Chapter 196

सूत उवाच- अथ वैष्णवचित्तेषु दृष्ट्वा भक्तिमलौकिकीम् । निजलोकं परित्यज्य भुवमभ्यगमद्धरिः १। वनमाली घनश्यामः पीतवासाः किरीटधृक् । कांचीकलापपर्यस्तो लसन्मकरकुंडलः २। त्रिभंगललितश्चारु कौस्तुभेन विराजितः । कोटिमन्मथ लावण्यो हरिचंदन चर्चितः ३। परमानंद चिन्मूर्तिर्मधुरो मुरलीधरः । आविवेश स्वभक्तानां हृदयान्यमलानि च ४। वैकुंठवासिनो ये च वैष्णवाः शांतमानसाः । गूढरूपाः समायाताः श्रवणाय हरेः कथाः ५। तदा जयजयेत्युच्चैः शब्दोऽभूत्कंबुशब्दयुक् । येनामंगलमत्युग्रं कलिजं प्रलयं गतम् ६। तत्रस्थानां जनानां च दृष्ट्वा गेहात्मविस्मृतिम् । नारदोऽध्यात्मतत्वज्ञः कुमारान्प्रत्युवाच ह ७। नारद उवाच- अलौकिकोऽयं महिमा मुनीश्वराः सप्ताहजन्योद्य विलोकितो मया ८। मूढाः शठा ये पशुपक्षिणोऽपि तेपि प्रयांत्येव गतिं पराख्यात् । अतो नृलोकेन तु शास्त्रमन्यच्चित्तस्य शुध्यै विहितं पवित्रम् ९। अघौघविध्वंसि कृतार्थतावहं कलौ युगे दोषनिधौ कुमाराः । के केन शुध्यंति वदंतु मह्यं सप्ताहयज्ञेन कथामयेन १०। कृपालुभिर्लोकहितोभवद्भिः प्रकाशितं कोऽपि नवीनमार्गः । कुमारा ऊचुः। ये मानवाः पापकृतः सुदुष्टाः सदा दुराचाररताः समत्सराः ११। क्रोधाग्निदग्धाः कुटिलाश्च कामिनः सप्ताहयज्ञेन हरिं व्रजंति ते १२। सत्येन हीनाः पितृमातृदूषकास्तृष्णाकुलाश्चाश्रमवर्णबाह्याः । ये दांभिका जीवविहिंसकाश्च सप्ताहयज्ञेन हरिं व्रजंति ते १३। पंचोग्रपापाश्च्छलकारिणश्च क्रूराः पिशाचा इव निर्दयाश्च । ब्रह्मस्वपुष्टा व्यभिचारिणश्च सप्ताहयज्ञेन हरिं व्रजंति ते १४। कायेन वाचा मनसापि पातकं नित्यं प्रकुर्वंति शठा हठेन ये । नीचाः कृतघ्ना मलिना दुराशयाः सप्ताहयज्ञेन हरिं व्रजंति ते १५। सूत उवाच- अथैवं तुष्टचित्तेऽथ नारदे देवपूजिते । प्रसन्नास्ते कुमाराश्च पुनरूचुश्च नारदम् १६। कुमारा ऊचुः । अत्र ते कीर्तयिष्याम इतिहासं पुरातनम् । यस्य श्रवणमात्रेण पापहानिः प्रजायते १७। [https://sa.wikisource.org/s/xx7 तुंगभद्रा उपरि संक्षिप्तटिप्पणी]तुंगभद्रा तटे पूर्वं पत्तने कोहलाभिधे । वर्णाश्रमाचारयुते धनधान्यसमाकुले १८। आत्मदेव इति ख्यातस्तत्रासीद्दिवजसत्तमः । वेदविद्याविधिप्राज्ञो नित्यकर्मपरायणः १९। तत्प्रिया धुंधुली नाम नित्यं स्वीयहिते रता । स्ववाक्यस्थापनाचापि सुंदरी सुकुलोद्भवा २०। पूर्वकर्मविपाकेन प्रायशो बहुजल्पिनी । शूरा च गृहकृत्येषु क्रूरा च कलहप्रिया २१। एवं निवसतोस्तत्र दंपत्योर्निरपत्ययोः । व्यतिक्रांतं वयश्चापि पंचाशद्वर्षसंमितम् २२। अथ तौ दुःखितौ जातौ निरपत्यौ गृहेस्थितौ । संतानोत्पत्तये ताभ्यां दत्तं चापि धनादिकम् २३। गोभूहिरण्यवासांसि दत्तान्यपि बहूनि च । न पुत्रो नापि दुहिता जायते पूर्वकर्मणा २४। स चैकदा तु निर्विण्ण आत्मदेवो द्विजोत्तमः । गृहं त्यक्त्वा गतोऽरण्यमानपत्येन दुःखितः २५। यत्र तत्र भ्रमन्भ्रांतो दुःखाकुलितमानसः । क्षुत्क्षामस्तृट्परीतश्च दैवात्प्राप्तो जलाशयम् २६। जलं पीत्वा ततस्तस्मिंस्तडागे स द्विजोत्तमः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य निषण्णस्तत्र नारद २७। अथ तत्र तदैवागात्कश्चित्सिद्धो भ्रमन्महीम् । जलं पीत्वा तडागे तु सोऽपि तत्रैव चागतः २८। तं दृष्ट्वा न्यासिनं शांतमात्मदेव उदारधीः । सत्कृत्योत्थाय तत्पादौ जग्राह स्वगुरोरिव २९। उपविष्टौ ततस्तौ द्वौ कृतप्रश्नौ परस्परम् । सुस्निग्धमानसौ भूत्वा गुरुशिष्याविवाश्रमे ३०। अथ तं स यतिर्दृष्ट्वा श्वसंतं दुःखितांतरम् । पप्रच्छ करुणासिंधुरात्मदेवं पुरः स्थितम् ३१। सिद्ध उवाच-। का ते चिंता द्विजश्रेष्ठ दुःखाय हृदि वर्तते । तां समाचक्ष्व धर्मज्ञ परितापप्रदायिनीम् ३२। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सिद्धस्य सुमहात्मनः । आत्मदेव उवाचाथ स्वस्य दुःखस्य कारणम् ३३। आत्मदेव उवाच-। किं ब्रवीमि मुने दुःखं संचितं पूर्वकर्मणा । मदीयाः पूर्वजास्तोयं कवोष्णमुपभुंजते ३४। मद्दत्तं नैव गृह्णंति पितरो देवता बलिम् । तेन दुःखेन निर्विण्णः प्राणांस्त्यक्तुमिहागतः ३५। धिग्जीवितं प्रजाहीनं गृहं चैव धनं कुलम् । पाल्यते या मया धेनुः साऽपि वंध्यात्वमेति ह ३६। यो मयारोपितो वृक्षः सोपि वंध्यत्वमागतः । निर्भाग्यस्यानपत्यस्य किमतो जीवितेन मे ३७। कुमारा ऊचुः। इत्युक्त्वा स रुरोदोच्चैस्तत्पुरो दुःखपीडितः । यदा तदा यतेश्चित्ते करुणाभूद्गरीयसी ३८। ललाटाक्षरमालां च दृष्ट्वा ज्ञात्वा स योगवान् । आत्मदेवं द्विजं प्राज्ञः पुनरूचे सविस्तरम् ३९। सिद्ध उवाच। शृणु विप्र मया तेऽद्य प्रारब्धमवलोकितम् । सप्तजन्मावधि प्राप्तिः पुत्रस्य न च दृश्यते ४०। मुंचाग्रहं प्रजाहेतोर्बलिष्ठा कर्मणो गतिः । विवेकं तु समासाद्य सुखी भव महामते ४१। एवमुक्तं समाकर्ण्य सिद्धस्य द्विजसत्तमः। प्रजाशाबद्धचित्तस्तु सिद्धं प्राहातिदुःखितः ४२। विप्र उवाच-। विवेकेन भवेत्किं मे पुत्रं देहि बलादपि । नो चेत्त्यजाम्यहं प्राणांस्त्वदग्रे शोकमूर्च्छितः ४३। इति विप्राग्रहं दृष्ट्वा प्राब्रवीत्स तपोधनः । संततेः सगरो दुःखमवापांगः प्रजापतिः ४४। चित्रकेतुर्गतः कष्टं विधिलेखविमार्ज्जनात् । अतस्त्वमपि धर्मज्ञ यदि पुत्रं लभेरपि ४५। सुतेन न सुखीभूयाः दैवं हि बलवत्तरम् । इत्युक्त्वा द्विजवर्याय स सिद्धः साधुसंमतः ४६। ददावेकं फलं तस्मै प्राग्रहेण सुतार्थिने । इदं फलं मया तुभ्यं दत्तं पुत्राप्तये द्विज ४७। भार्यायै देहि पुत्रस्ते भविष्यति न संशयः । सत्यं शौचं दया दानमेकभक्तं तु भोजनम् ४८। वर्षावधि स्त्रिया कार्यं तेन शुद्धो भवेत्सुतः । एवमुक्त्वा ययौ योगी विप्रः स्वगृहमागतः ४९। दत्त्वा पत्न्यै फलं तत्तु सिद्धोक्तमवदच्च ह । अथ सा धुंधुली क्रूरा स्ववाक्यस्थापनोत्सुका 6.196.५०। स्वसख्यै प्राह तत्सर्वं पत्योक्तं सिद्धभाषितम् । यद्यहं भक्षये चेदं फलं सिद्धेन चार्पितम् ५१। गर्भो मम भवेत्तर्हि कथं चाहं सहाम्यहम् । स्वल्पं भक्ष्यमशक्तिश्च गमने गृहकर्मणि ५२। तिर्यक्चेदागतो गर्भो तदा मे मरणं भवेत् । प्रसूतौ दारुणं दुःखं सुकुमारी कथं सहे । मंदयां मयि सर्वस्वं ननांदा संहरेत्सदा ५३। चिंता मे समनुप्राप्ता किं करोमि शुचिस्मिते । सा तद्वचनमाकर्ण्य स्नेहभंगभयाद्दिवज ५४। एवमेवेति तां प्राह प्रीत्या प्रहसितानना । एवं कुतर्कयोगेन तत्फलं नैव भक्षितम् ५५। पत्या पृष्टे फलं भुक्तं भुक्तं चेति तयेरितम् । एकदा भगिनी तस्याः स्वेच्छया तद्गृहं गता ५६। तदग्रे कथितं सर्वं चिंतेयं महती हि मे । किं करोमि सगर्भोऽहं त्वं प्रब्रूहि यथातथम् ५७। साब्रवीन्मम गर्भोस्ति तुभ्यं दास्ये प्रसूतितः । तावत्कालं सगर्भेव गुप्ता तिष्ठ गृहे सुखम् ५८। तं बालं पोषयिष्यामि त्वद्गृहे चैव नित्यदा । फलं धेनोः प्रयच्छाद्य परीक्षार्थं शुभानने ५९। इत्युक्त्वा सा ययौ गेहमात्मनो हृष्टमानसा । धुंधुल्यापि यथोद्दिष्टं तद्भगिन्या तथा कृतम् ६०। अथ प्रसूय सा बालं धुंधुल्यै चार्पयद्द्रुतम् । तया च कथितं भर्त्रे प्रसूतः सुखमर्भकः६१। लोकस्य सुखमुत्पन्नमात्मदेव प्रजोदयात् । दत्त्वा दानं द्विजाग्रेभ्यो जातकर्म चकार च ६२। गीतवादित्रनिर्घोषो गृहे तस्यातिमङ्गलम् । बभूव हर्षमापन्न आत्मदेवो महामतिः ६३। अथ सा प्राह भर्त्तारं दुग्धं मेस्तनयोर्नहि । पालयिष्ये कथं बालं सद्यः सूतं प्रभोऽधुना ६४। मत्स्वसुश्च प्रसूताया मृतो बालः पुराभवत् । तामानीय गृहे रक्षसार्भकं पोषयिष्यति ६५। इति श्रुत्वा वचस्तस्या धुंधुल्या द्विजसत्तमः । तथैव कृतवान्भ्रांतरात्मदेवो मुदान्वितः ६६। धुंधुकारीति नामास्य कृतं मात्रा यथार्थतः । स्तन्येन पोषमाप्नोति नित्यं मातृष्वसुः सुतः ६७। त्रिमासे निर्गते चाथ सा धेनुः सुषुवेऽर्भकम् । सर्वांगसुंदरं दिव्यं निर्मलं कनकप्रभम् ६८। दृष्ट्वा प्रसन्नस्तं विप्रः संस्कारान्स्वयमादधे । तं दिदृक्षव आयाता जनाः सर्वेऽतिविस्मिताः ६९। आत्मदेवस्य विप्रस्य महाभाग्योदयेन च । धेन्वा बालः प्रसूतश्च देवरूपोऽतिकौतुकम् ७०। न ज्ञातं तद्रहस्यं तु केनापि विधियोगतः । गोकर्णः तं सुतं दृष्ट्वा गोकर्णेत्येवचाभ्यधात् ७१। कियत्कालेन संप्राप्तौ तारुण्यं तावुभावपि । गोकर्णः पंडितो ज्ञानी धुंधुकारी महाखलः ७२। स्नानशौचक्रियाहीनो भक्ष्याभक्षी क्रुधाप्लुतः । चौरः सर्वजनद्वेषी दुष्टचांडालसंगतः ७३। क्रीडतो ह्यर्भकान्धृत्वा बलात्कूपे निपातयेत् । एवं वेश्याप्रसंगेनानयद्द्रव्यं क्षयं पितुः ७४। पिता कृपणवत्तस्य शुचा निःस्वो रुरोद ह । अनपत्यः सुखी नित्यं कुपुत्रो दुःखदायकः ७५। सिद्धेनोक्तं वचः सत्यमनुभूतं मयाधुना । क्व गच्छामि क्व तिष्ठामि को मे दुःखं निवारयेत् ७६। प्राणांस्त्यक्ष्ये जले वह्नौ भृगोर्वापि पते ह्यहम् । इत्येवं चिंतयानं तमधोमुखमुपागतः ७७। गोकर्णो जनकं ज्ञानी बोधयामास तत्वतः । गोकर्ण उवाच- असारस्तात संसार दुःखमोहप्रदो नृणाम् ७८। कः सुत किं धनं कस्य का जाया कः पतिः पितः । मोहेन बद्धो दीनात्मा लोकः क्लिश्यति नान्यथा ७९। न चेंद्रस्य सुखं किंचिन्न सुखं चक्रवर्तिनः । विरक्तस्य सुखं तात मुनेरेकांतशीलिनः ८०। मुंचाज्ञानं प्रजारूपं मोहं नरककारणम् । निर्द्वंद्वो निरभीमानो व्रज त्यक्त्वाखिलं वनम् ८१। ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य गोकर्णं स द्विजोऽब्रवीत् । द्विज उवाच- यत्कर्त्तव्यं वने साधो तन्ममाचक्ष्व विस्तरात् ८२। मोहपाशनिबद्धं हि शठं कृपणमानसम् । संसारगर्ते पतितं मामुद्धर दयानिधे ८३। पितुरित्थं वचः श्रुत्वा गोकर्णो ज्ञानपंडितः । उवाच दीनं निर्विण्णं पितरं हृष्टमानसः ८४। गोकर्ण उवाच- मांसास्थिरक्तनिकरे स्वशरीरकेऽस्मिन्स्वत्वं त्यजाशु ममतां वनिता सुतादौ । पश्यानिशं जगदिदं क्षणभंगनिष्ठं ज्ञानी विरागरसिको भव भक्तिनिष्ठः ८५। धर्मं भजस्व सततं त्यज लोकधर्मान्संसेव्य साधुपुरुषान्जहि कामतृष्णाम् । अन्यस्य दोषगुण चिंतनमाशु मुक्त्वा विष्णोः कथारसमथो नितरां पिब त्वम् ८६। कुमारा उचुः- एवं सुतोक्तविदितानुभवो निरीहस्त्यक्त्वा गृहं स्थिरमतिर्गतषष्टिवर्षः । नित्यं हरिप्रियजनानुगतो महात्मा दुष्प्रापमाप च पदं स हरेर्वनस्थः ८७।

sūta uvāca- atha vaiṣṇavacitteṣu dṛṣṭvā bhaktimalaukikīm | nijalokaṃ parityajya bhuvamabhyagamaddhariḥ 1| vanamālī ghanaśyāmaḥ pītavāsāḥ kirīṭadhṛk | kāṃcīkalāpaparyasto lasanmakarakuṃḍalaḥ 2| tribhaṃgalalitaścāru kaustubhena virājitaḥ | koṭimanmatha lāvaṇyo haricaṃdana carcitaḥ 3| paramānaṃda cinmūrtirmadhuro muralīdharaḥ | āviveśa svabhaktānāṃ hṛdayānyamalāni ca 4| vaikuṃṭhavāsino ye ca vaiṣṇavāḥ śāṃtamānasāḥ | gūḍharūpāḥ samāyātāḥ śravaṇāya hareḥ kathāḥ 5| tadā jayajayetyuccaiḥ śabdo'bhūtkaṃbuśabdayuk | yenāmaṃgalamatyugraṃ kalijaṃ pralayaṃ gatam 6| tatrasthānāṃ janānāṃ ca dṛṣṭvā gehātmavismṛtim | nārado'dhyātmatatvajñaḥ kumārānpratyuvāca ha 7| nārada uvāca- alaukiko'yaṃ mahimā munīśvarāḥ saptāhajanyodya vilokito mayā 8| mūḍhāḥ śaṭhā ye paśupakṣiṇo'pi tepi prayāṃtyeva gatiṃ parākhyāt | ato nṛlokena tu śāstramanyaccittasya śudhyai vihitaṃ pavitram 9| aghaughavidhvaṃsi kṛtārthatāvahaṃ kalau yuge doṣanidhau kumārāḥ | ke kena śudhyaṃti vadaṃtu mahyaṃ saptāhayajñena kathāmayena 10| kṛpālubhirlokahitobhavadbhiḥ prakāśitaṃ ko'pi navīnamārgaḥ | kumārā ūcuḥ| ye mānavāḥ pāpakṛtaḥ suduṣṭāḥ sadā durācāraratāḥ samatsarāḥ 11| krodhāgnidagdhāḥ kuṭilāśca kāminaḥ saptāhayajñena hariṃ vrajaṃti te 12| satyena hīnāḥ pitṛmātṛdūṣakāstṛṣṇākulāścāśramavarṇabāhyāḥ | ye dāṃbhikā jīvavihiṃsakāśca saptāhayajñena hariṃ vrajaṃti te 13| paṃcograpāpāścchalakāriṇaśca krūrāḥ piśācā iva nirdayāśca | brahmasvapuṣṭā vyabhicāriṇaśca saptāhayajñena hariṃ vrajaṃti te 14| kāyena vācā manasāpi pātakaṃ nityaṃ prakurvaṃti śaṭhā haṭhena ye | nīcāḥ kṛtaghnā malinā durāśayāḥ saptāhayajñena hariṃ vrajaṃti te 15| sūta uvāca- athaivaṃ tuṣṭacitte'tha nārade devapūjite | prasannāste kumārāśca punarūcuśca nāradam 16| kumārā ūcuḥ | atra te kīrtayiṣyāma itihāsaṃ purātanam | yasya śravaṇamātreṇa pāpahāniḥ prajāyate 17| [https://sa.wikisource.org/s/xx7 tuṃgabhadrā upari saṃkṣiptaṭippaṇī]tuṃgabhadrā taṭe pūrvaṃ pattane kohalābhidhe | varṇāśramācārayute dhanadhānyasamākule 18| ātmadeva iti khyātastatrāsīddivajasattamaḥ | vedavidyāvidhiprājño nityakarmaparāyaṇaḥ 19| tatpriyā dhuṃdhulī nāma nityaṃ svīyahite ratā | svavākyasthāpanācāpi suṃdarī sukulodbhavā 20| pūrvakarmavipākena prāyaśo bahujalpinī | śūrā ca gṛhakṛtyeṣu krūrā ca kalahapriyā 21| evaṃ nivasatostatra daṃpatyornirapatyayoḥ | vyatikrāṃtaṃ vayaścāpi paṃcāśadvarṣasaṃmitam 22| atha tau duḥkhitau jātau nirapatyau gṛhesthitau | saṃtānotpattaye tābhyāṃ dattaṃ cāpi dhanādikam 23| gobhūhiraṇyavāsāṃsi dattānyapi bahūni ca | na putro nāpi duhitā jāyate pūrvakarmaṇā 24| sa caikadā tu nirviṇṇa ātmadevo dvijottamaḥ | gṛhaṃ tyaktvā gato'raṇyamānapatyena duḥkhitaḥ 25| yatra tatra bhramanbhrāṃto duḥkhākulitamānasaḥ | kṣutkṣāmastṛṭparītaśca daivātprāpto jalāśayam 26| jalaṃ pītvā tatastasmiṃstaḍāge sa dvijottamaḥ | vṛkṣacchāyāṃ samāśritya niṣaṇṇastatra nārada 27| atha tatra tadaivāgātkaścitsiddho bhramanmahīm | jalaṃ pītvā taḍāge tu so'pi tatraiva cāgataḥ 28| taṃ dṛṣṭvā nyāsinaṃ śāṃtamātmadeva udāradhīḥ | satkṛtyotthāya tatpādau jagrāha svaguroriva 29| upaviṣṭau tatastau dvau kṛtapraśnau parasparam | susnigdhamānasau bhūtvā guruśiṣyāvivāśrame 30| atha taṃ sa yatirdṛṣṭvā śvasaṃtaṃ duḥkhitāṃtaram | papraccha karuṇāsiṃdhurātmadevaṃ puraḥ sthitam 31| siddha uvāca-| kā te ciṃtā dvijaśreṣṭha duḥkhāya hṛdi vartate | tāṃ samācakṣva dharmajña paritāpapradāyinīm 32| tacchrutvā vacanaṃ tasya siddhasya sumahātmanaḥ | ātmadeva uvācātha svasya duḥkhasya kāraṇam 33| ātmadeva uvāca-| kiṃ bravīmi mune duḥkhaṃ saṃcitaṃ pūrvakarmaṇā | madīyāḥ pūrvajāstoyaṃ kavoṣṇamupabhuṃjate 34| maddattaṃ naiva gṛhṇaṃti pitaro devatā balim | tena duḥkhena nirviṇṇaḥ prāṇāṃstyaktumihāgataḥ 35| dhigjīvitaṃ prajāhīnaṃ gṛhaṃ caiva dhanaṃ kulam | pālyate yā mayā dhenuḥ sā'pi vaṃdhyātvameti ha 36| yo mayāropito vṛkṣaḥ sopi vaṃdhyatvamāgataḥ | nirbhāgyasyānapatyasya kimato jīvitena me 37| kumārā ūcuḥ| ityuktvā sa rurodoccaistatpuro duḥkhapīḍitaḥ | yadā tadā yateścitte karuṇābhūdgarīyasī 38| lalāṭākṣaramālāṃ ca dṛṣṭvā jñātvā sa yogavān | ātmadevaṃ dvijaṃ prājñaḥ punarūce savistaram 39| siddha uvāca| śṛṇu vipra mayā te'dya prārabdhamavalokitam | saptajanmāvadhi prāptiḥ putrasya na ca dṛśyate 40| muṃcāgrahaṃ prajāhetorbaliṣṭhā karmaṇo gatiḥ | vivekaṃ tu samāsādya sukhī bhava mahāmate 41| evamuktaṃ samākarṇya siddhasya dvijasattamaḥ| prajāśābaddhacittastu siddhaṃ prāhātiduḥkhitaḥ 42| vipra uvāca-| vivekena bhavetkiṃ me putraṃ dehi balādapi | no cettyajāmyahaṃ prāṇāṃstvadagre śokamūrcchitaḥ 43| iti viprāgrahaṃ dṛṣṭvā prābravītsa tapodhanaḥ | saṃtateḥ sagaro duḥkhamavāpāṃgaḥ prajāpatiḥ 44| citraketurgataḥ kaṣṭaṃ vidhilekhavimārjjanāt | atastvamapi dharmajña yadi putraṃ labherapi 45| sutena na sukhībhūyāḥ daivaṃ hi balavattaram | ityuktvā dvijavaryāya sa siddhaḥ sādhusaṃmataḥ 46| dadāvekaṃ phalaṃ tasmai prāgraheṇa sutārthine | idaṃ phalaṃ mayā tubhyaṃ dattaṃ putrāptaye dvija 47| bhāryāyai dehi putraste bhaviṣyati na saṃśayaḥ | satyaṃ śaucaṃ dayā dānamekabhaktaṃ tu bhojanam 48| varṣāvadhi striyā kāryaṃ tena śuddho bhavetsutaḥ | evamuktvā yayau yogī vipraḥ svagṛhamāgataḥ 49| dattvā patnyai phalaṃ tattu siddhoktamavadacca ha | atha sā dhuṃdhulī krūrā svavākyasthāpanotsukā 6.196.50| svasakhyai prāha tatsarvaṃ patyoktaṃ siddhabhāṣitam | yadyahaṃ bhakṣaye cedaṃ phalaṃ siddhena cārpitam 51| garbho mama bhavettarhi kathaṃ cāhaṃ sahāmyaham | svalpaṃ bhakṣyamaśaktiśca gamane gṛhakarmaṇi 52| tiryakcedāgato garbho tadā me maraṇaṃ bhavet | prasūtau dāruṇaṃ duḥkhaṃ sukumārī kathaṃ sahe | maṃdayāṃ mayi sarvasvaṃ nanāṃdā saṃharetsadā 53| ciṃtā me samanuprāptā kiṃ karomi śucismite | sā tadvacanamākarṇya snehabhaṃgabhayāddivaja 54| evameveti tāṃ prāha prītyā prahasitānanā | evaṃ kutarkayogena tatphalaṃ naiva bhakṣitam 55| patyā pṛṣṭe phalaṃ bhuktaṃ bhuktaṃ ceti tayeritam | ekadā bhaginī tasyāḥ svecchayā tadgṛhaṃ gatā 56| tadagre kathitaṃ sarvaṃ ciṃteyaṃ mahatī hi me | kiṃ karomi sagarbho'haṃ tvaṃ prabrūhi yathātatham 57| sābravīnmama garbhosti tubhyaṃ dāsye prasūtitaḥ | tāvatkālaṃ sagarbheva guptā tiṣṭha gṛhe sukham 58| taṃ bālaṃ poṣayiṣyāmi tvadgṛhe caiva nityadā | phalaṃ dhenoḥ prayacchādya parīkṣārthaṃ śubhānane 59| ityuktvā sā yayau gehamātmano hṛṣṭamānasā | dhuṃdhulyāpi yathoddiṣṭaṃ tadbhaginyā tathā kṛtam 60| atha prasūya sā bālaṃ dhuṃdhulyai cārpayaddrutam | tayā ca kathitaṃ bhartre prasūtaḥ sukhamarbhakaḥ61| lokasya sukhamutpannamātmadeva prajodayāt | dattvā dānaṃ dvijāgrebhyo jātakarma cakāra ca 62| gītavāditranirghoṣo gṛhe tasyātimaṅgalam | babhūva harṣamāpanna ātmadevo mahāmatiḥ 63| atha sā prāha bharttāraṃ dugdhaṃ mestanayornahi | pālayiṣye kathaṃ bālaṃ sadyaḥ sūtaṃ prabho'dhunā 64| matsvasuśca prasūtāyā mṛto bālaḥ purābhavat | tāmānīya gṛhe rakṣasārbhakaṃ poṣayiṣyati 65| iti śrutvā vacastasyā dhuṃdhulyā dvijasattamaḥ | tathaiva kṛtavānbhrāṃtarātmadevo mudānvitaḥ 66| dhuṃdhukārīti nāmāsya kṛtaṃ mātrā yathārthataḥ | stanyena poṣamāpnoti nityaṃ mātṛṣvasuḥ sutaḥ 67| trimāse nirgate cātha sā dhenuḥ suṣuve'rbhakam | sarvāṃgasuṃdaraṃ divyaṃ nirmalaṃ kanakaprabham 68| dṛṣṭvā prasannastaṃ vipraḥ saṃskārānsvayamādadhe | taṃ didṛkṣava āyātā janāḥ sarve'tivismitāḥ 69| ātmadevasya viprasya mahābhāgyodayena ca | dhenvā bālaḥ prasūtaśca devarūpo'tikautukam 70| na jñātaṃ tadrahasyaṃ tu kenāpi vidhiyogataḥ | gokarṇaḥ taṃ sutaṃ dṛṣṭvā gokarṇetyevacābhyadhāt 71| kiyatkālena saṃprāptau tāruṇyaṃ tāvubhāvapi | gokarṇaḥ paṃḍito jñānī dhuṃdhukārī mahākhalaḥ 72| snānaśaucakriyāhīno bhakṣyābhakṣī krudhāplutaḥ | cauraḥ sarvajanadveṣī duṣṭacāṃḍālasaṃgataḥ 73| krīḍato hyarbhakāndhṛtvā balātkūpe nipātayet | evaṃ veśyāprasaṃgenānayaddravyaṃ kṣayaṃ pituḥ 74| pitā kṛpaṇavattasya śucā niḥsvo ruroda ha | anapatyaḥ sukhī nityaṃ kuputro duḥkhadāyakaḥ 75| siddhenoktaṃ vacaḥ satyamanubhūtaṃ mayādhunā | kva gacchāmi kva tiṣṭhāmi ko me duḥkhaṃ nivārayet 76| prāṇāṃstyakṣye jale vahnau bhṛgorvāpi pate hyaham | ityevaṃ ciṃtayānaṃ tamadhomukhamupāgataḥ 77| gokarṇo janakaṃ jñānī bodhayāmāsa tatvataḥ | gokarṇa uvāca- asārastāta saṃsāra duḥkhamohaprado nṛṇām 78| kaḥ suta kiṃ dhanaṃ kasya kā jāyā kaḥ patiḥ pitaḥ | mohena baddho dīnātmā lokaḥ kliśyati nānyathā 79| na ceṃdrasya sukhaṃ kiṃcinna sukhaṃ cakravartinaḥ | viraktasya sukhaṃ tāta munerekāṃtaśīlinaḥ 80| muṃcājñānaṃ prajārūpaṃ mohaṃ narakakāraṇam | nirdvaṃdvo nirabhīmāno vraja tyaktvākhilaṃ vanam 81| tatastadvākyamākarṇya gokarṇaṃ sa dvijo'bravīt | dvija uvāca- yatkarttavyaṃ vane sādho tanmamācakṣva vistarāt 82| mohapāśanibaddhaṃ hi śaṭhaṃ kṛpaṇamānasam | saṃsāragarte patitaṃ māmuddhara dayānidhe 83| pituritthaṃ vacaḥ śrutvā gokarṇo jñānapaṃḍitaḥ | uvāca dīnaṃ nirviṇṇaṃ pitaraṃ hṛṣṭamānasaḥ 84| gokarṇa uvāca- māṃsāsthiraktanikare svaśarīrake'sminsvatvaṃ tyajāśu mamatāṃ vanitā sutādau | paśyāniśaṃ jagadidaṃ kṣaṇabhaṃganiṣṭhaṃ jñānī virāgarasiko bhava bhaktiniṣṭhaḥ 85| dharmaṃ bhajasva satataṃ tyaja lokadharmānsaṃsevya sādhupuruṣānjahi kāmatṛṣṇām | anyasya doṣaguṇa ciṃtanamāśu muktvā viṣṇoḥ kathārasamatho nitarāṃ piba tvam 86| kumārā ucuḥ- evaṃ sutoktaviditānubhavo nirīhastyaktvā gṛhaṃ sthiramatirgataṣaṣṭivarṣaḥ | nityaṃ haripriyajanānugato mahātmā duṣprāpamāpa ca padaṃ sa harervanasthaḥ 87|