Chapter 13

नारद उवाच- ततो जालंधरः श्रुत्वा दैत्यकोलाहलं रणे । आजगाम रथारूढो यत्र देवः सदाशिवः १। सारथिं खड्गरोमाणं कोपात्सत्वरमब्रवीत् । संप्रेषय रथं शीघ्रं सहस्रहययोजितम् २। हन्मि तं तापसं शौर्याज्जटाभस्मास्थिभूषितम् । वृषारूढस्य का शक्तिः पंगोर्युद्धे मया सह ३। नारद उवाच- इत्युक्त्वा खड्गरोमाणमाभाष्य च तथोद्धतः । गृहीत्वा कार्मुकं घोरं रथेनाधावत द्रुतम् ४। तं रुरोध तदायांतं वीरभद्रः शितैः शरैः । निरुच्छ्वासीकृतेनापि स कायेन शरैर्वृतः ५। देवैर्यद्यपि तुल्योऽभूद्भूतेशस्य परिग्रहः । तथापि किं कपालानि तुलां यांति कलानिधेः ६। विव्याध मणिभद्रोऽपि शरैः सागरनंदनम् । पाशेन मणिभद्रं तु हत्वोवाचेश्वरं वचः ७। एहि योद्धुं महादेव शस्त्राभ्यासोऽस्ति ते यदि । त्वं मां प्रहर न त्वाहमादौ हन्मि जटाधरम् ८। इति ब्रुवंतं तं गर्वाद्वीरभद्रोऽथ सायकैः । पूरयामास संक्रुद्धो यथा पद्मं रविः करैः ९। मणिभद्रोऽथ गदया सैन्यं तस्य समाहनत् । रथोपरि रथं वीर तुरगं तुरगोपरि १०। गजोपरि गजं हत्वा पातयामास भूतले । रक्तपंकारुणा भूमिः संजाता दुर्गमा क्षणात् ११। शैलाच्च गणमुख्याश्च दानवाञ्जघ्नुराहवे । पतंति दानवाः शूरा गतप्राणा महीतले १२। रुंडदोर्दंडमुंडैश्च करिपृष्ठकरोरुभिः । पतंति दानवाः शूरा पूरिता वसुधा नृप १३। नारद उवाच- एवंविधं रणे दृष्ट्वा हरमत्यंतदुर्जयम् । भुवने च तथान्यानि दृष्टवाँल्लक्षणानि सः १४। तेजोऽन्यदेवनक्षत्र शशांक सकलादिषु । उद्धाटितजगत्कोशमन्यदेवरवेर्महः १५। भग्नः पुनश्चिंतितवांस्ततो जालंधरो नृप । न दृष्टा सा मया गौरी यां मामाहाति नारदः १६। सांप्रतं शाश्वते स्थाने कथं द्रक्ष्याम्युमां स्थिताम् । तां हि द्रष्टुं व्रजाम्यादौ पश्चाद्योत्स्यामि शंभुना १७। चिंतयित्वेति मनसा दैत्यं प्राहार्णवात्मजः । शुंभं चंडजये वीर मम तुल्यपराक्रम १८। धृत्वा मत्सदृशं रूपं संग्रामं कर्तुमर्हसि । तव युद्धस्य भारोऽयं शिबिरस्य बलस्य च १९। अहं यास्यामि तां द्रष्टुं गौरीं मच्चित्तहारिणीम् । इत्युक्त्वाथ ददौ तस्मै स्वांगादुत्तार्य मंडनम् २०। वर्मशस्त्रादिकं दत्वा रथं सारथिसंयुतम् । दुर्वारणेन सहितः सैन्यं मुक्त्वोदधेः सुतः २१। अलक्षितस्ततो गत्वा गुहां गुप्तां तु पार्थिव । मानसोत्तरशैलस्य हररूपं दधार सः २२। धृत्वा दुर्वारणे रूपं नंदिनः सदृशं तथा । अथारुरुहतुः शैलं छद्मशंकरनंदिनौ २३। यत्रास्ति शिखरे गौरी सखिभिः सहिता नृप । तमायांतं शरैर्भिन्नं स्कंधमालम्ब्य नंदिनः २४। रक्ताक्तमंबरं दृष्ट्वा भवानी विस्मिताभवत् । सख्यस्तस्या जयाद्यास्ताः जग्मुस्तं संभ्रमान्विताः २५। शंकरस्यांतिकं गत्वा पप्रच्छुस्तं सुदुःखिताः । किं जातं तव देवेश केन त्वं संगरे जितः २६। सशल्यस्त्वं कथं नाथ संसारीव प्ररोदिषि । इत्युक्तः प्रददौ ताभ्यो भूषणानि पृथक्पृथक् २७। उत्तार्य शनकैरंगात् वासुकिप्रभृतीनि च । गणेशस्कंदशिरसीच्छिन्ने कुक्षौ विलोक्य च २८। हा स्कंद हा गणेशेति हा रुद्रेत्यंबिकारुदत् । तस्याः सख्यस्ततः सर्वा रुरुदुः शोककर्शिताः २९। अत्राब्रवीज्जयां नंदी त्वमेनं परिपालय । मणिभद्रो वीरभद्रः पुष्पदंतश्च वीर्यवान् ३०। दंभनो धूमतिमिरः कूष्मांडाद्या रणे हताः । चंडी भृंगी किरीटिश्च महाकालश्च शृंखली ३१। चंडीशो गुप्तनेत्रश्च कालाद्याश्च हता रणे । विनायकस्य स्कंदस्य शिरसी भ्रमता मया ३२। दृष्टे महारणे देवि इत्युक्त्वाथ पुरोक्षिपत् । तच्छ्रुत्वा नंदिनो वाक्यं शिरसी गृह्य पुत्रयोः ३३। पार्वती विललापोच्चैः पुत्रपुत्रेति जल्पती । तारकारे कथं युद्धे हतस्त्वं सिंधुसूनुना ३४। त्वं हि त्रिवासरो देवैः सेनापत्योऽभिषेचितः । तदा त्वया कथं वीर तारकाख्यो निपातितः ३५। नीलकंठेन किं त्यक्तो यतस्त्वं पतितो भुवि । स्नुषामुखं न दृष्टं च मया पुत्रावभाग्यया ३६। न भोगा वत्स ते भुक्ता संसारस्यापि येभवन् । तात हेरंब विघ्नेश लंबोदर गजानन ३७। रणांगणे केन पुत्र सिद्धैः पूज्यो निपातितः । वाहनोऽसौ कुतो वत्स मूषकः केन हिंसितः ३८। एवं विलपती गौरी शिवं प्राह सुदुःखितम् । साक्षाद्रुद्रोऽसि देवेश हरस्त्वं मा भयं कुरु ३९। वृषभः क्व गतो देव हतो जालंधरेण वै । शरजर्जरदेहस्य किं करोमि प्रियं तव ४०। ततः श्रुत्वा वचो देव्या निश्वस्योवाच शंकरः । दीर्घं विनिहतौ पुत्रौ वृथा शोचसि किं प्रिये ४१। अधुना तेंगसंगेन देवि मां त्रातुमर्हसि । शंकरस्य वचः श्रुत्वाऽसमयोचितमातुरम् । प्रत्युवाचांबिका देवं बभाषे नोचितं वचः ४२। महाविषादे पतिते भये च कृते समाधौ वमने महाज्वरे । श्राद्धे प्रयाणे गुरुवृद्धसन्निधौ रतिं बुधाः शंकर वर्जयंति ४३। कथं मां दुःखदुःखार्तां पुत्रशोकेन पीडिताम् । म्लानां बाष्पपरिम्लानां संप्रार्थयसि चातुराम् ४४। भवान्या इति वाक्यानि श्रुत्वा मायामहेश्वरः । उवाच स्वार्थमुद्दिश्य गौर्यारूपेण मोहितः ४५। पुरुषस्यार्तियुक्तस्य न यच्छंति रतिं स्त्रियः । तथैव रौरवे घोरे पतिष्यंति न संशयः ४६। गणशून्यः पुत्रशून्यो धीशून्योऽहं वरानने । सांप्रतं गृह्य शून्योऽहं सर्वशून्योऽस्मि भामिनि ४७। सुजीवितं विहीनोऽहं त्वां प्रष्टुमिह चागतः । स्वं गृहं तु प्रविश्याशु त्यजामि प्रकृतिं स्वकाम् ४८। उत्तिष्ठ नंदिन्संयावस्तीर्थे भव पुरःसरः । त्वं याहि स्वेच्छया कांते प्रकृतिं स्वां परित्यज ४९। इति मायामहेशस्य वचः श्रुत्वांबिका ततः । दीर्घं दध्यो महाश्वासं शोकेन च जडीकृता 6.13.५०। तस्यैवं परमे क्षोभे किंचिन्नोवाच सा क्षणम् । यया संमोहितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । सैव संमोहिता तेन न जाने दुःखमात्मनः ५१। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशतसहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे युधिष्ठिरनारदसम्वादे जालंधरमायामहेशागमनंनाम त्रयोदशोऽध्यायः १३।

nārada uvāca- tato jālaṃdharaḥ śrutvā daityakolāhalaṃ raṇe | ājagāma rathārūḍho yatra devaḥ sadāśivaḥ 1| sārathiṃ khaḍgaromāṇaṃ kopātsatvaramabravīt | saṃpreṣaya rathaṃ śīghraṃ sahasrahayayojitam 2| hanmi taṃ tāpasaṃ śauryājjaṭābhasmāsthibhūṣitam | vṛṣārūḍhasya kā śaktiḥ paṃgoryuddhe mayā saha 3| nārada uvāca- ityuktvā khaḍgaromāṇamābhāṣya ca tathoddhataḥ | gṛhītvā kārmukaṃ ghoraṃ rathenādhāvata drutam 4| taṃ rurodha tadāyāṃtaṃ vīrabhadraḥ śitaiḥ śaraiḥ | nirucchvāsīkṛtenāpi sa kāyena śarairvṛtaḥ 5| devairyadyapi tulyo'bhūdbhūteśasya parigrahaḥ | tathāpi kiṃ kapālāni tulāṃ yāṃti kalānidheḥ 6| vivyādha maṇibhadro'pi śaraiḥ sāgaranaṃdanam | pāśena maṇibhadraṃ tu hatvovāceśvaraṃ vacaḥ 7| ehi yoddhuṃ mahādeva śastrābhyāso'sti te yadi | tvaṃ māṃ prahara na tvāhamādau hanmi jaṭādharam 8| iti bruvaṃtaṃ taṃ garvādvīrabhadro'tha sāyakaiḥ | pūrayāmāsa saṃkruddho yathā padmaṃ raviḥ karaiḥ 9| maṇibhadro'tha gadayā sainyaṃ tasya samāhanat | rathopari rathaṃ vīra turagaṃ turagopari 10| gajopari gajaṃ hatvā pātayāmāsa bhūtale | raktapaṃkāruṇā bhūmiḥ saṃjātā durgamā kṣaṇāt 11| śailācca gaṇamukhyāśca dānavāñjaghnurāhave | pataṃti dānavāḥ śūrā gataprāṇā mahītale 12| ruṃḍadordaṃḍamuṃḍaiśca karipṛṣṭhakarorubhiḥ | pataṃti dānavāḥ śūrā pūritā vasudhā nṛpa 13| nārada uvāca- evaṃvidhaṃ raṇe dṛṣṭvā haramatyaṃtadurjayam | bhuvane ca tathānyāni dṛṣṭavā~llakṣaṇāni saḥ 14| tejo'nyadevanakṣatra śaśāṃka sakalādiṣu | uddhāṭitajagatkośamanyadevaravermahaḥ 15| bhagnaḥ punaściṃtitavāṃstato jālaṃdharo nṛpa | na dṛṣṭā sā mayā gaurī yāṃ māmāhāti nāradaḥ 16| sāṃprataṃ śāśvate sthāne kathaṃ drakṣyāmyumāṃ sthitām | tāṃ hi draṣṭuṃ vrajāmyādau paścādyotsyāmi śaṃbhunā 17| ciṃtayitveti manasā daityaṃ prāhārṇavātmajaḥ | śuṃbhaṃ caṃḍajaye vīra mama tulyaparākrama 18| dhṛtvā matsadṛśaṃ rūpaṃ saṃgrāmaṃ kartumarhasi | tava yuddhasya bhāro'yaṃ śibirasya balasya ca 19| ahaṃ yāsyāmi tāṃ draṣṭuṃ gaurīṃ maccittahāriṇīm | ityuktvātha dadau tasmai svāṃgāduttārya maṃḍanam 20| varmaśastrādikaṃ datvā rathaṃ sārathisaṃyutam | durvāraṇena sahitaḥ sainyaṃ muktvodadheḥ sutaḥ 21| alakṣitastato gatvā guhāṃ guptāṃ tu pārthiva | mānasottaraśailasya hararūpaṃ dadhāra saḥ 22| dhṛtvā durvāraṇe rūpaṃ naṃdinaḥ sadṛśaṃ tathā | athāruruhatuḥ śailaṃ chadmaśaṃkaranaṃdinau 23| yatrāsti śikhare gaurī sakhibhiḥ sahitā nṛpa | tamāyāṃtaṃ śarairbhinnaṃ skaṃdhamālambya naṃdinaḥ 24| raktāktamaṃbaraṃ dṛṣṭvā bhavānī vismitābhavat | sakhyastasyā jayādyāstāḥ jagmustaṃ saṃbhramānvitāḥ 25| śaṃkarasyāṃtikaṃ gatvā papracchustaṃ suduḥkhitāḥ | kiṃ jātaṃ tava deveśa kena tvaṃ saṃgare jitaḥ 26| saśalyastvaṃ kathaṃ nātha saṃsārīva prarodiṣi | ityuktaḥ pradadau tābhyo bhūṣaṇāni pṛthakpṛthak 27| uttārya śanakairaṃgāt vāsukiprabhṛtīni ca | gaṇeśaskaṃdaśirasīcchinne kukṣau vilokya ca 28| hā skaṃda hā gaṇeśeti hā rudretyaṃbikārudat | tasyāḥ sakhyastataḥ sarvā ruruduḥ śokakarśitāḥ 29| atrābravījjayāṃ naṃdī tvamenaṃ paripālaya | maṇibhadro vīrabhadraḥ puṣpadaṃtaśca vīryavān 30| daṃbhano dhūmatimiraḥ kūṣmāṃḍādyā raṇe hatāḥ | caṃḍī bhṛṃgī kirīṭiśca mahākālaśca śṛṃkhalī 31| caṃḍīśo guptanetraśca kālādyāśca hatā raṇe | vināyakasya skaṃdasya śirasī bhramatā mayā 32| dṛṣṭe mahāraṇe devi ityuktvātha purokṣipat | tacchrutvā naṃdino vākyaṃ śirasī gṛhya putrayoḥ 33| pārvatī vilalāpoccaiḥ putraputreti jalpatī | tārakāre kathaṃ yuddhe hatastvaṃ siṃdhusūnunā 34| tvaṃ hi trivāsaro devaiḥ senāpatyo'bhiṣecitaḥ | tadā tvayā kathaṃ vīra tārakākhyo nipātitaḥ 35| nīlakaṃṭhena kiṃ tyakto yatastvaṃ patito bhuvi | snuṣāmukhaṃ na dṛṣṭaṃ ca mayā putrāvabhāgyayā 36| na bhogā vatsa te bhuktā saṃsārasyāpi yebhavan | tāta heraṃba vighneśa laṃbodara gajānana 37| raṇāṃgaṇe kena putra siddhaiḥ pūjyo nipātitaḥ | vāhano'sau kuto vatsa mūṣakaḥ kena hiṃsitaḥ 38| evaṃ vilapatī gaurī śivaṃ prāha suduḥkhitam | sākṣādrudro'si deveśa harastvaṃ mā bhayaṃ kuru 39| vṛṣabhaḥ kva gato deva hato jālaṃdhareṇa vai | śarajarjaradehasya kiṃ karomi priyaṃ tava 40| tataḥ śrutvā vaco devyā niśvasyovāca śaṃkaraḥ | dīrghaṃ vinihatau putrau vṛthā śocasi kiṃ priye 41| adhunā teṃgasaṃgena devi māṃ trātumarhasi | śaṃkarasya vacaḥ śrutvā'samayocitamāturam | pratyuvācāṃbikā devaṃ babhāṣe nocitaṃ vacaḥ 42| mahāviṣāde patite bhaye ca kṛte samādhau vamane mahājvare | śrāddhe prayāṇe guruvṛddhasannidhau ratiṃ budhāḥ śaṃkara varjayaṃti 43| kathaṃ māṃ duḥkhaduḥkhārtāṃ putraśokena pīḍitām | mlānāṃ bāṣpaparimlānāṃ saṃprārthayasi cāturām 44| bhavānyā iti vākyāni śrutvā māyāmaheśvaraḥ | uvāca svārthamuddiśya gauryārūpeṇa mohitaḥ 45| puruṣasyārtiyuktasya na yacchaṃti ratiṃ striyaḥ | tathaiva raurave ghore patiṣyaṃti na saṃśayaḥ 46| gaṇaśūnyaḥ putraśūnyo dhīśūnyo'haṃ varānane | sāṃprataṃ gṛhya śūnyo'haṃ sarvaśūnyo'smi bhāmini 47| sujīvitaṃ vihīno'haṃ tvāṃ praṣṭumiha cāgataḥ | svaṃ gṛhaṃ tu praviśyāśu tyajāmi prakṛtiṃ svakām 48| uttiṣṭha naṃdinsaṃyāvastīrthe bhava puraḥsaraḥ | tvaṃ yāhi svecchayā kāṃte prakṛtiṃ svāṃ parityaja 49| iti māyāmaheśasya vacaḥ śrutvāṃbikā tataḥ | dīrghaṃ dadhyo mahāśvāsaṃ śokena ca jaḍīkṛtā 6.13.50| tasyaivaṃ parame kṣobhe kiṃcinnovāca sā kṣaṇam | yayā saṃmohitaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam | saiva saṃmohitā tena na jāne duḥkhamātmanaḥ 51| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatasahasrasaṃhitāyāṃ uttarakhaṇḍe yudhiṣṭhiranāradasamvāde jālaṃdharamāyāmaheśāgamanaṃnāma trayodaśo'dhyāyaḥ 13|