Chapter 31

नारदउवाच- ततो हृष्टमनाः सोऽथ दूतं पप्रच्छ तं पथि । संदेहं हृदि कृत्वा तु विस्मयं परमं गतः । विचारयन्हृदि स्वर्गः कस्य हेतोः फलं मम १। विकुंडल उवाच- हे दूतवर पृच्छामि संशयं त्वामहं परम् । आवां जातौ कुले तुल्ये तुल्यं कर्म तथा कृतम् २। दुर्मृत्युरपि तुल्योभूत्तुल्यो दृष्टो यमस्तथा । कथं स नरके क्षिप्तस्तुल्यकर्म्मा ममाग्रजः ३। ममाभवत्कथं नाकमिति मे छिंधि संशयम् । देवदूत न पश्यामि मम स्वर्गस्य कारणम् ४। देवदूत उवाच- माता पिता सुतो जाया स्वसा भ्राता विकुंडल । जन्महेतोरियं संज्ञा जंतोः कर्म्मोपभुक्तये ५। एकस्मिन्पादपे यद्वच्छकुनानां समागमः । यद्यत्समीहितं कर्म कुरुते पूर्वभावितः ६। तस्य तस्य फलं भुंक्ते कर्म्मणः पुरुषः सदा । सत्यं वदामि ते प्रीत्या नरैः कर्म्म शुभाशुभम् ७। स्वकृतं भुज्यते वैश्य कालेकाले पुनःपुनः । एकः करोति कर्माणि एकस्तत्फलमश्नुते ८। अन्यो न लिप्यते वैश्य कर्मणान्यस्य कुत्रचित् । अपतन्नरके पापैस्तवभ्राता सुदारुणैः । त्वं च धर्मेण धर्मज्ञ स्वर्गं प्राप्नोषि शाश्वतम् ९। विकुंडल उवाच- आबाल्यान्मम पापेषु न पुण्येषु रतं मनः । अस्मिञ्जन्मनि हे दूत दुष्कृतं हि कृतं मया १०। देवदूत न जानामि सुकृतं कर्म चात्मनः । यदि जानासि मत्पुण्यं तन्मे त्वं कृपया वद ११। देवदूत उवाच- शृणु वैश्य प्रवक्ष्यामि यत्त्वया पुण्यमर्जितम् । जानामि तदहं सर्वं न त्वं वेत्सि सुनिश्चितम् १२। हरिमित्रसुतो विप्रः सुमित्रो वेदपारगः । आसीत्तस्याश्रमः पुण्यो यमुना दक्षिणेतटे १३। तेन सख्यं वने तस्मिंस्तव जातं विशांवर । तत्संगेन त्वया स्नातं माघमासद्वयं तथा १४। कालिंदी पुण्यपानीये सर्वपापहरे वरे । तत्तीर्थे लोकविख्याते नाम्ना पापप्रणाशने १५। एकेन सर्वपापेभ्यो विमुक्तस्त्वं विशांपते । द्वितीयमाघपुण्येन प्राप्तः स्वर्गस्त्वयानघ १६। त्वं तत्पुण्यप्रभावेण मोदस्व सततं दिवि । नरकेषु तव भ्राता महतीं पापयातनाम् १७। छिद्यमानोऽसिपत्रैश्च भिद्यमानस्तु मुद्गरैः । चूर्ण्यमानः शिलापृष्ठे तप्तांगारेषु भर्जितः १८। इति दूतवचः श्रुत्वा भ्रातृदुःखेन दुःखितः । पुलकांकित सर्वांगो दीनोऽसौ विनयान्वितः १९। उवाच तं देवदूतं मधुरं निपुणं वचः । मैत्री सप्तपदी साधो सतां भवति सत्फला २०। मित्रभावं विचिंत्य त्वं मामुपाकर्तुमर्हसि । ततो हि श्रोतुमिच्छामि सर्वज्ञस्त्वं मतो मम २१। यमलोकं न पश्यंति कर्मणा केन मानवाः । गच्छंति निरयं येन तन्मे त्वं कृपया वद २२। देवदूत उवाच- सम्यक्पृष्टं त्वया वैश्य नष्टपापोऽसि सांप्रतम् । विशुद्धे हृदये पुंसां बुद्धिः श्रेयसि जायते २३। यद्यप्यवसरोनास्ति मम सेवापरस्य वै । तथापि च तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि यथामति २४। कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा । परपीडां न कुर्वंति न ते यांति यमालयम् २५। न वेदैर्न च दानैश्च न तपोभिर्न चाध्वरैः । कथंचित्स्वर्गतिं यांति पुरुषाः प्राणिहिंसकाः २६। अहिंसा परमो धर्मो ह्यहिंसैव परं तपः । अहिंसा परमं दानमित्याहुर्मुनयः सदा २७। मशकान्सरीसृपान्दंशान्यूकाद्यान्मानवांस्तथा । आत्मौपम्येन पश्यंति मानवा ये दयालवः २८। तप्तांगारमयस्कीलं मादंप्रेतरंगिणीम् । दुर्गतिं नैव गच्छंति कृतांतस्य च ते नराः २९। भूतानि येऽत्र हिंसंति जलस्थलचराणि च । जीवनार्थं च ते यांति कालसूत्रं च दुर्गतिम् ३०। श्वमांसभोजनास्तत्र पूयशोणितपायिनः । मज्जंतश्च वसापंके दष्टाः कीटैरधोमुखैः ३१। परस्परं च खादंतो ध्वांते चान्योन्य घातिनः । वसंति कल्पानेकांस्ते रुदंतो दारुणं रवम् ३२। कृमियोनि शतं गत्वा स्थावराः स्युश्चिरं तु ते । ततोच्छंति ते क्रूरास्तिर्यग्योनि शतेषु च ३३। पश्चाद्भवंति जातांधाः काणाः कुब्जाश्च पंगवः । दरिद्राश्चांगहीनाश्च मानुषाः प्राणिहिंसकाः ३४। तस्माद्वैश्य परत्रेह कर्मणा मनसा गिरा । लोकद्वयसुखप्रेप्सुर्धर्मज्ञो न तदाचरेत् ३५। लोकद्वयेन विंदंति सुखानि प्राणिहिंसकाः । येन हिंसन्ति भूतानि न ते बिभ्यति कुत्रचित् ३६। प्रविशंति यथा नद्यः समुद्रमृजुवक्रगाः । सर्वे धर्मा अहिंसायां प्रविशंति तथा दृढम् ३७। स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । अभयं येन भूतेभ्यो दत्तमत्र विंशांवर ३८। ये नियोगांश्च शास्त्रोक्तान्धर्माधर्म विमिश्रितान् । पालयंतीह ये वैश्य न ते यांति यमालयम् ३९। ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । स्वधर्मनिरताः सर्वे नाकपृष्ठे वसंति ते ४०। यथोक्तचारिणः सर्वे वर्णाश्रमसमन्विताः । नरा जितेंद्रिया यांति ब्रह्मलोकं तु शाश्वतम् ४१। इष्टापूर्तरता ये च पंचयज्ञरताश्च ये । दयान्विताश्च ये नित्यं नेक्षंते ते यमालयम् ४२। इंद्रियार्थनिवृत्ता ये समर्था वेदवादिनः । अग्निपूजारता नित्यं ते विप्राः स्वर्गगामिनः ४३। अदीनवदनाः शूराः शत्रुभिः परिवेष्टिताः । आहवेषु विपन्ना ये तेषां मार्गो दिवाकरः ४४। अनाथ स्त्री द्विजार्थे च शरणागतपालने । प्राणांस्त्यजंति ये वैश्य न च्यवंति दिवस्तु ते ४५। पंग्वंधबालवृद्धांश्च रोग्यनाथदरिद्रितान् । ये पुष्णंति सदा वैश्य ते मोदंति सदा दिवि ४६। गां दृष्ट्वा पंकनिर्मग्नां रोगमग्नं द्विजं तथा । उद्धरंति नरा ये च तेषां लोकोऽश्वमेधिनाम् ४७। गोग्रासं ये प्रयच्छंति ये शुश्रूषंति गाः सदा । येनारोहंति गोपृष्ठे ते स्वर्लोकनिवासिनः ४८। गर्तमात्रं तु ये चक्रुर्यत्र गौरतृषा भवेत् । यमलोकमदृष्ट्वैव ते यांति स्वर्गतिं नराः ४९। अग्निपूजा देवपूजा गुरुपूजा रताश्च ये । द्विजपूजा रता नित्यं ते विप्राः स्वर्गगामिनः ५०। वापीकूपतडागादौ धर्मस्यांतो न विद्यते । पिबंति स्वेच्छया यत्र जलस्थल चरास्तदा ५१। नित्यं दानपरः सोऽत्र कथ्यते विबुधैरपि । यथायथा च पानीयं पिबंति प्राणिनो भृशम् ५२। तथातथाऽक्षयः स्वर्गो धर्मबुद्ध्या विशां वर । प्राणिनां जीवनं वारि प्राणा वारिणि संस्थिताः ५३। नित्यस्नानेन पूयंते येऽपि पातकिनो नराः । प्रातःस्नानं हरेद्वैश्य बाह्माभ्यंतरजं मलम् ५४। प्रातःस्नानेन निष्पापो नरो न निरयं व्रजेत् । स्नानं विना तु यो भुंक्ते मलाशी स सदा नरः ५५। अस्नायी यो नरस्तस्य विमुखा पितृदेवताः । स्नानहीनो नरः पापः स्नानहीनो नरोऽशुचिः ५६। अस्नायी नरकं भुंक्ते पुंस्कीटादिषु जायते । ये पुनः स्रोतसि स्नानमाचरंतीह पर्वणि ५७। ते नैव नरकं यांति न जायंते कुयोनिषु । दुःस्वप्ना दुष्टचिंताश्च वंध्या भवंति सर्वदा ५८। प्रातःस्नानेन शुद्धानां पुरुषाणां विशांवर । तिलांश्च तिलपात्रांश्च तिलप्रस्थं यथाविधि ५९। दत्त्वा प्रेतपतेर्भूमौ न व्रजंति नराः क्वचित् । पृथिवीं कांचनं गां च दत्वा दानानि षोडश ६०। गत्वा न विनिवर्तंते स्वर्गलोकाद्विकुंडल । पुण्यासु तिथिषु प्राज्ञो व्यतीपाते च संक्रमे ६१। स्नात्वा दत्त्वा च यत्किंचिन्नैव मज्जति दुर्गतौ । नैवाक्रामंति दातारो दारुणं रौरवं पथम् । इहलोके न जायंते कुले धनविवर्जिते ६२। सत्यवादी सदा मौनी प्रियवादी च यो नरः । अक्रोधनः समाचारो नातिवाद्यनसूयकः ६३। सदा दाक्षिण्यसंपन्नः सदा भूतदयान्वितः । गोप्ता च परमर्माणां वक्ता परगुणस्य च ६४। परस्वं तृणमात्रं च मनसापि न यो हरेत् । न पश्यंति विशांश्रेष्ठ ह्येते नरकयातनाम् ६५। परापवादी पाखंडः पापेभ्योऽपि मतोऽधिकः । पच्यते नरके तावद्यावदाभूतसंप्लवम् ६६। वक्ता परुषवाक्यानां मंतव्यो नरकागतः । संदेहो न विशांश्रेष्ठ पुनर्याति च दुर्गतिम् ६७। न तीर्थैर्न तपोभिश्च कृतघ्नस्यास्ति निष्कृतिः । सहते यातनां घोरां स नरो नरके चिरम् ६८। पृथिव्यां यानि तीर्थानि तेषु मज्जति यो नरः । जितेंद्रियो जिताहारो न स याति यमालयम् ६९। न तीर्थे पातकं कुर्यान्न च तीर्थोपजीवनम् । तीर्थे प्रतिग्रहस्त्याज्यस्त्याज्यो धर्मस्य विक्रयः ७०। दुर्जरं पातकं तीर्थे दुर्जरश्च प्रतिग्रहः । तीर्थे च दुर्जरं सर्वमेतत्किन्नरकं व्रजेत् ७१। सकृद्गंगांभसि स्नातः पूतो गांगेयवारिणा । न नरो नरकं याति अपि पातकराशिकृत् ७२। व्रतदानतपो यज्ञाः पवित्राणीतराणि च । गंगाबिंद्वभिषिक्तस्य न समा इति नः श्रुतम् ७३। अन्यतीर्थसमां गंगां यो ब्रवीति नराधमः । स याति नरकं वैश्य दारुणं रौरवं महत् ७४। धर्मद्रवं ह्यपां बीजं वैकुंठचरणच्युतम् । धृतं मूर्ध्नि महेशेन यद्गांगममलं जलम् ७५। तद्ब्रह्मैव न संदेहो निर्गुणं प्रकृतेः परम् । तेन किं समतां गच्छेदपि ब्रह्मांडगोचरे ७६। गंगागंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । नरो न नरकं याति किं तया सदृशं भवेत् । नान्येन दह्यते सद्यः क्रिया नरकदायिनी ७७। गंगांभसि प्रयत्नेन स्नातव्यं तेन मानवैः । प्रतिगृह निवृत्तो यः प्रतिग्रहक्षमोऽपि सन् । स द्विजो द्योतते वैश्य तारारूपश्चिरं दिवि ७८। गामुद्धरंति ये पंकाद्ये रक्षंति च रोगिणः । म्रियंते गोगृहे ये च तेषां नभसि तारकाः । यमलोकं न पश्यंति प्राणायामपरायणाः ७९। अपि दुष्कृतकर्माणस्तैरेव हतकिल्बिषाः । दिवसे दिवसे वैश्य प्राणायामास्तु षोडश । अपि ब्रह्महणं साक्षात्पुनंत्यहरहः कृताः ८०। तपांसि यानि तप्यंते व्रतानि नियमाश्च ये । गोसहस्रप्रदानं च प्राणायामस्तु तत्समः ८१। अब्बिंदुं यः कुशाग्रेण मासेमासे नरः पिबेत् । संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामस्तु तत्समः ८२। पातकं तु महद्यच्च तथा क्षुद्रोपपातकम् । प्राणायामैः क्षणात्सर्वं भस्मसात्कुरुते नरः ८३। मातृवत्परदारान्ये मन्यंते वै नरोत्तमाः । न ते यांति नरश्रेष्ठ कदाचिद्यम यातनाम् ८४। मनसापि परेषां यः कलत्राणि न सेवते । सह लोकद्वये नास्ति तेन वैश्य धरा धृता ८५। तस्माद्धर्म्मान्वितैस्त्याज्यं परदारोपसेवनम् । नयंति परदारास्तु नरकानेकविंशतिम् ८६। लोभो न जायते येषां परदारेषु मानसे । ते यांति देवलोकं तु न यमं वैश्यसत्तम ८७। शश्वत्क्रोधनिदानेषु यः क्रोधेन न जीयते । जितस्वर्गः स मंतव्यः पुरुषोऽक्रोधनो भुवि ८८। मातरं पितरं पुत्र आराधयति देववत् । अप्राप्ते वार्द्धके काले न याति च यमालयम् ८९। पितुश्चाधिकभावेन येऽर्चयंति गुरुं नराः । भवंत्यतिथयो लोके ब्रह्मणस्ते विशांवर ९०। इह चैव स्त्रियो धन्याः शीलस्य परिरक्षणात् । शीलभंगे च नारीणां यमलोकः सुदारुणः ९१। शीलं रक्ष्यं सदा स्त्रीभिर्दुष्टसंगविवर्जनात् । शीलेन हि परः स्वर्गः स्त्रीणां वैश्य न संशयः ९२। शूद्रस्य पाकयज्ञेन निषिद्धाचरणेन च । दुर्गतिर्विहिता वैश्य तस्य सा नारकी गतिः ९३। विचारयंति ये शास्त्रं वेदाभ्यासरताश्च ये । पुराणं संहितां ये च श्रावयंति पठंति च ९४। व्याकुर्वंति स्मृतिर्ये च ये धर्मप्रतिबोधकाः । वेदांतेषु निषण्णा ये तैरियं जगती धृता ९५। तत्तदभ्यासमाहात्म्यैः सर्वे ते हतकिल्बिषाः । गच्छंति ब्रह्मणो लोकं यत्र मोहो न विद्यते ९६। ज्ञानमज्ञाय यो दद्याद्वेदशास्त्रसमुद्भवम् । अपि वेदास्तमर्चंति भवबंधविदारणम् ९७। श्रूयतामद्भुतं ह्येतद्रहस्यं वैश्यसत्तम । सम्मतं धर्मराजस्य सर्वलोकामृतप्रदम् ९८। न यमं यमलोकं च न भूतान्घोरदर्शनान् । पश्यंति वैष्णवा नूनं सत्यं सत्यं मयोदितम् ९९। प्राहास्मान्यमुना भ्राता सदैव हि पुनःपुनः । भवद्भिर्वैष्णवास्त्याज्या न ते स्युर्ममगोचराः १००। स्मरंति ये सकृद्भूताः प्रसंगेनापि केशवम् । ते विध्वस्ताखिलाघौघा यांति विष्णोः परं पदम् १०१। दुराचारो दुष्कृतोऽपि सदाचाररतोऽपि यः । भवद्भिः स सदा त्याज्यो विष्णुं च भजते नरः १०२। वैष्णवो यद्गृहे भुंक्ते येषां वैष्णवसंगतिः । तेऽपि वः परिवार्याः स्युस्तत्संगहतकिल्बिषाः १०३। इत्थं वैश्यानुशास्त्यस्मान्देवो दंडधरः सदा । अतो नो वैष्णवा यांति राजधानीं यमस्य तु १०४। विष्णुभक्तिं विना नॄणां पापिष्ठानां विशां वर । उपायो नास्ति नास्त्यन्यः संतर्तुं नरकांबुधिम् १०५। श्वपाकमपि नेक्षेत लोकेष्टं वैश्य वैष्णवम् । वैष्णवो वर्णबाह्योऽपि पुनाति भुवनत्रयम् १०६। एतावता लमघनिर्हरणाय पुंसां संकीर्तनं भगवतो गुणकर्मनाम्नाम् । विक्रुश्य पुत्र मघवान्यदजामिलोऽपि नारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम् १०७। नरके तु चिरं मग्नाः पूर्वे ये च कुलद्वये । तदैव यांति ते स्वर्गं यदार्चंति मुदा हरिम् १०८। विष्णुभक्तस्य ये दासा वैष्णवान्न भुजश्च ये । ते तु क्रतुभुजां वैश्य गतिं यांति निराकुलाः १०९। प्रार्थर्यद्वैष्णवस्यान्नं प्रयत्नेन विचक्षणः । सर्वपापविशुद्ध्यर्थं तदभावे जलं पिबेत् ११०। गोविंदेति जपन्मंत्रं कुत्रचिन्म्रियते यदि । स नरो न यमं पश्येत्तं च नेक्षामहे वयम् १११। सांगं समुद्रं सध्यानं सऋषिः छंददैवतम् । दीक्षयाविधिवन्मंत्रं जपेद्वै द्वादशाक्षरम् ११२। अष्टाक्षरं च मंत्रेशं ये जपंति नरोत्तमाः । तान्दृष्ट्वा ब्रह्महा शुद्ध्यद्भ्राजते विष्णुवत्स्वयम् ११३। शंखिनश्चक्रिणो भूत्वा ब्रह्माभ्यंतरगामिनः । वसंति वैष्णवे लोके विष्णुरूपेण ते नराः ११४। हृदि सूर्ये जले वाथ प्रतिमा स्थंडिलेपि च । समभ्यर्च्य हरिं यांति नरास्तद्वैष्णवं पदम् ११५। अथवा सर्वदा पूज्यो वासुदेवो मुमुक्षुभिः । शालग्रामे मणौ चक्रे वज्रकीटविनिर्मिते ११६। अधिष्ठानं हि तद्विष्णोः सर्वपापप्रणाशनम् । सर्वपुण्यप्रदं वैश्य सर्वेषामपि मुक्तिदम् ११७। यः पूजयेद्धरिं चक्रे शालग्रामशिलोद्भवे । राजसूयसहस्रेण तेनेष्टं प्रतिवासरे ११८। सदामनंति वेदांता ब्रह्मनिर्वाणमच्युतम् । तत्प्रसादो भवेन्नॄणां शालग्रामशिलार्चनात् ११९। महाकाष्ठस्थितो वह्निर्मखस्थाने प्रकाशते । यथा तथा हरिर्व्यापी शालग्रामे प्रकाशते १२०। अपि पापसमाचाराः कर्म्मण्यनधिकारिणः । शालग्रामार्चका वैश्य नैव यांति यमालयम् १२१। न तथा रमते लक्ष्म्यां न तथा स्वपुरे हरिः । शालग्रामशिलाचक्रे यथा स रमते सदा १२२। अग्निहोत्रं कृतं तेन दत्ता पृथ्वी ससागरा । येनार्चितो हरिश्चक्रे शालग्रामशिलोद्भवे १२३। शिला द्वादश भो वैश्य शालग्रामशिलोद्भवाः । विधिवत्पूजिता येन तस्य पुण्यं वदामि ते १२४। कोटिद्वादशलिंगैस्तु पूजितैः स्वर्णपंकजैः । यत्स्याद्द्वादशकालेषु दिनेनैकेन तद्भवेत् १२५। यः पुनः पूजयेद्भक्त्या शालग्रामशिला शतम् । उषित्वा स हरेर्लोके चक्रवर्त्तीह जायते १२६। कामैः क्रोधैः प्रलोभैश्च व्याप्तो यत्र नराधमः । सोऽपि याति हरेर्लोकं शालग्रामशिलार्चनात् १२७। यः पूजयेच्च गोविंदं शालग्रामे मुदा नरः । आभूतसंप्लवं यावन्न स प्रच्यवते दिवः १२८। विना तीर्थैर्विना दानैर्विना यज्ञैर्विना मतिम् । मुक्तिं यांति नरा वैश्य शालग्रामशिलार्चनात् १२९। नरकं गर्भवासं च तिर्यक्त्वं कृमियोनिताम् । न याति वैश्य पापोऽपि शालग्रामशिलार्चकः १३०। दीक्षाविधान मंत्रज्ञो यश्चक्रे बलिमाहरेत् । गंगा गोदावरी रेवा नद्यो मुक्तिप्रदाश्च याः १३१। निवसंति हिताः सर्वाः शालग्रामशिला जले । नैवेद्यैर्विविधैः पुष्पैर्धूपदीपैर्विलेपनैः १३२। गीतवादित्रस्तोत्राद्यैः शालग्रामशिलार्चनम् । कुरुते मानवो यस्तु कलौ भक्तिपरायणः १३३। कल्पकोटिसहस्राणि रमते सन्निधौ हरेः । लिंगैस्तु कोटिभिर्दृष्टैर्यत्फलं पूजितैस्तु तैः १३४। शालग्रामशिलायास्तु ह्येकेनाह्ना हि तत्फलम् । सकृदभ्यर्चिते लिंगे शालग्रामशिलोद्भवे १३५। मुक्तिं प्रयांति मनुजा नूनं सांख्येन वर्जिताः । शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति केशवः १३६। तत्र देवाः सुरा यक्षा भुवनानि चतुर्दश । शालग्रामशिलायां तु यः श्राद्धं कुरुते नरः १३७। पितरस्तस्य तिष्ठंति तृप्ताः कल्पशतं दिवि । ये पिबंति नरा नित्यं शालग्रामशिलाजलम् १३८। पंचगव्यसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम् । कोटितीर्थसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम् १३९। तोयं यदि पिबेत्पुण्यं शालग्रामशिलांगजम् । शालग्राम शिला यत्र तत्तीर्थं योजनत्रयम् १४०। तत्र दानं च होमं च सर्वं कोटिगुणं भवेत् । शालग्रामशिला तोयं यः पिबेद्बिंदुना समम् १४१। मातृस्तन्यं पुनर्नैव स पिबेद्विष्णुभाङ्नरः । शालग्राम समीपे तु क्रोशमात्रं समंततः १४२। कीटकोपि मृतो याति वैकुंठं भवनं परम् । शालग्रामशिलाचक्रं यो दद्याद्दानमुत्तमम् १४३। भूचक्रं तेन दत्तं स्यात्सशैलवनकाननम् । शालग्रामशिलाया यो मूल्यमुत्पादयेन्नरः १४४। विक्रेता चानुमंता यः परीक्षासु च मोदते । ते सर्वे नरकं यांति यावदाभूतसंप्लवम् १४५। ततः संवर्जयेद्वैश्य चक्रस्य क्रयविक्रयम् । बहुनोक्तेन किं वैश्य कर्तव्यं पापभीरुणा १४६। स्मरणं वासुदेवस्य सर्वपापहरं हरेः । तपस्तप्त्वा नरो घोरमरण्ये नियतेंद्रियः १४७। यत्फलं समवाप्नोति तन्नत्वा गरुडध्वजम् । कृत्वापि बहुशः पापं नरो मोहसमन्वितः १४८। न याति नरकं गत्वा सर्वपापहरं हरिम् । पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च १४९। तानि सर्वाण्यवाप्नोति विष्णोर्नामानुकीर्तनात् । देवं शार्ङ्गधरं विष्णुं ये प्रपन्नाः परायणाः १५०। न तेषां यमसालोक्यं न ते स्युर्नरकौकसः । वैष्णवः पुरुषो वैश्य शिवनिंदां करोति यः १५१। न विंदेद्वैष्णवं लोकं स याति नरकं महत् । उपोष्यैकादशीमेकां प्रसंगेनापि मानवः १५२। न याति यातनां यामीमिति लोमशतः श्रुतम् । नेदृशं पावनं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते १५३। उभयं पद्मनाभस्य दिनं पातकनाशनम् । तावत्पापानि देहेऽस्मिन्वसंतीह विशांवर १५४। यावन्नोपवसेज्जंतुः पद्मनाभदिनं शुभम् । अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च १५५। एकादश्युपवासस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । एकादशेंद्रियैः पापं यत्कृतं वैश्य मानवैः १५६। एकादश्युपवासेन तत्सर्वं विलयं व्रजेत् । एकादशीसमं किंचित्पुण्यं लोके न विद्यते १५७। व्याजेनापि कृता यैस्तु वशं यांति न भास्करेः । स्वर्गमोक्षप्रदा ह्येषा शरीरारोग्यदायिनी १५८। सुकलत्रप्रदा ह्येषा जीवत्पुत्रप्रदायिनी । न गंगा न गया वैश्य न काशी न च पुष्करम् १५९। न चापि वैष्णवं क्षेत्रं तुल्यं हरिदिनेन तु । यमुना चन्द्रभागा न तुल्या हरिदिनेन तु १६०। अनायासेन येनात्र प्राप्यते वैष्णवं पदम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा समुपोष्य हरेर्दिने १६१। दश वै पैतृके पक्षे मातृके दश पूर्वजाः । प्रियाया दश ये वैश्य तानुद्धरति निश्चितम् १६२। द्वंद्वसंग परित्यक्ता नागारि कृतकेतनाः । स्रग्विणः पीतवसनाः प्रयांति हरिमंदिरम् १६३। बालत्वे यौवने वापि वार्द्धके वा विशांवर । उपोष्यैकादशीं नूनं नैति पापोऽतिदुर्गतिम् १६४। उपोष्येह त्रिरात्राणि कृत्वा वा तीर्थमज्जनम् । दत्वा हेमतिलान्गाश्च स्वर्गं यांतीह मानवाः १६५। तीर्थे स्नांति न ये वैश्य न दत्तं कांचनं च यैः । नैव तप्तं तपः किंचित्ते स्युः सर्वत्र दुःखिताः १६६। संक्षिप्य कथितं धर्म्मं नरकस्य निरूपणम् । अद्रोहः सर्वभूतेषु वाङ्मनः काय कर्मभिः १६७। इंद्रियाणां निरोधश्च दानं च हरिसेवनम् । वर्णाश्रमक्रियाणां च पालनं विधितः सदा १६८। स्वर्गार्थी सर्वदा वैश्य तपोदानं न कीर्तयेत् । यथाशक्ति तथा दद्यादात्मनो हितकाम्यया १६९। उपानद्वस्त्रमन्नानि पत्रं मूलं फलं जलम् । अवंध्यं दिवसं कार्य्यं दरिद्रेणापि वैश्यक १७०। इहलोके परे चैव न दत्तं नोपतिष्ठते । दातारो नैव पश्यंति तां तां वै यमयातनाम् १७१। दीर्घायुषो धनाढ्याश्च भवंतीह पुनःपुनः । किमत्र बहुनोक्तेन यांत्यधर्मेण दुर्गतिम् १७२। आरोहंति दिवं धर्म्मे नराः सर्वत्र सर्वदा १७३। तेन बालत्वमारभ्य कर्तव्यो धर्मसंग्रहः । इति ते कथितं सर्वं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि १७४। विकुंडल उवाच- श्रुत्वा त्वद्वचनं सौम्य प्रसन्नं चित्तमेव मे । गंगोदं पापहं सद्यः पापहारि सतां वचः १७५। उपकर्तुं प्रियं वक्तुं गुणो नैसर्गिकः सताम् । शीतांशुः क्रियते केन शीतलोऽमृतमंडलः १७६। देवदूत ततो ब्रूहि कारुण्यान्मम पृच्छतः । नरकान्निष्कृतिः सद्यो भ्रातुर्मे जायते कथम् १७७। इति तस्य वचः श्रुत्वा देवदूतो जगाद ह । ध्यानं दृष्ट्वा क्षणं ध्यात्वा तन्मैत्री रज्जुबन्धनः १७८। यत्ते वैश्याष्टमे पुण्यं त्वया जन्मनि संचितम् । तद्भ्रात्रे दीयतां सर्वं स्वर्गं तस्य यदीच्छसि १७९। विकुंडल उवाच- किं तत्पुण्यं कथं जातं किं जन्म च पुरातनम् । तत्सर्वं कथ्यतां दूत ततो दास्यामि सत्वरम् १८०। देवदूत उवाच- शृणु वैश्य प्रवक्ष्यामि तत्पुण्यं च सहेतुकम् । पुरा मधुवने पुण्ये ऋषिरासीच्च शाकुनिः १८१। तपोऽध्ययन संपन्नस्तेजसां ब्रह्मणा समः । जज्ञिरे तस्य रेवत्यां नव पुत्रा ग्रहा इव १८२। ध्रुवः शीलो बुधस्तारो ज्योतिष्मानुत पंचमः । अग्निहोत्ररता ह्येते गृहधर्मेषु रेमिरे १८३। निर्मोहो जितकामश्च ध्यानकोशो गुणाधिकः । एते गृहविरक्ताश्च चत्वारो द्विजसूनवः १८४। चतुर्थाश्रममापन्नाः सर्वकामविनिस्पृहाः । ग्रामैकवासिनः सर्वे निःसंगा निष्परिग्रहाः १८५। निराशा निष्प्रयत्नाश्च सम लोष्टाश्मकांचनाः । येनकेनचिदाच्छन्ना येनकेनचिदाशिताः १८६। सायंग्रहास्तथा नित्यं विष्णुध्यानपरायणाः । जितनिद्रा जिताहारा वातशीतसहिष्णवः १८७। पश्यंतो विष्णुरूपेण जगत्सर्वं चराचरम् । चरंति लीलया पृथ्वद्यंतेऽन्योन्यं मौनमास्थिताः १८८। न कुर्वंति क्रियां कांचिदर्थमात्रं हि योगिनः । दृष्टज्ञाना असंदेहाश्चिद्विकार विशारदाः १८९। एवं ते तव विप्रस्य पूर्वमष्टमजन्मनि । तिष्ठतो मध्यदेशेषु पुत्रदारकुटुंबिनः १९०। गेहं तावकमाजग्मुर्मध्याह्ने क्षुत्पिपासिताः । वैश्वदेवांतरे काले त्वया दृष्टा गृहांगणे १९१। सगद्गदं साश्रुनेत्रं सहर्षं च ससंभ्रमम् । दंडवत्प्रणिपातेन बहुमानपुरःसरम् १९२। प्रणम्य चरणौ मूर्ध्ना कृत्वा पाणियुगाञ्जलिम् । तदाभिनन्दिताः सर्वे तया सूनृतया गिरा १९३। अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं तथा । अद्य विष्णुः प्रसन्नो मे सनाथोऽद्यास्मि पावनः १९४। धन्योऽस्म्यद्य गृहं धन्यं धन्या अद्य कुटुंबिनः । ममाद्य पितरो धन्या धन्या गावः श्रुतं धनम् १९५। यद्दृष्टौ भवतां पादौ तापत्रयहरौ मया । भवतां दर्शनं यस्माद्धन्यस्यैव हरेरिव १९६। एवं संपूज्य कृत्वा तु पादप्रक्षालनं तथा । धृतं मूर्ध्नि विशांश्रेष्ठ श्रद्धया परया तदा १९७। यत्र पादोदकं वैश्य श्रद्धया शिरसा धृतम् । गंधपुष्पाक्षतैर्धूपैर्दीपैर्भावपुरःसरम् १९८। संपूज्य सुंदरान्नेन भोजिता यतयस्तथा । तृप्ताः परमहंसास्ते विश्रांता मंदिरे निशि १९९। ध्यायंतश्च परं ब्रह्म यज्ज्योतिर्ज्योतिषां मतम् । तेषामातिथ्यजं पुण्यं जातं यत्ते विशांवर २००। न तद्वक्त्रसहस्रेण वक्तुं शक्नोम्यहं खलु । भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां मतिजीविनः २०१। मतिमत्सु सुराः श्रेष्ठा नरेषु ब्रह्मजातयः । ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः २०२। कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवेदिनः । अतएव सुपूज्यास्ते तस्माच्छ्रेष्ठा जगत्त्रये २०३। तत्संगतिर्विशांश्रेष्ठ महापातकनाशिनी । विश्रांता गृहिणो गेहे संतुष्टा ब्रह्मवेदिनः २०४। आजन्मसंचितं पापं नाशयंतीक्षणेन वै । संचितं यद्गृहस्थस्य पापमामरणांतिकम् २०५। विनिर्दहति तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः । स्वभ्रात्रे देहि तत्पुण्यं नरकाद्येन मुच्यते २०६। इति दूतवचः श्रुत्वा ददौ पुण्यं स सत्वरम् । हृष्टेन चेतसा भ्राता निरयात्सोऽपि निर्गतः २०७। देवैस्तु पुष्पवर्षेण पूजितौ च दिवंगतौ । ताभ्यां संपूजितः सम्यग्गतो दूतो यथागतः २०८। अखिलभुवनबोधं देवदूतस्यवाक्यं निगमवचनतुल्यं वैश्यपुत्रो निशम्य । स्वकृतसुकृतदानाद्भ्रातरं तारयित्वा सुरपतिवरलोकं तेन सार्द्धं जगाम २०९। इतिहासमिमं राजन्यः पठेच्छृणुयादपि । स गोसहस्रदानस्य विशोको लभते फलम् २१०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे एकत्रिंशोऽध्यायः ३१।

nāradauvāca- tato hṛṣṭamanāḥ so'tha dūtaṃ papraccha taṃ pathi | saṃdehaṃ hṛdi kṛtvā tu vismayaṃ paramaṃ gataḥ | vicārayanhṛdi svargaḥ kasya hetoḥ phalaṃ mama 1| vikuṃḍala uvāca- he dūtavara pṛcchāmi saṃśayaṃ tvāmahaṃ param | āvāṃ jātau kule tulye tulyaṃ karma tathā kṛtam 2| durmṛtyurapi tulyobhūttulyo dṛṣṭo yamastathā | kathaṃ sa narake kṣiptastulyakarmmā mamāgrajaḥ 3| mamābhavatkathaṃ nākamiti me chiṃdhi saṃśayam | devadūta na paśyāmi mama svargasya kāraṇam 4| devadūta uvāca- mātā pitā suto jāyā svasā bhrātā vikuṃḍala | janmahetoriyaṃ saṃjñā jaṃtoḥ karmmopabhuktaye 5| ekasminpādape yadvacchakunānāṃ samāgamaḥ | yadyatsamīhitaṃ karma kurute pūrvabhāvitaḥ 6| tasya tasya phalaṃ bhuṃkte karmmaṇaḥ puruṣaḥ sadā | satyaṃ vadāmi te prītyā naraiḥ karmma śubhāśubham 7| svakṛtaṃ bhujyate vaiśya kālekāle punaḥpunaḥ | ekaḥ karoti karmāṇi ekastatphalamaśnute 8| anyo na lipyate vaiśya karmaṇānyasya kutracit | apatannarake pāpaistavabhrātā sudāruṇaiḥ | tvaṃ ca dharmeṇa dharmajña svargaṃ prāpnoṣi śāśvatam 9| vikuṃḍala uvāca- ābālyānmama pāpeṣu na puṇyeṣu rataṃ manaḥ | asmiñjanmani he dūta duṣkṛtaṃ hi kṛtaṃ mayā 10| devadūta na jānāmi sukṛtaṃ karma cātmanaḥ | yadi jānāsi matpuṇyaṃ tanme tvaṃ kṛpayā vada 11| devadūta uvāca- śṛṇu vaiśya pravakṣyāmi yattvayā puṇyamarjitam | jānāmi tadahaṃ sarvaṃ na tvaṃ vetsi suniścitam 12| harimitrasuto vipraḥ sumitro vedapāragaḥ | āsīttasyāśramaḥ puṇyo yamunā dakṣiṇetaṭe 13| tena sakhyaṃ vane tasmiṃstava jātaṃ viśāṃvara | tatsaṃgena tvayā snātaṃ māghamāsadvayaṃ tathā 14| kāliṃdī puṇyapānīye sarvapāpahare vare | tattīrthe lokavikhyāte nāmnā pāpapraṇāśane 15| ekena sarvapāpebhyo vimuktastvaṃ viśāṃpate | dvitīyamāghapuṇyena prāptaḥ svargastvayānagha 16| tvaṃ tatpuṇyaprabhāveṇa modasva satataṃ divi | narakeṣu tava bhrātā mahatīṃ pāpayātanām 17| chidyamāno'sipatraiśca bhidyamānastu mudgaraiḥ | cūrṇyamānaḥ śilāpṛṣṭhe taptāṃgāreṣu bharjitaḥ 18| iti dūtavacaḥ śrutvā bhrātṛduḥkhena duḥkhitaḥ | pulakāṃkita sarvāṃgo dīno'sau vinayānvitaḥ 19| uvāca taṃ devadūtaṃ madhuraṃ nipuṇaṃ vacaḥ | maitrī saptapadī sādho satāṃ bhavati satphalā 20| mitrabhāvaṃ viciṃtya tvaṃ māmupākartumarhasi | tato hi śrotumicchāmi sarvajñastvaṃ mato mama 21| yamalokaṃ na paśyaṃti karmaṇā kena mānavāḥ | gacchaṃti nirayaṃ yena tanme tvaṃ kṛpayā vada 22| devadūta uvāca- samyakpṛṣṭaṃ tvayā vaiśya naṣṭapāpo'si sāṃpratam | viśuddhe hṛdaye puṃsāṃ buddhiḥ śreyasi jāyate 23| yadyapyavasaronāsti mama sevāparasya vai | tathāpi ca tava snehātpravakṣyāmi yathāmati 24| karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā | parapīḍāṃ na kurvaṃti na te yāṃti yamālayam 25| na vedairna ca dānaiśca na tapobhirna cādhvaraiḥ | kathaṃcitsvargatiṃ yāṃti puruṣāḥ prāṇihiṃsakāḥ 26| ahiṃsā paramo dharmo hyahiṃsaiva paraṃ tapaḥ | ahiṃsā paramaṃ dānamityāhurmunayaḥ sadā 27| maśakānsarīsṛpāndaṃśānyūkādyānmānavāṃstathā | ātmaupamyena paśyaṃti mānavā ye dayālavaḥ 28| taptāṃgāramayaskīlaṃ mādaṃpretaraṃgiṇīm | durgatiṃ naiva gacchaṃti kṛtāṃtasya ca te narāḥ 29| bhūtāni ye'tra hiṃsaṃti jalasthalacarāṇi ca | jīvanārthaṃ ca te yāṃti kālasūtraṃ ca durgatim 30| śvamāṃsabhojanāstatra pūyaśoṇitapāyinaḥ | majjaṃtaśca vasāpaṃke daṣṭāḥ kīṭairadhomukhaiḥ 31| parasparaṃ ca khādaṃto dhvāṃte cānyonya ghātinaḥ | vasaṃti kalpānekāṃste rudaṃto dāruṇaṃ ravam 32| kṛmiyoni śataṃ gatvā sthāvarāḥ syuściraṃ tu te | tatocchaṃti te krūrāstiryagyoni śateṣu ca 33| paścādbhavaṃti jātāṃdhāḥ kāṇāḥ kubjāśca paṃgavaḥ | daridrāścāṃgahīnāśca mānuṣāḥ prāṇihiṃsakāḥ 34| tasmādvaiśya paratreha karmaṇā manasā girā | lokadvayasukhaprepsurdharmajño na tadācaret 35| lokadvayena viṃdaṃti sukhāni prāṇihiṃsakāḥ | yena hiṃsanti bhūtāni na te bibhyati kutracit 36| praviśaṃti yathā nadyaḥ samudramṛjuvakragāḥ | sarve dharmā ahiṃsāyāṃ praviśaṃti tathā dṛḍham 37| sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ | abhayaṃ yena bhūtebhyo dattamatra viṃśāṃvara 38| ye niyogāṃśca śāstroktāndharmādharma vimiśritān | pālayaṃtīha ye vaiśya na te yāṃti yamālayam 39| brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā | svadharmaniratāḥ sarve nākapṛṣṭhe vasaṃti te 40| yathoktacāriṇaḥ sarve varṇāśramasamanvitāḥ | narā jiteṃdriyā yāṃti brahmalokaṃ tu śāśvatam 41| iṣṭāpūrtaratā ye ca paṃcayajñaratāśca ye | dayānvitāśca ye nityaṃ nekṣaṃte te yamālayam 42| iṃdriyārthanivṛttā ye samarthā vedavādinaḥ | agnipūjāratā nityaṃ te viprāḥ svargagāminaḥ 43| adīnavadanāḥ śūrāḥ śatrubhiḥ pariveṣṭitāḥ | āhaveṣu vipannā ye teṣāṃ mārgo divākaraḥ 44| anātha strī dvijārthe ca śaraṇāgatapālane | prāṇāṃstyajaṃti ye vaiśya na cyavaṃti divastu te 45| paṃgvaṃdhabālavṛddhāṃśca rogyanāthadaridritān | ye puṣṇaṃti sadā vaiśya te modaṃti sadā divi 46| gāṃ dṛṣṭvā paṃkanirmagnāṃ rogamagnaṃ dvijaṃ tathā | uddharaṃti narā ye ca teṣāṃ loko'śvamedhinām 47| gogrāsaṃ ye prayacchaṃti ye śuśrūṣaṃti gāḥ sadā | yenārohaṃti gopṛṣṭhe te svarlokanivāsinaḥ 48| gartamātraṃ tu ye cakruryatra gauratṛṣā bhavet | yamalokamadṛṣṭvaiva te yāṃti svargatiṃ narāḥ 49| agnipūjā devapūjā gurupūjā ratāśca ye | dvijapūjā ratā nityaṃ te viprāḥ svargagāminaḥ 50| vāpīkūpataḍāgādau dharmasyāṃto na vidyate | pibaṃti svecchayā yatra jalasthala carāstadā 51| nityaṃ dānaparaḥ so'tra kathyate vibudhairapi | yathāyathā ca pānīyaṃ pibaṃti prāṇino bhṛśam 52| tathātathā'kṣayaḥ svargo dharmabuddhyā viśāṃ vara | prāṇināṃ jīvanaṃ vāri prāṇā vāriṇi saṃsthitāḥ 53| nityasnānena pūyaṃte ye'pi pātakino narāḥ | prātaḥsnānaṃ haredvaiśya bāhmābhyaṃtarajaṃ malam 54| prātaḥsnānena niṣpāpo naro na nirayaṃ vrajet | snānaṃ vinā tu yo bhuṃkte malāśī sa sadā naraḥ 55| asnāyī yo narastasya vimukhā pitṛdevatāḥ | snānahīno naraḥ pāpaḥ snānahīno naro'śuciḥ 56| asnāyī narakaṃ bhuṃkte puṃskīṭādiṣu jāyate | ye punaḥ srotasi snānamācaraṃtīha parvaṇi 57| te naiva narakaṃ yāṃti na jāyaṃte kuyoniṣu | duḥsvapnā duṣṭaciṃtāśca vaṃdhyā bhavaṃti sarvadā 58| prātaḥsnānena śuddhānāṃ puruṣāṇāṃ viśāṃvara | tilāṃśca tilapātrāṃśca tilaprasthaṃ yathāvidhi 59| dattvā pretapaterbhūmau na vrajaṃti narāḥ kvacit | pṛthivīṃ kāṃcanaṃ gāṃ ca datvā dānāni ṣoḍaśa 60| gatvā na vinivartaṃte svargalokādvikuṃḍala | puṇyāsu tithiṣu prājño vyatīpāte ca saṃkrame 61| snātvā dattvā ca yatkiṃcinnaiva majjati durgatau | naivākrāmaṃti dātāro dāruṇaṃ rauravaṃ patham | ihaloke na jāyaṃte kule dhanavivarjite 62| satyavādī sadā maunī priyavādī ca yo naraḥ | akrodhanaḥ samācāro nātivādyanasūyakaḥ 63| sadā dākṣiṇyasaṃpannaḥ sadā bhūtadayānvitaḥ | goptā ca paramarmāṇāṃ vaktā paraguṇasya ca 64| parasvaṃ tṛṇamātraṃ ca manasāpi na yo haret | na paśyaṃti viśāṃśreṣṭha hyete narakayātanām 65| parāpavādī pākhaṃḍaḥ pāpebhyo'pi mato'dhikaḥ | pacyate narake tāvadyāvadābhūtasaṃplavam 66| vaktā paruṣavākyānāṃ maṃtavyo narakāgataḥ | saṃdeho na viśāṃśreṣṭha punaryāti ca durgatim 67| na tīrthairna tapobhiśca kṛtaghnasyāsti niṣkṛtiḥ | sahate yātanāṃ ghorāṃ sa naro narake ciram 68| pṛthivyāṃ yāni tīrthāni teṣu majjati yo naraḥ | jiteṃdriyo jitāhāro na sa yāti yamālayam 69| na tīrthe pātakaṃ kuryānna ca tīrthopajīvanam | tīrthe pratigrahastyājyastyājyo dharmasya vikrayaḥ 70| durjaraṃ pātakaṃ tīrthe durjaraśca pratigrahaḥ | tīrthe ca durjaraṃ sarvametatkinnarakaṃ vrajet 71| sakṛdgaṃgāṃbhasi snātaḥ pūto gāṃgeyavāriṇā | na naro narakaṃ yāti api pātakarāśikṛt 72| vratadānatapo yajñāḥ pavitrāṇītarāṇi ca | gaṃgābiṃdvabhiṣiktasya na samā iti naḥ śrutam 73| anyatīrthasamāṃ gaṃgāṃ yo bravīti narādhamaḥ | sa yāti narakaṃ vaiśya dāruṇaṃ rauravaṃ mahat 74| dharmadravaṃ hyapāṃ bījaṃ vaikuṃṭhacaraṇacyutam | dhṛtaṃ mūrdhni maheśena yadgāṃgamamalaṃ jalam 75| tadbrahmaiva na saṃdeho nirguṇaṃ prakṛteḥ param | tena kiṃ samatāṃ gacchedapi brahmāṃḍagocare 76| gaṃgāgaṃgeti yo brūyādyojanānāṃ śatairapi | naro na narakaṃ yāti kiṃ tayā sadṛśaṃ bhavet | nānyena dahyate sadyaḥ kriyā narakadāyinī 77| gaṃgāṃbhasi prayatnena snātavyaṃ tena mānavaiḥ | pratigṛha nivṛtto yaḥ pratigrahakṣamo'pi san | sa dvijo dyotate vaiśya tārārūpaściraṃ divi 78| gāmuddharaṃti ye paṃkādye rakṣaṃti ca rogiṇaḥ | mriyaṃte gogṛhe ye ca teṣāṃ nabhasi tārakāḥ | yamalokaṃ na paśyaṃti prāṇāyāmaparāyaṇāḥ 79| api duṣkṛtakarmāṇastaireva hatakilbiṣāḥ | divase divase vaiśya prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa | api brahmahaṇaṃ sākṣātpunaṃtyaharahaḥ kṛtāḥ 80| tapāṃsi yāni tapyaṃte vratāni niyamāśca ye | gosahasrapradānaṃ ca prāṇāyāmastu tatsamaḥ 81| abbiṃduṃ yaḥ kuśāgreṇa māsemāse naraḥ pibet | saṃvatsaraśataṃ sāgraṃ prāṇāyāmastu tatsamaḥ 82| pātakaṃ tu mahadyacca tathā kṣudropapātakam | prāṇāyāmaiḥ kṣaṇātsarvaṃ bhasmasātkurute naraḥ 83| mātṛvatparadārānye manyaṃte vai narottamāḥ | na te yāṃti naraśreṣṭha kadācidyama yātanām 84| manasāpi pareṣāṃ yaḥ kalatrāṇi na sevate | saha lokadvaye nāsti tena vaiśya dharā dhṛtā 85| tasmāddharmmānvitaistyājyaṃ paradāropasevanam | nayaṃti paradārāstu narakānekaviṃśatim 86| lobho na jāyate yeṣāṃ paradāreṣu mānase | te yāṃti devalokaṃ tu na yamaṃ vaiśyasattama 87| śaśvatkrodhanidāneṣu yaḥ krodhena na jīyate | jitasvargaḥ sa maṃtavyaḥ puruṣo'krodhano bhuvi 88| mātaraṃ pitaraṃ putra ārādhayati devavat | aprāpte vārddhake kāle na yāti ca yamālayam 89| pituścādhikabhāvena ye'rcayaṃti guruṃ narāḥ | bhavaṃtyatithayo loke brahmaṇaste viśāṃvara 90| iha caiva striyo dhanyāḥ śīlasya parirakṣaṇāt | śīlabhaṃge ca nārīṇāṃ yamalokaḥ sudāruṇaḥ 91| śīlaṃ rakṣyaṃ sadā strībhirduṣṭasaṃgavivarjanāt | śīlena hi paraḥ svargaḥ strīṇāṃ vaiśya na saṃśayaḥ 92| śūdrasya pākayajñena niṣiddhācaraṇena ca | durgatirvihitā vaiśya tasya sā nārakī gatiḥ 93| vicārayaṃti ye śāstraṃ vedābhyāsaratāśca ye | purāṇaṃ saṃhitāṃ ye ca śrāvayaṃti paṭhaṃti ca 94| vyākurvaṃti smṛtirye ca ye dharmapratibodhakāḥ | vedāṃteṣu niṣaṇṇā ye tairiyaṃ jagatī dhṛtā 95| tattadabhyāsamāhātmyaiḥ sarve te hatakilbiṣāḥ | gacchaṃti brahmaṇo lokaṃ yatra moho na vidyate 96| jñānamajñāya yo dadyādvedaśāstrasamudbhavam | api vedāstamarcaṃti bhavabaṃdhavidāraṇam 97| śrūyatāmadbhutaṃ hyetadrahasyaṃ vaiśyasattama | sammataṃ dharmarājasya sarvalokāmṛtapradam 98| na yamaṃ yamalokaṃ ca na bhūtānghoradarśanān | paśyaṃti vaiṣṇavā nūnaṃ satyaṃ satyaṃ mayoditam 99| prāhāsmānyamunā bhrātā sadaiva hi punaḥpunaḥ | bhavadbhirvaiṣṇavāstyājyā na te syurmamagocarāḥ 100| smaraṃti ye sakṛdbhūtāḥ prasaṃgenāpi keśavam | te vidhvastākhilāghaughā yāṃti viṣṇoḥ paraṃ padam 101| durācāro duṣkṛto'pi sadācārarato'pi yaḥ | bhavadbhiḥ sa sadā tyājyo viṣṇuṃ ca bhajate naraḥ 102| vaiṣṇavo yadgṛhe bhuṃkte yeṣāṃ vaiṣṇavasaṃgatiḥ | te'pi vaḥ parivāryāḥ syustatsaṃgahatakilbiṣāḥ 103| itthaṃ vaiśyānuśāstyasmāndevo daṃḍadharaḥ sadā | ato no vaiṣṇavā yāṃti rājadhānīṃ yamasya tu 104| viṣṇubhaktiṃ vinā nṝṇāṃ pāpiṣṭhānāṃ viśāṃ vara | upāyo nāsti nāstyanyaḥ saṃtartuṃ narakāṃbudhim 105| śvapākamapi nekṣeta lokeṣṭaṃ vaiśya vaiṣṇavam | vaiṣṇavo varṇabāhyo'pi punāti bhuvanatrayam 106| etāvatā lamaghanirharaṇāya puṃsāṃ saṃkīrtanaṃ bhagavato guṇakarmanāmnām | vikruśya putra maghavānyadajāmilo'pi nārāyaṇeti mriyamāṇa iyāya muktim 107| narake tu ciraṃ magnāḥ pūrve ye ca kuladvaye | tadaiva yāṃti te svargaṃ yadārcaṃti mudā harim 108| viṣṇubhaktasya ye dāsā vaiṣṇavānna bhujaśca ye | te tu kratubhujāṃ vaiśya gatiṃ yāṃti nirākulāḥ 109| prārtharyadvaiṣṇavasyānnaṃ prayatnena vicakṣaṇaḥ | sarvapāpaviśuddhyarthaṃ tadabhāve jalaṃ pibet 110| goviṃdeti japanmaṃtraṃ kutracinmriyate yadi | sa naro na yamaṃ paśyettaṃ ca nekṣāmahe vayam 111| sāṃgaṃ samudraṃ sadhyānaṃ saṛṣiḥ chaṃdadaivatam | dīkṣayāvidhivanmaṃtraṃ japedvai dvādaśākṣaram 112| aṣṭākṣaraṃ ca maṃtreśaṃ ye japaṃti narottamāḥ | tāndṛṣṭvā brahmahā śuddhyadbhrājate viṣṇuvatsvayam 113| śaṃkhinaścakriṇo bhūtvā brahmābhyaṃtaragāminaḥ | vasaṃti vaiṣṇave loke viṣṇurūpeṇa te narāḥ 114| hṛdi sūrye jale vātha pratimā sthaṃḍilepi ca | samabhyarcya hariṃ yāṃti narāstadvaiṣṇavaṃ padam 115| athavā sarvadā pūjyo vāsudevo mumukṣubhiḥ | śālagrāme maṇau cakre vajrakīṭavinirmite 116| adhiṣṭhānaṃ hi tadviṣṇoḥ sarvapāpapraṇāśanam | sarvapuṇyapradaṃ vaiśya sarveṣāmapi muktidam 117| yaḥ pūjayeddhariṃ cakre śālagrāmaśilodbhave | rājasūyasahasreṇa teneṣṭaṃ prativāsare 118| sadāmanaṃti vedāṃtā brahmanirvāṇamacyutam | tatprasādo bhavennṝṇāṃ śālagrāmaśilārcanāt 119| mahākāṣṭhasthito vahnirmakhasthāne prakāśate | yathā tathā harirvyāpī śālagrāme prakāśate 120| api pāpasamācārāḥ karmmaṇyanadhikāriṇaḥ | śālagrāmārcakā vaiśya naiva yāṃti yamālayam 121| na tathā ramate lakṣmyāṃ na tathā svapure hariḥ | śālagrāmaśilācakre yathā sa ramate sadā 122| agnihotraṃ kṛtaṃ tena dattā pṛthvī sasāgarā | yenārcito hariścakre śālagrāmaśilodbhave 123| śilā dvādaśa bho vaiśya śālagrāmaśilodbhavāḥ | vidhivatpūjitā yena tasya puṇyaṃ vadāmi te 124| koṭidvādaśaliṃgaistu pūjitaiḥ svarṇapaṃkajaiḥ | yatsyāddvādaśakāleṣu dinenaikena tadbhavet 125| yaḥ punaḥ pūjayedbhaktyā śālagrāmaśilā śatam | uṣitvā sa harerloke cakravarttīha jāyate 126| kāmaiḥ krodhaiḥ pralobhaiśca vyāpto yatra narādhamaḥ | so'pi yāti harerlokaṃ śālagrāmaśilārcanāt 127| yaḥ pūjayecca goviṃdaṃ śālagrāme mudā naraḥ | ābhūtasaṃplavaṃ yāvanna sa pracyavate divaḥ 128| vinā tīrthairvinā dānairvinā yajñairvinā matim | muktiṃ yāṃti narā vaiśya śālagrāmaśilārcanāt 129| narakaṃ garbhavāsaṃ ca tiryaktvaṃ kṛmiyonitām | na yāti vaiśya pāpo'pi śālagrāmaśilārcakaḥ 130| dīkṣāvidhāna maṃtrajño yaścakre balimāharet | gaṃgā godāvarī revā nadyo muktipradāśca yāḥ 131| nivasaṃti hitāḥ sarvāḥ śālagrāmaśilā jale | naivedyairvividhaiḥ puṣpairdhūpadīpairvilepanaiḥ 132| gītavāditrastotrādyaiḥ śālagrāmaśilārcanam | kurute mānavo yastu kalau bhaktiparāyaṇaḥ 133| kalpakoṭisahasrāṇi ramate sannidhau hareḥ | liṃgaistu koṭibhirdṛṣṭairyatphalaṃ pūjitaistu taiḥ 134| śālagrāmaśilāyāstu hyekenāhnā hi tatphalam | sakṛdabhyarcite liṃge śālagrāmaśilodbhave 135| muktiṃ prayāṃti manujā nūnaṃ sāṃkhyena varjitāḥ | śālagrāmaśilārūpī yatra tiṣṭhati keśavaḥ 136| tatra devāḥ surā yakṣā bhuvanāni caturdaśa | śālagrāmaśilāyāṃ tu yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ 137| pitarastasya tiṣṭhaṃti tṛptāḥ kalpaśataṃ divi | ye pibaṃti narā nityaṃ śālagrāmaśilājalam 138| paṃcagavyasahasraistu sevitaiḥ kiṃ prayojanam | koṭitīrthasahasraistu sevitaiḥ kiṃ prayojanam 139| toyaṃ yadi pibetpuṇyaṃ śālagrāmaśilāṃgajam | śālagrāma śilā yatra tattīrthaṃ yojanatrayam 140| tatra dānaṃ ca homaṃ ca sarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet | śālagrāmaśilā toyaṃ yaḥ pibedbiṃdunā samam 141| mātṛstanyaṃ punarnaiva sa pibedviṣṇubhāṅnaraḥ | śālagrāma samīpe tu krośamātraṃ samaṃtataḥ 142| kīṭakopi mṛto yāti vaikuṃṭhaṃ bhavanaṃ param | śālagrāmaśilācakraṃ yo dadyāddānamuttamam 143| bhūcakraṃ tena dattaṃ syātsaśailavanakānanam | śālagrāmaśilāyā yo mūlyamutpādayennaraḥ 144| vikretā cānumaṃtā yaḥ parīkṣāsu ca modate | te sarve narakaṃ yāṃti yāvadābhūtasaṃplavam 145| tataḥ saṃvarjayedvaiśya cakrasya krayavikrayam | bahunoktena kiṃ vaiśya kartavyaṃ pāpabhīruṇā 146| smaraṇaṃ vāsudevasya sarvapāpaharaṃ hareḥ | tapastaptvā naro ghoramaraṇye niyateṃdriyaḥ 147| yatphalaṃ samavāpnoti tannatvā garuḍadhvajam | kṛtvāpi bahuśaḥ pāpaṃ naro mohasamanvitaḥ 148| na yāti narakaṃ gatvā sarvapāpaharaṃ harim | pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca 149| tāni sarvāṇyavāpnoti viṣṇornāmānukīrtanāt | devaṃ śārṅgadharaṃ viṣṇuṃ ye prapannāḥ parāyaṇāḥ 150| na teṣāṃ yamasālokyaṃ na te syurnarakaukasaḥ | vaiṣṇavaḥ puruṣo vaiśya śivaniṃdāṃ karoti yaḥ 151| na viṃdedvaiṣṇavaṃ lokaṃ sa yāti narakaṃ mahat | upoṣyaikādaśīmekāṃ prasaṃgenāpi mānavaḥ 152| na yāti yātanāṃ yāmīmiti lomaśataḥ śrutam | nedṛśaṃ pāvanaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate 153| ubhayaṃ padmanābhasya dinaṃ pātakanāśanam | tāvatpāpāni dehe'sminvasaṃtīha viśāṃvara 154| yāvannopavasejjaṃtuḥ padmanābhadinaṃ śubham | aśvamedhasahasrāṇi rājasūyaśatāni ca 155| ekādaśyupavāsasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm | ekādaśeṃdriyaiḥ pāpaṃ yatkṛtaṃ vaiśya mānavaiḥ 156| ekādaśyupavāsena tatsarvaṃ vilayaṃ vrajet | ekādaśīsamaṃ kiṃcitpuṇyaṃ loke na vidyate 157| vyājenāpi kṛtā yaistu vaśaṃ yāṃti na bhāskareḥ | svargamokṣapradā hyeṣā śarīrārogyadāyinī 158| sukalatrapradā hyeṣā jīvatputrapradāyinī | na gaṃgā na gayā vaiśya na kāśī na ca puṣkaram 159| na cāpi vaiṣṇavaṃ kṣetraṃ tulyaṃ haridinena tu | yamunā candrabhāgā na tulyā haridinena tu 160| anāyāsena yenātra prāpyate vaiṣṇavaṃ padam | rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā samupoṣya harerdine 161| daśa vai paitṛke pakṣe mātṛke daśa pūrvajāḥ | priyāyā daśa ye vaiśya tānuddharati niścitam 162| dvaṃdvasaṃga parityaktā nāgāri kṛtaketanāḥ | sragviṇaḥ pītavasanāḥ prayāṃti harimaṃdiram 163| bālatve yauvane vāpi vārddhake vā viśāṃvara | upoṣyaikādaśīṃ nūnaṃ naiti pāpo'tidurgatim 164| upoṣyeha trirātrāṇi kṛtvā vā tīrthamajjanam | datvā hematilāngāśca svargaṃ yāṃtīha mānavāḥ 165| tīrthe snāṃti na ye vaiśya na dattaṃ kāṃcanaṃ ca yaiḥ | naiva taptaṃ tapaḥ kiṃcitte syuḥ sarvatra duḥkhitāḥ 166| saṃkṣipya kathitaṃ dharmmaṃ narakasya nirūpaṇam | adrohaḥ sarvabhūteṣu vāṅmanaḥ kāya karmabhiḥ 167| iṃdriyāṇāṃ nirodhaśca dānaṃ ca harisevanam | varṇāśramakriyāṇāṃ ca pālanaṃ vidhitaḥ sadā 168| svargārthī sarvadā vaiśya tapodānaṃ na kīrtayet | yathāśakti tathā dadyādātmano hitakāmyayā 169| upānadvastramannāni patraṃ mūlaṃ phalaṃ jalam | avaṃdhyaṃ divasaṃ kāryyaṃ daridreṇāpi vaiśyaka 170| ihaloke pare caiva na dattaṃ nopatiṣṭhate | dātāro naiva paśyaṃti tāṃ tāṃ vai yamayātanām 171| dīrghāyuṣo dhanāḍhyāśca bhavaṃtīha punaḥpunaḥ | kimatra bahunoktena yāṃtyadharmeṇa durgatim 172| ārohaṃti divaṃ dharmme narāḥ sarvatra sarvadā 173| tena bālatvamārabhya kartavyo dharmasaṃgrahaḥ | iti te kathitaṃ sarvaṃ kimanyacchrotumicchasi 174| vikuṃḍala uvāca- śrutvā tvadvacanaṃ saumya prasannaṃ cittameva me | gaṃgodaṃ pāpahaṃ sadyaḥ pāpahāri satāṃ vacaḥ 175| upakartuṃ priyaṃ vaktuṃ guṇo naisargikaḥ satām | śītāṃśuḥ kriyate kena śītalo'mṛtamaṃḍalaḥ 176| devadūta tato brūhi kāruṇyānmama pṛcchataḥ | narakānniṣkṛtiḥ sadyo bhrāturme jāyate katham 177| iti tasya vacaḥ śrutvā devadūto jagāda ha | dhyānaṃ dṛṣṭvā kṣaṇaṃ dhyātvā tanmaitrī rajjubandhanaḥ 178| yatte vaiśyāṣṭame puṇyaṃ tvayā janmani saṃcitam | tadbhrātre dīyatāṃ sarvaṃ svargaṃ tasya yadīcchasi 179| vikuṃḍala uvāca- kiṃ tatpuṇyaṃ kathaṃ jātaṃ kiṃ janma ca purātanam | tatsarvaṃ kathyatāṃ dūta tato dāsyāmi satvaram 180| devadūta uvāca- śṛṇu vaiśya pravakṣyāmi tatpuṇyaṃ ca sahetukam | purā madhuvane puṇye ṛṣirāsīcca śākuniḥ 181| tapo'dhyayana saṃpannastejasāṃ brahmaṇā samaḥ | jajñire tasya revatyāṃ nava putrā grahā iva 182| dhruvaḥ śīlo budhastāro jyotiṣmānuta paṃcamaḥ | agnihotraratā hyete gṛhadharmeṣu remire 183| nirmoho jitakāmaśca dhyānakośo guṇādhikaḥ | ete gṛhaviraktāśca catvāro dvijasūnavaḥ 184| caturthāśramamāpannāḥ sarvakāmavinispṛhāḥ | grāmaikavāsinaḥ sarve niḥsaṃgā niṣparigrahāḥ 185| nirāśā niṣprayatnāśca sama loṣṭāśmakāṃcanāḥ | yenakenacidācchannā yenakenacidāśitāḥ 186| sāyaṃgrahāstathā nityaṃ viṣṇudhyānaparāyaṇāḥ | jitanidrā jitāhārā vātaśītasahiṣṇavaḥ 187| paśyaṃto viṣṇurūpeṇa jagatsarvaṃ carācaram | caraṃti līlayā pṛthvadyaṃte'nyonyaṃ maunamāsthitāḥ 188| na kurvaṃti kriyāṃ kāṃcidarthamātraṃ hi yoginaḥ | dṛṣṭajñānā asaṃdehāścidvikāra viśāradāḥ 189| evaṃ te tava viprasya pūrvamaṣṭamajanmani | tiṣṭhato madhyadeśeṣu putradārakuṭuṃbinaḥ 190| gehaṃ tāvakamājagmurmadhyāhne kṣutpipāsitāḥ | vaiśvadevāṃtare kāle tvayā dṛṣṭā gṛhāṃgaṇe 191| sagadgadaṃ sāśrunetraṃ saharṣaṃ ca sasaṃbhramam | daṃḍavatpraṇipātena bahumānapuraḥsaram 192| praṇamya caraṇau mūrdhnā kṛtvā pāṇiyugāñjalim | tadābhinanditāḥ sarve tayā sūnṛtayā girā 193| adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ saphalaṃ tathā | adya viṣṇuḥ prasanno me sanātho'dyāsmi pāvanaḥ 194| dhanyo'smyadya gṛhaṃ dhanyaṃ dhanyā adya kuṭuṃbinaḥ | mamādya pitaro dhanyā dhanyā gāvaḥ śrutaṃ dhanam 195| yaddṛṣṭau bhavatāṃ pādau tāpatrayaharau mayā | bhavatāṃ darśanaṃ yasmāddhanyasyaiva hareriva 196| evaṃ saṃpūjya kṛtvā tu pādaprakṣālanaṃ tathā | dhṛtaṃ mūrdhni viśāṃśreṣṭha śraddhayā parayā tadā 197| yatra pādodakaṃ vaiśya śraddhayā śirasā dhṛtam | gaṃdhapuṣpākṣatairdhūpairdīpairbhāvapuraḥsaram 198| saṃpūjya suṃdarānnena bhojitā yatayastathā | tṛptāḥ paramahaṃsāste viśrāṃtā maṃdire niśi 199| dhyāyaṃtaśca paraṃ brahma yajjyotirjyotiṣāṃ matam | teṣāmātithyajaṃ puṇyaṃ jātaṃ yatte viśāṃvara 200| na tadvaktrasahasreṇa vaktuṃ śaknomyahaṃ khalu | bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ matijīvinaḥ 201| matimatsu surāḥ śreṣṭhā nareṣu brahmajātayaḥ | brāhmaṇeṣu ca vidvāṃso vidvatsu kṛtabuddhayaḥ 202| kṛtabuddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavedinaḥ | ataeva supūjyāste tasmācchreṣṭhā jagattraye 203| tatsaṃgatirviśāṃśreṣṭha mahāpātakanāśinī | viśrāṃtā gṛhiṇo gehe saṃtuṣṭā brahmavedinaḥ 204| ājanmasaṃcitaṃ pāpaṃ nāśayaṃtīkṣaṇena vai | saṃcitaṃ yadgṛhasthasya pāpamāmaraṇāṃtikam 205| vinirdahati tatsarvamekarātroṣito yatiḥ | svabhrātre dehi tatpuṇyaṃ narakādyena mucyate 206| iti dūtavacaḥ śrutvā dadau puṇyaṃ sa satvaram | hṛṣṭena cetasā bhrātā nirayātso'pi nirgataḥ 207| devaistu puṣpavarṣeṇa pūjitau ca divaṃgatau | tābhyāṃ saṃpūjitaḥ samyaggato dūto yathāgataḥ 208| akhilabhuvanabodhaṃ devadūtasyavākyaṃ nigamavacanatulyaṃ vaiśyaputro niśamya | svakṛtasukṛtadānādbhrātaraṃ tārayitvā surapativaralokaṃ tena sārddhaṃ jagāma 209| itihāsamimaṃ rājanyaḥ paṭhecchṛṇuyādapi | sa gosahasradānasya viśoko labhate phalam 210| iti śrīpādme mahāpurāṇe svargakhaṃḍe ekatriṃśo'dhyāyaḥ 31|