Chapter 8

ऋषय ऊचुः-। जंबूखंडस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सत्तमः । विष्कंभस्य च प्रब्रूहि परिमाणं हि तत्त्वतः १। समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्र दर्शनः । शाकद्वीपं च नो ब्रूहि कुशद्वीपं च धार्मिकम् २। शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौंचद्वीपं तथैव च । सूत उवाच-। विप्राः सुबहवो द्वीपाः यैरिदं संततं जगत् । सप्तद्वीपान्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजपुंगवाः ३। अष्टादशसहस्राणि योजनानि द्विजोत्तमाः । षट्शतानि च पूर्णानि विष्कंभो जंबुपर्वतः ४। लवणस्य समुद्रस्य विष्कंभो द्विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः ५। नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः । सिद्धचारणसंकीर्णैः सागरः परिमंडलः ६। शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह सत्तमाः । शृणुताद्य यथान्यायं ब्रुवतो मम धार्मिकाः ७। जंबुद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स द्विजर्षभाः । विष्कंभेन महाभागाः सागरोऽपि विभागशः ८। क्षीरोदो मुनिशार्दूला येन संपरिवारितः । तत्र पुण्याजनपदास्तत्र न म्रियते जनः ९। कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमा तेजोयुता हि ते । शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावन्मुनिसत्तमाः । उक्त एष महाभागाः किमन्यत्कथयामि वः १०। ऋषय ऊचुः-। शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह धार्मिक । उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः ११। सूत उवाच-। तथैव पर्वता विप्राः सप्तात्र मणिपर्वताः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि वर्णये १२। अतीवगुणवत्सर्वं तत्त्वं पृच्छथ धार्मिकाः । देवर्षिगंधर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते १३। प्रागायतो महाभागा मलयोनाम पर्वतः । ततो मेघाः प्रवर्त्तंते प्रभवंति च सर्वशः १४। ततः परेण मुनयो जलधारो महागिरिः । ततो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् १५। ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले द्विजोत्तमाः । उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम् १६। रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः । उत्तरेण तु विप्रेंद्राः श्यामो नाम महागिरिः १७। नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः । यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा मुदितमानसाः १८। ऋषय ऊचुः-। सुमहान्संशयोऽस्माकं प्राप्तोयं सूत यत्त्वया । प्रजाः कथं सूत सम्यक्संप्राप्ताः श्यामतामिह १९। सूत उवाच-। सर्वेष्वेव महाप्राज्ञा द्वीपेषु मुनिपुंगवाः । गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णांतरे द्विजाः २०। श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तस्मात्श्यामगिरिः स्मृतः । ततः परं मुनिश्रेष्ठा दुर्गशैलो महोदयः २१। केशरी केशरयुतो यतो वातः प्रवर्त्तते । तेषां योजनविष्कंभो द्विगुणः प्रविभागशः २२। वर्षाणि तेषु विप्रेंद्राः संप्रोक्तानि मनीषिभिः । महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरम् २३। जलधारो महाप्राज्ञः सुकुमार इति स्मृतः । रेवतस्य तु कौमारः श्यामश्च मणिकांचनः २४। केशरस्याथ मौदाकी परेण तु महान्पुमान् । परिवार्य्यं तु विप्रेंद्रा दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च २५। जंबूद्वीपेन संख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः । शाको नाम महाप्राज्ञाः प्रजास्तस्य सहानुगाः २६। तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः । तत्र गच्छंति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च २७। धार्मिकाश्च प्रजाः सर्वाः चत्वारो गतमत्सराः । वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते २८। दीर्घायुषो महाप्राज्ञा जरामृत्युविवर्जिताः । प्रजास्तत्र विवर्द्धंते वर्षास्विव समुद्रगाः २९। नद्यः पुण्यजलास्तत्र गंगा च बहुधा गता । सुकुमारी कुमारी च शीता शीतोदका तथा ३०। महानदी च भो विप्रास्तथा मणिजला नदी । इक्षुवर्द्धनिका चैव नदी मुनिवराः स्मृताः ३१। ततः प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः परमशोभनाः । सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः ३२। न तासां नामधेयानि परिस्मर्तुं तथैव च । शक्यंते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः ३३। ततः पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकविश्रुताः । मृगाश्च मशकाश्चैव मानसा मल्लकास्तथा ३४। मृगाश्च ब्रह्मभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता द्विजाः । मशकेषु तु राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः ३५। मानसाश्च महाभागा वैश्यधर्मोपजीविनः । सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः ३६। शूद्रास्तु मल्लका नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः । न तत्र राजा विप्रेंद्रा न दंडो न च दंडिकाः ३७। स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षंति परस्परम् । एतावदेव शक्यं तु तत्र द्वीपे प्रभाषितुम् ३८। एतदेव च श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि ३९। इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडेऽष्टमोऽध्यायः ८।

ṛṣaya ūcuḥ-| jaṃbūkhaṃḍastvayā prokto yathāvadiha sattamaḥ | viṣkaṃbhasya ca prabrūhi parimāṇaṃ hi tattvataḥ 1| samudrasya pramāṇaṃ ca samyagacchidra darśanaḥ | śākadvīpaṃ ca no brūhi kuśadvīpaṃ ca dhārmikam 2| śālmalaṃ caiva tattvena krauṃcadvīpaṃ tathaiva ca | sūta uvāca-| viprāḥ subahavo dvīpāḥ yairidaṃ saṃtataṃ jagat | saptadvīpānpravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ dvijapuṃgavāḥ 3| aṣṭādaśasahasrāṇi yojanāni dvijottamāḥ | ṣaṭśatāni ca pūrṇāni viṣkaṃbho jaṃbuparvataḥ 4| lavaṇasya samudrasya viṣkaṃbho dviguṇaḥ smṛtaḥ | nānājanapadākīrṇo maṇividrumacitritaḥ 5| naikadhātuvicitraiśca parvatairupaśobhitaḥ | siddhacāraṇasaṃkīrṇaiḥ sāgaraḥ parimaṃḍalaḥ 6| śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvadiha sattamāḥ | śṛṇutādya yathānyāyaṃ bruvato mama dhārmikāḥ 7| jaṃbudvīpapramāṇena dviguṇaḥ sa dvijarṣabhāḥ | viṣkaṃbhena mahābhāgāḥ sāgaro'pi vibhāgaśaḥ 8| kṣīrodo muniśārdūlā yena saṃparivāritaḥ | tatra puṇyājanapadāstatra na mriyate janaḥ 9| kuta eva hi durbhikṣaṃ kṣamā tejoyutā hi te | śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvanmunisattamāḥ | ukta eṣa mahābhāgāḥ kimanyatkathayāmi vaḥ 10| ṛṣaya ūcuḥ-| śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvadiha dhārmika | uktastvayā mahāprājña vistaraṃ brūhi tattvataḥ 11| sūta uvāca-| tathaiva parvatā viprāḥ saptātra maṇiparvatāḥ | ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni varṇaye 12| atīvaguṇavatsarvaṃ tattvaṃ pṛcchatha dhārmikāḥ | devarṣigaṃdharvayutaḥ prathamo merurucyate 13| prāgāyato mahābhāgā malayonāma parvataḥ | tato meghāḥ pravarttaṃte prabhavaṃti ca sarvaśaḥ 14| tataḥ pareṇa munayo jaladhāro mahāgiriḥ | tato nityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam 15| tato varṣaṃ prabhavati varṣākāle dvijottamāḥ | uccairgirī raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitam 16| revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ | uttareṇa tu vipreṃdrāḥ śyāmo nāma mahāgiriḥ 17| navameghaprabhaḥ prāṃśuḥ śrīmānujjvalavigrahaḥ | yataḥ śyāmatvamāpannāḥ prajā muditamānasāḥ 18| ṛṣaya ūcuḥ-| sumahānsaṃśayo'smākaṃ prāptoyaṃ sūta yattvayā | prajāḥ kathaṃ sūta samyaksaṃprāptāḥ śyāmatāmiha 19| sūta uvāca-| sarveṣveva mahāprājñā dvīpeṣu munipuṃgavāḥ | gauraḥ kṛṣṇaśca patagastayorvarṇāṃtare dvijāḥ 20| śyāmo yasmātpravṛtto vai tasmātśyāmagiriḥ smṛtaḥ | tataḥ paraṃ muniśreṣṭhā durgaśailo mahodayaḥ 21| keśarī keśarayuto yato vātaḥ pravarttate | teṣāṃ yojanaviṣkaṃbho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ 22| varṣāṇi teṣu vipreṃdrāḥ saṃproktāni manīṣibhiḥ | mahāmerurmahākāśo jaladaḥ kumudottaram 23| jaladhāro mahāprājñaḥ sukumāra iti smṛtaḥ | revatasya tu kaumāraḥ śyāmaśca maṇikāṃcanaḥ 24| keśarasyātha maudākī pareṇa tu mahānpumān | parivāryyaṃ tu vipreṃdrā dairghyaṃ hrasvatvameva ca 25| jaṃbūdvīpena saṃkhyātastasya madhye mahādrumaḥ | śāko nāma mahāprājñāḥ prajāstasya sahānugāḥ 26| tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ | tatra gacchaṃti siddhāśca cāraṇā daivatāni ca 27| dhārmikāśca prajāḥ sarvāḥ catvāro gatamatsarāḥ | varṇāḥ svakarmaniratā na ca steno'tra dṛśyate 28| dīrghāyuṣo mahāprājñā jarāmṛtyuvivarjitāḥ | prajāstatra vivarddhaṃte varṣāsviva samudragāḥ 29| nadyaḥ puṇyajalāstatra gaṃgā ca bahudhā gatā | sukumārī kumārī ca śītā śītodakā tathā 30| mahānadī ca bho viprāstathā maṇijalā nadī | ikṣuvarddhanikā caiva nadī munivarāḥ smṛtāḥ 31| tataḥ pravṛttāḥ puṇyodā nadyaḥ paramaśobhanāḥ | sahasrāṇāṃ śatānyeva yato varṣati vāsavaḥ 32| na tāsāṃ nāmadheyāni parismartuṃ tathaiva ca | śakyaṃte parisaṃkhyātuṃ puṇyāstā hi saridvarāḥ 33| tataḥ puṇyā janapadāścatvāro lokaviśrutāḥ | mṛgāśca maśakāścaiva mānasā mallakāstathā 34| mṛgāśca brahmabhūyiṣṭhāḥ svakarmaniratā dvijāḥ | maśakeṣu tu rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ 35| mānasāśca mahābhāgā vaiśyadharmopajīvinaḥ | sarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥ 36| śūdrāstu mallakā nityaṃ puruṣā dharmaśīlinaḥ | na tatra rājā vipreṃdrā na daṃḍo na ca daṃḍikāḥ 37| svadharmeṇaiva dharmajñāste rakṣaṃti parasparam | etāvadeva śakyaṃ tu tatra dvīpe prabhāṣitum 38| etadeva ca śrotavyaṃ śākadvīpe mahaujasi 39| iti śrīpādme mahāpurāṇe svargakhaṃḍe'ṣṭamo'dhyāyaḥ 8|