Chapter 56

शेष उवाच। प्रातर्नित्यं विधायासौ ब्राह्मणान्वेदवित्तमान् । हिरण्यदानैः संतर्प्य विधिवत्संसदं ययौ १। लोकाः सर्वे नमस्कर्तुं रघुनाथं महीपतिम् । पुत्रवत्स्वप्रजाः सर्वाः पालयंतं ययुः सभाम् २। लक्ष्मणेनातपत्रं तु धृतं मूर्धनि भूपतेः । तदा भरतशत्रुघ्नौ चामरद्वंद्व धारिणौ ३। वसिष्ठप्रमुखास्तत्र मुनयः पर्युपासत । सुमंत्रप्रमुखास्तत्र मंत्रिणो न्यायकर्तृकाः ४। एवं प्रवृत्ते समये षट्चारास्ते स्वलंकृताः । समाजग्मुर्नरपतिं नमस्कर्तुं सभास्थितम् ५। तान्वक्तुकामान्संवीक्ष्य चारान्नृपतिसत्तमः । सभायामंतरावेश्म रहः प्राविशदुत्सुकः ६। एकांते तांश्चरान्सर्वान्पप्रच्छ सुमतिर्नृपः । कथयंतु चरा मह्यं यथातथ्यमरिंदमाः ७। लोका ब्रुवंति मां कीदृग्भार्याया मम कीदृशम् । मंत्रिणां कीदृशं लोका वदंति चरितं कथम् ८। इति वाक्यं समाकर्ण्य चारा राममथाब्रुवन् । मेघगंभीरया वाचा पृच्छंतं रघुनायकम् ९। चारा ऊचुः। नाथ कीर्तिर्जनान्सर्वान्पावयत्यधुना भुवि । गृहेगृहे श्रुतास्माभिः पुरुषैः स्त्रीभिरीडिता १०। विवस्वतो महान्वंशो भवता परमेष्ठिना । अलंकर्तुं गतं भूमौ कीर्तिर्विस्तारिता बहुः ११। अनेके सगराद्याश्च कीर्तिमंतो महाबलाः । अभवंस्तादृशी कीर्तिस्तेषां नाभूद्यथा तव १२। त्वया नाथेन सकलाः कृतार्थाश्च प्रजाः कृताः । यासां नाकालमरणं न च रागाद्युपद्रुतिः १३। यादृशश्चंद्रमालोके यादृशी जाह्नवी सरित् । तादृक्तव च सत्कीर्तिः प्रकाशयति भूतलम् १४। ब्रह्मादिका भवत्कीर्तिमाकर्ण्य त्रपिता भृशम् । नाथ सर्वत्र ते कीर्तिः पावयत्यधुना जनान् १५। वयं धन्यतमाः सर्वे ये चारास्तव भूपते । क्षणेक्षणे तव मुखं लोकयाम मनोहरम् १६। इत्यादिवाक्यं चाराणां पंचानां वीक्ष्य राघवः । षष्ठं पप्रच्छ चारं तं विलक्षणमुखांकितम् १७। राम उवाच। सत्यं वद महाबुद्धे यच्छ्रुतं लोकसंकरे । तादृक्प्रशंस मे सर्वमन्यथा पातकादिकृत् १८। पुनः पुनश्च तं रामः पप्रच्छाशु सविस्तरम् । तथापि न ब्रवीत्येव रामं लौकिकभाषितम् १९। तदा रामः प्रत्यवोचच्चारं मुखविलक्षितम् । शपामि त्वां तु सत्येन शंस सर्वं यथातथम् २०। तदा रामं प्रत्युवाच चारो वाक्यं शनैः शनैः । अकथ्यमपि ते वाच्यं वाक्यं कारुजनोदितम् २१। चार उवाच। स्वामिन्सर्वत्र ते कीर्तिर्दशाननवधादिका । अन्यत्र राक्षसगृहे स्थितायास्ते स्त्रिया अहो २२। कारुरेकस्तु रजको निशीथे महिलां स्वकाम् । अन्यगेहोषितां दृष्ट्वा धिक्कुर्वन्समताडयत् २३। तन्माता प्रत्युवाचेमां कथं ताडयसेऽनघाम् । गृहाण मा कृथा निंदां स्त्रियं मद्वाक्यमाचर २४। तदावोचत्स रजको नाहं रामो महीपतिः । यद्राक्षसगृहेध्युष्टां सीतामंगीचकार सः २५। सर्वं राज्ञः कृतं कर्म नीतिमद्भवति प्रभो । अन्येषां पुण्यकर्तॄणामपि कृत्यमनीतिमत् २६। पुनः पुनरुवाचासौ नाहं रामो महीपतिः । चुक्रुधे समये राजन्मया वाक्यं तव स्मृतम् २७। तदानीं शिर आच्छिद्य पातयामि महीतले। कृतः पुनर्विचारोमे क्व रामो रजकः क्व नु २८। अयं दुष्टोऽनृतं वक्ति न हीदं तथ्यमुच्यते । आज्ञापयसि चेद्राम सांप्रतं मारयामि तम् २९। अवाच्यमपि ते प्रोक्तं त्वदाग्रहत उन्नयम् । राजा प्रमाणमत्रेदं विचारयतु संगतम् ३०। शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य महावज्रनिभाक्षरम् । निःश्वसन्मुहुरुच्छ्वासमाचरन्मूर्च्छितोऽपतत् ३१। तं मूर्च्छितं नृपं दृष्ट्वा चारा दुःखसमन्विताः । वीजयामासुर्वासोग्रैर्दुःखापनय हेतवे ३२। स लब्धसंज्ञो नृपतिर्मुहूर्तेन जगाद तान् । गच्छंतु भरतं शीघ्रं प्रेषयंतु च मां प्रति ३३। ते दुःखिताश्चरास्तूर्णं भरतस्य गृहं गताः । कथयामासु रामस्य संदेशं नयहारकाः ३४। भरतो रामसंदेशं श्रुत्वा धीमान्ययौ सदः । रामं प्रति रहःसंस्थं श्रुत्वा तं त्वरया युतः ३५। आगत्य तं प्रतीहारं प्रत्युवाच महामनाः । कुत्रास्ते रामभद्रोऽसौ मम भ्राता कृपानिधिः ३६। तन्निर्दिष्टं गृहं वीरो ययौ रत्नमनोहरम् । रामं विलोक्य विक्लांतं भयमाप स मानसे ३७। किं वासौ कुपितो रामः किं वा दुःखमिदं विभोः । तदा प्रोवाच नृपतिं निःश्वसंतं मुहुर्मुहुः ३८। स्वामिन्सुखसमाराध्यं वक्त्रं ते कथमानतम् । अश्रुभिर्लक्ष्यते राहुग्रस्तदेहः शशीव ते ३९। सर्वं मे कारणं तथ्यं ब्रूहि मां किं करोमि ते । त्यज दुःखं महाराज कथं दुःखस्य भाजनम् ४०। एवं भ्रात्रा प्रोच्यमानो गद्गदस्वरया गिरा । प्रोवाच भ्रातरं वीरो रामचंद्रश्च धार्मिकः ४१। शृणु भ्रातर्वचो मह्यं मम दुःखस्य कारणम् । तन्मार्जनं कुरुष्वाद्य भ्रातः प्रातर्महामते ४२। वंशे वैवस्वते राजा न कश्चिदयशः क्षतः । मत्कीर्तिरद्य कलुषा गंगायमुनया गता ४३। येषां यशो नृणां भूमौ तेषामेव सुजीवितम् । अपकीर्तिक्षतानां तु जीवितं मृतकैः समम् ४४। येषां यशो भवेद्भूमौ तेषां लोकाः सनातनाः । अपकीर्त्युरगी दष्टास्तेषां भूयादधोगतिः ४५। अद्य मे कलुषा कीर्तिः स्वर्धुनी लोकविश्रुता । तच्छृणुष्व वचो मेऽद्य रजकेन यथोदितम् ४६। अस्मिन्पुरेऽद्य रजक उक्तवाञ्जानकीभवम् । किंचिद्वाच्यं ततो भ्रातः किं करोमि महीतले ४७। किमात्मानं जहाम्यद्य किमेनां जानकीं स्त्रियम् । उभयोः किं मया कार्यं तत्तथ्यं ब्रूहि मे भवान् ४८। इत्युक्त्वा निर्गलद्बाष्पो वेपथु क्षुभितांगकः । पपात भूमौ विरजो धार्मिकाणां शिरोमणिः ४९। भ्रातरं पतितं दृष्ट्वा भरतो दुःखसंयुतः । संवीक्ष्य शनकै रामं प्राप्तसंज्ञं चकार सः ५०। संज्ञां प्राप्तं तु संवीक्ष्य रामचंद्रं सुदुःखितम् । उवाच दुःखनाशाय वाक्यं तु सुमनोहरम् ५१। कोऽयं वै रजकः किंतु वाच्यं वाक्यं यथाब्रवीत् । जिह्वाच्छेदं करिष्यामि जानकीवाच्यकारिणः ५२। तदा रामोऽब्रवीद्वाक्यं रजकस्य मुखोद्गतम् । श्रुतं चारेण तत्सर्वं भरताय महात्मने ५३। तच्छ्रुत्वा भरतः प्राह भ्रातरं दुःखशोकिनम् । जानकीवह्निशुद्धाभूल्लंकायां वीरपूजिता ५४। ब्रह्माब्रवीदियं शुद्धा पिता दशरथस्तव । कथं सा रजकोक्तित्वाद्धातव्या लोकपूजिता ५५। ब्रह्मादिसंस्तुता कीर्तिस्तवलोकान्पुनाति हि । सा कथं रजकोक्त्या वै कलुषाद्य भविष्यति ५६। तस्मात्त्यज महादुःखं सीतावाच्यसमुद्भवम् । कुरु राज्यं तया सार्धमंतर्वत्न्या सुभाग्यया ५७। त्वं कथं स्वशरीरं तु हातुमिच्छसि शोभनम् । वयं हताः स्म सर्वेऽद्य त्वां विना दुःखनाशकम् ५८। क्षणं सीता न जीवेत त्वां विना सुमहोदया । तस्मात्पतिव्रता साकं भुनक्तु विपुलां श्रियम् ५९। इति वाक्यं समाकर्ण्य भरतस्य च धार्मिकः । पुनरेव जगादेमं वाक्यं वाक्यविदां वरः ६०। यत्त्वं कथयसि भ्रातस्तत्सर्वं धर्मसंयुतम् । परं यद्वच्म्यहं वाक्यं तत्कुरुष्व ममाज्ञया ६१। जानाम्येनां वह्निशुद्धां पवित्रां लोकपूजिताम् । लोकापवादाद्भीतोऽहं त्यजामि स्वां तु जानकीम् ६२। तस्मात्करे शितं धृत्वा करवालं सुदारुणम् । शिरश्छिंध्यथवा जायां जानकीं मुंच वै वने ६३। इति वाक्यं समाकर्ण्य रामस्य भरतोऽपतत् । मूर्च्छितः सन्क्षितौ देहे कंपयुक्तः सबाष्पकः ६४। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे भरतवाक्यंनाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः ५६।

śeṣa uvāca| prātarnityaṃ vidhāyāsau brāhmaṇānvedavittamān | hiraṇyadānaiḥ saṃtarpya vidhivatsaṃsadaṃ yayau 1| lokāḥ sarve namaskartuṃ raghunāthaṃ mahīpatim | putravatsvaprajāḥ sarvāḥ pālayaṃtaṃ yayuḥ sabhām 2| lakṣmaṇenātapatraṃ tu dhṛtaṃ mūrdhani bhūpateḥ | tadā bharataśatrughnau cāmaradvaṃdva dhāriṇau 3| vasiṣṭhapramukhāstatra munayaḥ paryupāsata | sumaṃtrapramukhāstatra maṃtriṇo nyāyakartṛkāḥ 4| evaṃ pravṛtte samaye ṣaṭcārāste svalaṃkṛtāḥ | samājagmurnarapatiṃ namaskartuṃ sabhāsthitam 5| tānvaktukāmānsaṃvīkṣya cārānnṛpatisattamaḥ | sabhāyāmaṃtarāveśma rahaḥ prāviśadutsukaḥ 6| ekāṃte tāṃścarānsarvānpapraccha sumatirnṛpaḥ | kathayaṃtu carā mahyaṃ yathātathyamariṃdamāḥ 7| lokā bruvaṃti māṃ kīdṛgbhāryāyā mama kīdṛśam | maṃtriṇāṃ kīdṛśaṃ lokā vadaṃti caritaṃ katham 8| iti vākyaṃ samākarṇya cārā rāmamathābruvan | meghagaṃbhīrayā vācā pṛcchaṃtaṃ raghunāyakam 9| cārā ūcuḥ| nātha kīrtirjanānsarvānpāvayatyadhunā bhuvi | gṛhegṛhe śrutāsmābhiḥ puruṣaiḥ strībhirīḍitā 10| vivasvato mahānvaṃśo bhavatā parameṣṭhinā | alaṃkartuṃ gataṃ bhūmau kīrtirvistāritā bahuḥ 11| aneke sagarādyāśca kīrtimaṃto mahābalāḥ | abhavaṃstādṛśī kīrtisteṣāṃ nābhūdyathā tava 12| tvayā nāthena sakalāḥ kṛtārthāśca prajāḥ kṛtāḥ | yāsāṃ nākālamaraṇaṃ na ca rāgādyupadrutiḥ 13| yādṛśaścaṃdramāloke yādṛśī jāhnavī sarit | tādṛktava ca satkīrtiḥ prakāśayati bhūtalam 14| brahmādikā bhavatkīrtimākarṇya trapitā bhṛśam | nātha sarvatra te kīrtiḥ pāvayatyadhunā janān 15| vayaṃ dhanyatamāḥ sarve ye cārāstava bhūpate | kṣaṇekṣaṇe tava mukhaṃ lokayāma manoharam 16| ityādivākyaṃ cārāṇāṃ paṃcānāṃ vīkṣya rāghavaḥ | ṣaṣṭhaṃ papraccha cāraṃ taṃ vilakṣaṇamukhāṃkitam 17| rāma uvāca| satyaṃ vada mahābuddhe yacchrutaṃ lokasaṃkare | tādṛkpraśaṃsa me sarvamanyathā pātakādikṛt 18| punaḥ punaśca taṃ rāmaḥ papracchāśu savistaram | tathāpi na bravītyeva rāmaṃ laukikabhāṣitam 19| tadā rāmaḥ pratyavocaccāraṃ mukhavilakṣitam | śapāmi tvāṃ tu satyena śaṃsa sarvaṃ yathātatham 20| tadā rāmaṃ pratyuvāca cāro vākyaṃ śanaiḥ śanaiḥ | akathyamapi te vācyaṃ vākyaṃ kārujanoditam 21| cāra uvāca| svāminsarvatra te kīrtirdaśānanavadhādikā | anyatra rākṣasagṛhe sthitāyāste striyā aho 22| kārurekastu rajako niśīthe mahilāṃ svakām | anyagehoṣitāṃ dṛṣṭvā dhikkurvansamatāḍayat 23| tanmātā pratyuvācemāṃ kathaṃ tāḍayase'naghām | gṛhāṇa mā kṛthā niṃdāṃ striyaṃ madvākyamācara 24| tadāvocatsa rajako nāhaṃ rāmo mahīpatiḥ | yadrākṣasagṛhedhyuṣṭāṃ sītāmaṃgīcakāra saḥ 25| sarvaṃ rājñaḥ kṛtaṃ karma nītimadbhavati prabho | anyeṣāṃ puṇyakartṝṇāmapi kṛtyamanītimat 26| punaḥ punaruvācāsau nāhaṃ rāmo mahīpatiḥ | cukrudhe samaye rājanmayā vākyaṃ tava smṛtam 27| tadānīṃ śira ācchidya pātayāmi mahītale| kṛtaḥ punarvicārome kva rāmo rajakaḥ kva nu 28| ayaṃ duṣṭo'nṛtaṃ vakti na hīdaṃ tathyamucyate | ājñāpayasi cedrāma sāṃprataṃ mārayāmi tam 29| avācyamapi te proktaṃ tvadāgrahata unnayam | rājā pramāṇamatredaṃ vicārayatu saṃgatam 30| śeṣa uvāca| iti vākyaṃ samākarṇya mahāvajranibhākṣaram | niḥśvasanmuhurucchvāsamācaranmūrcchito'patat 31| taṃ mūrcchitaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā cārā duḥkhasamanvitāḥ | vījayāmāsurvāsograirduḥkhāpanaya hetave 32| sa labdhasaṃjño nṛpatirmuhūrtena jagāda tān | gacchaṃtu bharataṃ śīghraṃ preṣayaṃtu ca māṃ prati 33| te duḥkhitāścarāstūrṇaṃ bharatasya gṛhaṃ gatāḥ | kathayāmāsu rāmasya saṃdeśaṃ nayahārakāḥ 34| bharato rāmasaṃdeśaṃ śrutvā dhīmānyayau sadaḥ | rāmaṃ prati rahaḥsaṃsthaṃ śrutvā taṃ tvarayā yutaḥ 35| āgatya taṃ pratīhāraṃ pratyuvāca mahāmanāḥ | kutrāste rāmabhadro'sau mama bhrātā kṛpānidhiḥ 36| tannirdiṣṭaṃ gṛhaṃ vīro yayau ratnamanoharam | rāmaṃ vilokya viklāṃtaṃ bhayamāpa sa mānase 37| kiṃ vāsau kupito rāmaḥ kiṃ vā duḥkhamidaṃ vibhoḥ | tadā provāca nṛpatiṃ niḥśvasaṃtaṃ muhurmuhuḥ 38| svāminsukhasamārādhyaṃ vaktraṃ te kathamānatam | aśrubhirlakṣyate rāhugrastadehaḥ śaśīva te 39| sarvaṃ me kāraṇaṃ tathyaṃ brūhi māṃ kiṃ karomi te | tyaja duḥkhaṃ mahārāja kathaṃ duḥkhasya bhājanam 40| evaṃ bhrātrā procyamāno gadgadasvarayā girā | provāca bhrātaraṃ vīro rāmacaṃdraśca dhārmikaḥ 41| śṛṇu bhrātarvaco mahyaṃ mama duḥkhasya kāraṇam | tanmārjanaṃ kuruṣvādya bhrātaḥ prātarmahāmate 42| vaṃśe vaivasvate rājā na kaścidayaśaḥ kṣataḥ | matkīrtiradya kaluṣā gaṃgāyamunayā gatā 43| yeṣāṃ yaśo nṛṇāṃ bhūmau teṣāmeva sujīvitam | apakīrtikṣatānāṃ tu jīvitaṃ mṛtakaiḥ samam 44| yeṣāṃ yaśo bhavedbhūmau teṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ | apakīrtyuragī daṣṭāsteṣāṃ bhūyādadhogatiḥ 45| adya me kaluṣā kīrtiḥ svardhunī lokaviśrutā | tacchṛṇuṣva vaco me'dya rajakena yathoditam 46| asminpure'dya rajaka uktavāñjānakībhavam | kiṃcidvācyaṃ tato bhrātaḥ kiṃ karomi mahītale 47| kimātmānaṃ jahāmyadya kimenāṃ jānakīṃ striyam | ubhayoḥ kiṃ mayā kāryaṃ tattathyaṃ brūhi me bhavān 48| ityuktvā nirgaladbāṣpo vepathu kṣubhitāṃgakaḥ | papāta bhūmau virajo dhārmikāṇāṃ śiromaṇiḥ 49| bhrātaraṃ patitaṃ dṛṣṭvā bharato duḥkhasaṃyutaḥ | saṃvīkṣya śanakai rāmaṃ prāptasaṃjñaṃ cakāra saḥ 50| saṃjñāṃ prāptaṃ tu saṃvīkṣya rāmacaṃdraṃ suduḥkhitam | uvāca duḥkhanāśāya vākyaṃ tu sumanoharam 51| ko'yaṃ vai rajakaḥ kiṃtu vācyaṃ vākyaṃ yathābravīt | jihvācchedaṃ kariṣyāmi jānakīvācyakāriṇaḥ 52| tadā rāmo'bravīdvākyaṃ rajakasya mukhodgatam | śrutaṃ cāreṇa tatsarvaṃ bharatāya mahātmane 53| tacchrutvā bharataḥ prāha bhrātaraṃ duḥkhaśokinam | jānakīvahniśuddhābhūllaṃkāyāṃ vīrapūjitā 54| brahmābravīdiyaṃ śuddhā pitā daśarathastava | kathaṃ sā rajakoktitvāddhātavyā lokapūjitā 55| brahmādisaṃstutā kīrtistavalokānpunāti hi | sā kathaṃ rajakoktyā vai kaluṣādya bhaviṣyati 56| tasmāttyaja mahāduḥkhaṃ sītāvācyasamudbhavam | kuru rājyaṃ tayā sārdhamaṃtarvatnyā subhāgyayā 57| tvaṃ kathaṃ svaśarīraṃ tu hātumicchasi śobhanam | vayaṃ hatāḥ sma sarve'dya tvāṃ vinā duḥkhanāśakam 58| kṣaṇaṃ sītā na jīveta tvāṃ vinā sumahodayā | tasmātpativratā sākaṃ bhunaktu vipulāṃ śriyam 59| iti vākyaṃ samākarṇya bharatasya ca dhārmikaḥ | punareva jagādemaṃ vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ 60| yattvaṃ kathayasi bhrātastatsarvaṃ dharmasaṃyutam | paraṃ yadvacmyahaṃ vākyaṃ tatkuruṣva mamājñayā 61| jānāmyenāṃ vahniśuddhāṃ pavitrāṃ lokapūjitām | lokāpavādādbhīto'haṃ tyajāmi svāṃ tu jānakīm 62| tasmātkare śitaṃ dhṛtvā karavālaṃ sudāruṇam | śiraśchiṃdhyathavā jāyāṃ jānakīṃ muṃca vai vane 63| iti vākyaṃ samākarṇya rāmasya bharato'patat | mūrcchitaḥ sankṣitau dehe kaṃpayuktaḥ sabāṣpakaḥ 64| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe bharatavākyaṃnāma ṣaṭpaṃcāśattamo'dhyāyaḥ 56|