- dhanyosmi kṛtakṛtyosmi darśanātparameśvara | adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ saphalaṃ mama 61| namaste vāsudevāya jagannāthāya śārṅgiṇe | dāmodarāya devāya tejasāṃ nidhaye namaḥ 62| adhokṣajāya haraye nṛsiṃhavapuṣe namaḥ | rāghavāya namastubhyaṃ puṃḍarīkekṣaṇāya ca 63| acyutāyāvikārāya tathānaṃtāya te namaḥ | goviṃdāya namastubhyaṃ viṣṇave jiṣṇave namaḥ 64| nārāyaṇāya śrīśāya kṛṣṇāya paramātmane | mukuṃdāya namastubhyaṃ caturvyūhāya te namaḥ 65| namaḥ paramakalyāṇa namaste paramātmane | vāsudevāya śāṃtāya yadūnāṃ pataye namaḥ 66| maheśvara uvāca- evaṃ stutvā tu goviṃdaṃ praṇanāma punaḥ punaḥ | saṃtuṣṭo bhagavānprāha mucukuṃdaṃ mahāmunim 67| śrībhagavānuvāca- varaṃ vṛṇīṣva rājarṣe yatte manasi varttate | maheśvara uvāca- so'pi muktiṃ yayācātha punarāvṛttivarjitām 68| tasmai dadau tadā kṛṣṇo divyaṃ lokaṃ sanātanam | rājā tu mānuṣaṃ rūpaṃ vihāyātha mahāmatiḥ 69| samānaṃ rūpamāsthāya devasya paramātmanaḥ | vainateyaṃ samāruhya śāśvataṃ padamāviśat 70| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāheśvarasaṃvāde śrīkṛṣṇacarite mucukuṃdamokṣonāma ṣaṭcatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 246|