Chapter 212

नारद उवाच- इत्युक्त्वा तस्य विप्रस्य पितरौ दिव्यरूपिणौ । विमानवरमारुह्य गतौ हरिपुरं प्रति १। तयोः पुत्रस्तु तत्रैव कोशलायां दिनत्रयम् । उषित्वा स्वगृहं प्रायात्चिंतयंस्तीर्थवैभवम् २। इयमेव तु कथ्यंते विबुधैः कोशला नृप । कथयिष्यामि तत्तेऽहं श्रवणोत्सुकचेतसे ३। ते दाक्षिणात्या बटवस्तस्यामूषु मुमूर्षवः । समर्थार्थप्रदायिन्यां कोशलायां विपद्यताम् ४। कश्चिदेकस्तदा तेषु तामनादृत्य कोशलाम् । गच्छन्नारायणस्थानं विष्णुना वारितः पथि ५। वृद्धब्राह्मणरूपेण प्रोक्तं चेति द्विजं प्रति । वृद्धब्राह्मण उवाच- क्व यासि ब्राह्मणश्रेष्ठ त्यक्त्वेमां कोशलां शुभाम् ६। इंद्रप्रस्थमिदं तीर्थं सर्वतीर्थोत्तमं द्विज । कोशला ह्यत्र पुत्रेयं मुक्तिदा विष्णुवल्लभा ७। यत्र यासि विहायैनां निष्कामपददायिनीम् । न सिद्धिर्भविता तत्र विष्णुस्ते च पराङ्मुखः ८। मुक्तिं चेदिच्छसे विप्र तीर्थेन्या संप्रगृह्य च । यस्य यस्येच्छया स्नासि तं तं वर्गं प्रदास्यति ९। तव दृष्टिपथे विप्र सर्पोऽपि सुरतामियात् । अस्याः प्रसादतो मुक्तौ स्वर्गस्थौ विप्रदंपती १०। संजातप्रत्ययोऽपि त्वमेतन्माहात्म्यदर्शनात् । लब्ध्वा भाग्योदयेनापि कथमेनां विमुंचसि ११। यथा कश्चित्तृषार्तोऽपि लब्ध्वाप्यमृतवारिधिम् । तं त्यक्त्वा याति पंकांभस्तद्वत्त्वं मूढ दृश्यसे १२। यथा चिंतामणिं कश्चित्कूपे क्षिपति मोहितः । हस्तस्थं या गतिस्तस्य दृश्यते सा गतिस्तव १३। आराध्य विष्णुं विश्वेशं यथा कश्चित्पुमान्कुधीः । सुखमैंद्रियकं तुच्छं याचते सा गतिस्तव १४। न याति कोशलामेनां त्यक्त्वा सर्वार्थदायिनीम् । स्नातस्यात्र दिव प्राप्तिर्मृतस्यामृतसंस्थितिः १५। नारद उवाच- राजन्नाकर्ण्य विप्रोऽसौ द्विजश्रेयभृतो हरेः । वाक्यं प्रोवाच विप्राय श्रेष्ठं बदरिकाश्रमम् १६। विप्र उवाच- भो भो विप्रवर श्रद्धा तव वाक्येन जायते । मम श्रुतवतः पूर्वमल्पग्रामस्य वैभवम् १७। इंद्रप्रस्थमिदं तीर्थं न कदाचिन्मया श्रुतम् । कुतस्तु कोशलावृद्ध एतदंतरवर्तिनी १८। यत्र नारायणः साक्षान्मुक्ता यत्र च योगिनः । मुक्त्वा तमाश्रमं पुण्यं तिष्ठाम्यत्र कथं द्विज १९। यथागत्य स्वयं विष्णुरित्युक्त्वा मां निवारयेत् । बदर्याश्चाधिकं क्षेत्रमिंद्रप्रस्थमिदं द्विज २०। तदाहं न प्रतिष्ठामि चालितोऽपि तमाश्रमम् । मुक्तिकामः स्वसदनान्नान्यथा स्थितिरत्र मे २१। नारद उवाच- इत्युक्ते तेन विप्रेण प्रादुरासीच्चतुर्भुजः । विहाय प्राकृतं रूपं दिव्यरूपधरो हरिः २२। उवाच च महाभागं तं द्विजं मोक्षकामुकम् । विष्णुरुवाच- इंद्रप्रस्थमिदं विप्र सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । ब्रह्मज्ञेष्विव सर्वेषु शंभुर्गंगानदीष्विव २३। हिमवानिव शैलेषु पक्षिराडिव पक्षिषु । त्रिदशेषु यथा शक्रो वैष्णवेष्विव नारदः २४। तेजस्विषु यथा सूर्यः क्षीराब्धिरिव चाब्धिषु । यथा वर्णेषु भूदेवः सृष्टिष्विव पितामहः २५। विष्णोर्यथावतारेषु कौशल्या जनितो वरः । तथा समस्ततीर्थेषु शक्रप्रस्थमिदं वरम् २६। निष्कामो वा सकामो वा याति तीर्थे क्वचिन्नरः । तत्र तत्र समस्तात्मा फलदाताहमेव वै २७। इंद्रप्रस्थांतरगतां त्यक्त्वा यो याति कोशलाम् । स नो फलमवाप्नोति भक्तो वरदवृंदपात् २८। नारद उवाच- एवं निशम्य तद्वाक्यं दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् । प्रणिपत्य रमाकांतं तस्यामेवागमद्द्विजः २९। भगवानपि विश्वात्मा सपद्यंतर्दधे विभुः । तत्त्वमुद्दिश्य तं विप्रं तेन भावेन पूजितः ३०। तत्रागत्य स विप्रोऽसौ कोशलायां नराधिप । कथयामास तद्वृत्तं सर्वं सर्वान्स्वसंगिनः ३१। तेपि श्रुत्वा महाभागा दाक्षिणात्या द्विजातयः । तस्यामनशनं कृत्वा तत्यजुः प्राकृतं वपुः ३२। तदेव गरुडारूढः श्रीविष्णुं समुपागतः । विमानैः स्वगणैः सार्द्धं तावद्भिर्दीप्तिभास्वरैः ३३। ते तं दृष्ट्वा समायांतं विमानं गणसंयुतम् । वपुषा दिव्यरूपेण दंडवत्पतिता भुवि ३४। तुष्टवुश्च द्विजाः सर्वे दिव्यज्ञानवपुर्द्धराः । तं दिव्यरूपिणं देवदेववंद्यपदांबुजम् ३५। ब्राह्मणा ऊचुः - नमस्तेऽतसीपुष्पसंकाशभासं तनुं बिभ्रते पीतवासो वृताय । लसत्कुंडलप्रोतनानोपलाय श्रुतौ चंचला व्यापिनीलांबुदाय ३६। भक्तिस्त्वदीया किल कल्पवल्ली समाश्रिता यच्छति चित्तवांच्छितम् । यथा तथैषा तव कोशला विभो जनैरुभे ते कृपया तवाप्यते ३७। वंदामहे ते चरणारविंदं वृदांरकैर्वृंदितमीश्वराद्यैः । विचिंत्यमानं हृदि योगिवृंदैः कंदं परानंदभुवो विमुक्तेः ३८। प्राप्ताः कामं श्रीपतेत्वत्स्वरूपं श्रीवत्साद्यैर्लक्षितं चारुचिह्नैः । वांच्छामस्ते दासभावं तथापि प्राप्तं सर्वैरादृतं नारदाद्यैः ३९। यत्सौख्यं ते दासभावं गतानां तन्नो लक्ष्म्या वक्षसोंतर्वसंत्याः । तज्जानाति श्रीपते श्रीमहेशो नान्यो लोके येन तच्चानुभूतम् ४०। मध्येऽस्माकं श्रीपते सेवकानां नीरागाणामप्यसौ माननीयः । अस्मात्तं ते नारदाद्या मुनीशास्त्वद्भक्ताप्तैर्लोकनाथं भजंते ४१। कामं ब्रह्मानंदमासोंतरात्मा त्वद्दास्ये नो तृप्तिमायाति शंभुः । वारंवारं त्वद्गुणानाग्रहीतुं नृत्यत्युच्चैस्त्वत्परो भावयुक्तः ४२। हेतोरस्माद्देहिनः स्वस्य दास्यं यत्प्राप्तानां नोर्मयः संभवंति । त्वच्चिह्नांगौ द्वारपालौ तदीयौ मोहाद्धामप्राप्य तौ तत्स्वकीयम् ४३। लोकादस्मादंतरेण त्वदिच्छा त्वल्लोकानां नोद्यते चाशुपातः । को जानीयात्तावकीमत्र मायां दुर्विज्ञेयां ब्रह्म शर्वादिदेवैः ४४। नारद उवाच- एवं तैः स्तूयमानः स प्रभुर्निजपदोन्मुखः । उवाच तान्दाक्षिणात्यान्मेघगंभीरया गिरा ४५। श्रीभगवानुवाच- भोभो द्विजा भवंतोऽस्या कोशलायाः प्रसादतः । सारूप्यमपि मे प्राप्ता दासभावं च यास्यथ ४६। अद्यप्रभृति मे विप्रास्तीर्थमेतदनुत्तमम् । दक्षिणकोशलेत्युच्चैर्नाम्ना ख्यातं भविष्यति ४७। यत्र दाशरथी भूत्वा निहनिष्यद्दशाननम् । सा कथ्यते मुनिवरैः सर्वैरुत्तरकोशला ४८। विपन्नो ज्ञानवान्यस्या वैकुंठमधिरोहति । विनापि तद्वसेद्योऽस्यां सोऽपि स्वर्गं च गच्छति ४९। इमां ततो दशगुणामाहुर्दक्षिणकोशलाम् । एकादशगुणामेके सम्यगाहुर्मुनीश्वराः ५०। इयानेव विशेषोऽस्ति तस्या अस्या मतिर्मम । तस्यां मृतं नयंत्येते वैकुंठं मामका गणाः ५१। अस्यां मृतं स्वयमहमनन्यवदमानसम् । आरोप्य गरुडं दत्त्वा सारूप्यं प्रापयामि तत् ५२। नारद उवाच- इत्युक्त्वा तान्द्विजान्विष्णुर्नीत्वा वैकुंठमभ्यगात् । महिमानं स्तुवन्नस्य स्वयं तीर्थस्य भूपते ५३। एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं जगतीपते । येनेयं कथ्यते विज्ञैरिह दक्षिणकोशला ५४। कलिमलकुलहंता शृण्वतां मानवानां कमलनयनपादप्राप्तये वांच्छितश्च । नृपवर महिमा ते वर्णितः कोशलाया मधुवनभववृत्तं शृण्वतस्ते वदामि ५५। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये कोशलामहिमावर्णनंनाम द्वादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः २१२।

nārada uvāca- ityuktvā tasya viprasya pitarau divyarūpiṇau | vimānavaramāruhya gatau haripuraṃ prati 1| tayoḥ putrastu tatraiva kośalāyāṃ dinatrayam | uṣitvā svagṛhaṃ prāyātciṃtayaṃstīrthavaibhavam 2| iyameva tu kathyaṃte vibudhaiḥ kośalā nṛpa | kathayiṣyāmi tatte'haṃ śravaṇotsukacetase 3| te dākṣiṇātyā baṭavastasyāmūṣu mumūrṣavaḥ | samarthārthapradāyinyāṃ kośalāyāṃ vipadyatām 4| kaścidekastadā teṣu tāmanādṛtya kośalām | gacchannārāyaṇasthānaṃ viṣṇunā vāritaḥ pathi 5| vṛddhabrāhmaṇarūpeṇa proktaṃ ceti dvijaṃ prati | vṛddhabrāhmaṇa uvāca- kva yāsi brāhmaṇaśreṣṭha tyaktvemāṃ kośalāṃ śubhām 6| iṃdraprasthamidaṃ tīrthaṃ sarvatīrthottamaṃ dvija | kośalā hyatra putreyaṃ muktidā viṣṇuvallabhā 7| yatra yāsi vihāyaināṃ niṣkāmapadadāyinīm | na siddhirbhavitā tatra viṣṇuste ca parāṅmukhaḥ 8| muktiṃ cedicchase vipra tīrthenyā saṃpragṛhya ca | yasya yasyecchayā snāsi taṃ taṃ vargaṃ pradāsyati 9| tava dṛṣṭipathe vipra sarpo'pi suratāmiyāt | asyāḥ prasādato muktau svargasthau vipradaṃpatī 10| saṃjātapratyayo'pi tvametanmāhātmyadarśanāt | labdhvā bhāgyodayenāpi kathamenāṃ vimuṃcasi 11| yathā kaścittṛṣārto'pi labdhvāpyamṛtavāridhim | taṃ tyaktvā yāti paṃkāṃbhastadvattvaṃ mūḍha dṛśyase 12| yathā ciṃtāmaṇiṃ kaścitkūpe kṣipati mohitaḥ | hastasthaṃ yā gatistasya dṛśyate sā gatistava 13| ārādhya viṣṇuṃ viśveśaṃ yathā kaścitpumānkudhīḥ | sukhamaiṃdriyakaṃ tucchaṃ yācate sā gatistava 14| na yāti kośalāmenāṃ tyaktvā sarvārthadāyinīm | snātasyātra diva prāptirmṛtasyāmṛtasaṃsthitiḥ 15| nārada uvāca- rājannākarṇya vipro'sau dvijaśreyabhṛto hareḥ | vākyaṃ provāca viprāya śreṣṭhaṃ badarikāśramam 16| vipra uvāca- bho bho vipravara śraddhā tava vākyena jāyate | mama śrutavataḥ pūrvamalpagrāmasya vaibhavam 17| iṃdraprasthamidaṃ tīrthaṃ na kadācinmayā śrutam | kutastu kośalāvṛddha etadaṃtaravartinī 18| yatra nārāyaṇaḥ sākṣānmuktā yatra ca yoginaḥ | muktvā tamāśramaṃ puṇyaṃ tiṣṭhāmyatra kathaṃ dvija 19| yathāgatya svayaṃ viṣṇurityuktvā māṃ nivārayet | badaryāścādhikaṃ kṣetramiṃdraprasthamidaṃ dvija 20| tadāhaṃ na pratiṣṭhāmi cālito'pi tamāśramam | muktikāmaḥ svasadanānnānyathā sthitiratra me 21| nārada uvāca- ityukte tena vipreṇa prādurāsīccaturbhujaḥ | vihāya prākṛtaṃ rūpaṃ divyarūpadharo hariḥ 22| uvāca ca mahābhāgaṃ taṃ dvijaṃ mokṣakāmukam | viṣṇuruvāca- iṃdraprasthamidaṃ vipra sarvatīrthottamottamam | brahmajñeṣviva sarveṣu śaṃbhurgaṃgānadīṣviva 23| himavāniva śaileṣu pakṣirāḍiva pakṣiṣu | tridaśeṣu yathā śakro vaiṣṇaveṣviva nāradaḥ 24| tejasviṣu yathā sūryaḥ kṣīrābdhiriva cābdhiṣu | yathā varṇeṣu bhūdevaḥ sṛṣṭiṣviva pitāmahaḥ 25| viṣṇoryathāvatāreṣu kauśalyā janito varaḥ | tathā samastatīrtheṣu śakraprasthamidaṃ varam 26| niṣkāmo vā sakāmo vā yāti tīrthe kvacinnaraḥ | tatra tatra samastātmā phaladātāhameva vai 27| iṃdraprasthāṃtaragatāṃ tyaktvā yo yāti kośalām | sa no phalamavāpnoti bhakto varadavṛṃdapāt 28| nārada uvāca- evaṃ niśamya tadvākyaṃ dṛṣṭvā tadrūpamuttamam | praṇipatya ramākāṃtaṃ tasyāmevāgamaddvijaḥ 29| bhagavānapi viśvātmā sapadyaṃtardadhe vibhuḥ | tattvamuddiśya taṃ vipraṃ tena bhāvena pūjitaḥ 30| tatrāgatya sa vipro'sau kośalāyāṃ narādhipa | kathayāmāsa tadvṛttaṃ sarvaṃ sarvānsvasaṃginaḥ 31| tepi śrutvā mahābhāgā dākṣiṇātyā dvijātayaḥ | tasyāmanaśanaṃ kṛtvā tatyajuḥ prākṛtaṃ vapuḥ 32| tadeva garuḍārūḍhaḥ śrīviṣṇuṃ samupāgataḥ | vimānaiḥ svagaṇaiḥ sārddhaṃ tāvadbhirdīptibhāsvaraiḥ 33| te taṃ dṛṣṭvā samāyāṃtaṃ vimānaṃ gaṇasaṃyutam | vapuṣā divyarūpeṇa daṃḍavatpatitā bhuvi 34| tuṣṭavuśca dvijāḥ sarve divyajñānavapurddharāḥ | taṃ divyarūpiṇaṃ devadevavaṃdyapadāṃbujam 35| brāhmaṇā ūcuḥ - namaste'tasīpuṣpasaṃkāśabhāsaṃ tanuṃ bibhrate pītavāso vṛtāya | lasatkuṃḍalaprotanānopalāya śrutau caṃcalā vyāpinīlāṃbudāya 36| bhaktistvadīyā kila kalpavallī samāśritā yacchati cittavāṃcchitam | yathā tathaiṣā tava kośalā vibho janairubhe te kṛpayā tavāpyate 37| vaṃdāmahe te caraṇāraviṃdaṃ vṛdāṃrakairvṛṃditamīśvarādyaiḥ | viciṃtyamānaṃ hṛdi yogivṛṃdaiḥ kaṃdaṃ parānaṃdabhuvo vimukteḥ 38| prāptāḥ kāmaṃ śrīpatetvatsvarūpaṃ śrīvatsādyairlakṣitaṃ cārucihnaiḥ | vāṃcchāmaste dāsabhāvaṃ tathāpi prāptaṃ sarvairādṛtaṃ nāradādyaiḥ 39| yatsaukhyaṃ te dāsabhāvaṃ gatānāṃ tanno lakṣmyā vakṣasoṃtarvasaṃtyāḥ | tajjānāti śrīpate śrīmaheśo nānyo loke yena taccānubhūtam 40| madhye'smākaṃ śrīpate sevakānāṃ nīrāgāṇāmapyasau mānanīyaḥ | asmāttaṃ te nāradādyā munīśāstvadbhaktāptairlokanāthaṃ bhajaṃte 41| kāmaṃ brahmānaṃdamāsoṃtarātmā tvaddāsye no tṛptimāyāti śaṃbhuḥ | vāraṃvāraṃ tvadguṇānāgrahītuṃ nṛtyatyuccaistvatparo bhāvayuktaḥ 42| hetorasmāddehinaḥ svasya dāsyaṃ yatprāptānāṃ normayaḥ saṃbhavaṃti | tvaccihnāṃgau dvārapālau tadīyau mohāddhāmaprāpya tau tatsvakīyam 43| lokādasmādaṃtareṇa tvadicchā tvallokānāṃ nodyate cāśupātaḥ | ko jānīyāttāvakīmatra māyāṃ durvijñeyāṃ brahma śarvādidevaiḥ 44| nārada uvāca- evaṃ taiḥ stūyamānaḥ sa prabhurnijapadonmukhaḥ | uvāca tāndākṣiṇātyānmeghagaṃbhīrayā girā 45| śrībhagavānuvāca- bhobho dvijā bhavaṃto'syā kośalāyāḥ prasādataḥ | sārūpyamapi me prāptā dāsabhāvaṃ ca yāsyatha 46| adyaprabhṛti me viprāstīrthametadanuttamam | dakṣiṇakośaletyuccairnāmnā khyātaṃ bhaviṣyati 47| yatra dāśarathī bhūtvā nihaniṣyaddaśānanam | sā kathyate munivaraiḥ sarvairuttarakośalā 48| vipanno jñānavānyasyā vaikuṃṭhamadhirohati | vināpi tadvasedyo'syāṃ so'pi svargaṃ ca gacchati 49| imāṃ tato daśaguṇāmāhurdakṣiṇakośalām | ekādaśaguṇāmeke samyagāhurmunīśvarāḥ 50| iyāneva viśeṣo'sti tasyā asyā matirmama | tasyāṃ mṛtaṃ nayaṃtyete vaikuṃṭhaṃ māmakā gaṇāḥ 51| asyāṃ mṛtaṃ svayamahamananyavadamānasam | āropya garuḍaṃ dattvā sārūpyaṃ prāpayāmi tat 52| nārada uvāca- ityuktvā tāndvijānviṣṇurnītvā vaikuṃṭhamabhyagāt | mahimānaṃ stuvannasya svayaṃ tīrthasya bhūpate 53| etatte sarvamākhyātaṃ kāraṇaṃ jagatīpate | yeneyaṃ kathyate vijñairiha dakṣiṇakośalā 54| kalimalakulahaṃtā śṛṇvatāṃ mānavānāṃ kamalanayanapādaprāptaye vāṃcchitaśca | nṛpavara mahimā te varṇitaḥ kośalāyā madhuvanabhavavṛttaṃ śṛṇvataste vadāmi 55| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kāliṃdīmāhātmye kośalāmahimāvarṇanaṃnāma dvādaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 212|