Chapter 4

जैमिनिरुवाच- गङ्गाद्वारस्य माहात्म्यं त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं मया । प्रयागस्य च माहात्म्यमिदानीं श्रोतुमिष्यसे १। गङ्गाब्धिसङ्गमस्यापि माहात्म्यं कथ्यतां मुने । न सम्यक्कथितुं कोऽपि शक्नोति त्वदृते क्षितौ २। व्यास उवाच- प्रयागस्य फलं वत्स गङ्गाब्धिसङ्गमस्य च । सम्यग्वक्तुं न शक्नोमि संक्षेपाच्छ्रूयतां द्विज ३। कोटिब्रह्माण्डमध्येषु यानि तीर्थानि वै मुने । प्रयांति तानि सर्वाणि प्रयागप्रतिमां तु किम् ४। गङ्गाया यमुनायाश्च सरस्वत्याश्च सङ्गमे । प्रशंसंति सुराः सर्वे ब्रह्मविष्णुशिवादयः ५। मकरस्थे रवौ माघे स्नानं ये तत्र कुर्वते । तेषामागमनं नास्ति विष्णुलोकात्कदाचन ६। गवां कोटिसहस्राणि वाजिमेधमुखाध्वराः । मेरुतुल्यसुवर्णानि दानान्यन्यानि च द्विज ७। कुरुक्षेत्रे पुष्करे च प्रभासे च गयासु च । हुत्वा दत्वा च विप्रेभ्यो यत्फलं प्राप्यते बुधैः ८। माघे स्नात्वा प्रयागे तु तस्मात्कोटिगुणं भवेत् । तस्मात्समस्ततीर्थानां प्रयागः परमः स्मृतः ९। सिंहराशिस्थिते सूर्ये गोदावर्यां द्विजोत्तम । चिरमुग्रतपस्तप्त्वा स्नानदानव्रतादिभिः १०। वेदागमपुराणोक्तं यत्पुण्यमक्षयं भवेत् । माघे स्नात्वा प्रयागे तु तत्पुण्यं नात्र संशयः ११। फाल्गुने कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यामुपोषितः । काश्यां यत्फलमाप्नोति तन्मे निगदतः शृणु १२। कोटिजन्मार्जितैः पापैर्विमुक्तः सर्वरूपधृक् । उद्धृत्य कोटिपुरुषाञ्छिवेन सह मोदते १३। माघेमासे प्रयागे तु स्नात्वा सकृदपि द्विजः । कल्पकोटिशतं विष्णुं संपूज्यान्यत्र यत्फलम् १४। एकाहमपि संपूज्य मकरस्थे दिवाकरे । सत्यं सत्यमहं वच्मि सर्वमेवाक्षयं भवेत् १५। यावद्दिनं माघमासे तत्र तिष्ठति मानवः । तावत्कल्पशतं विप्र मोदते विष्णुना सह १६। गङ्गायमुनयोस्तोये स्नानं येन कृतं सकृत् । सद्यस्तद्दर्शनात्पापैर्मुच्यते सर्वपातकैः १७। तर्तुं यदीच्छंति जनाः संसाराब्धिं सुदुस्तरम् । गङ्गायमुनयोः स्नात्वा भक्त्या पश्यंतु माधवम् १८। यजंति मानवास्तत्र यद्यदिष्ट्वा कलेवरम् । सद्यो लभंते विप्रर्षे तत्तदेव न संशयः १९। इतिहासमिहैवाहं कथयामि निशामय । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तो भवति मानवः २०। प्रणिधिर्नाम तत्रासीद्वैश्य एको महाधनी । देवतातिथिपूजासु विप्रभक्त्येकतत्परः २१। तस्य पद्मावती नाम धर्मपत्नी पतिव्रता । चार्वङ्गी शीलयुक्ता च कुलजा प्रियवादिनी २२। स्त्रीणां योग्या गुणा ये ये सृष्टाः श्रीपरमेष्ठिना । तच्छरीरे गुणास्ते ते निवसंति द्विजोत्तम २३। अथासौप्रणिधिर्वैश्यः समादायधनं बहु । वाणिज्यार्थे गतो विप्र शुभे लग्ने शुभे तिथौ २४। धनाद्धर्मः प्रभवति धनाच्च विपुलं यशः । धनात्कुलमवाप्नोति भवेत्किं वा धनादृते २५। धनहीनं जनं दृष्ट्वा सखापि वा पलायते । मेघःशरद्यंबुहीनः खंडं खंडं नयेन्महत् २६। खादितुं प्राप्यते यावत्तावदेव हि बांधवाः । धनं यस्य कुलं तस्य बुद्धिस्तस्य स पंडितः २७। अर्थैर्विहीनः पुरुषो जीवन्नपि मृतोपमः । धर्मार्थविद्यार्जनतो मतिर्यस्य नि वर्तते २८। ज्ञेयः स मूर्खः सुतरामधिकस्याधिकं फलम् । कर्त्तव्यः सततं धर्मश्चार्जितव्यं सदाधनम् २९। शिक्षितव्या सदा विद्या पुंभिरेव विचक्षणैः । दानाद्धनं च विद्या च वर्द्धते प्रतिवासरम् ३०। धर्मस्तु वर्द्धते नैव रक्षतेन विना नृणाम् । काष्ठं तृणं तुषं वापि संप्राप्य न परित्यजेत् ३१। पुमान्संचयशीलोऽपि कदाचिन्नावसीदति । ततोऽसौ प्रणिधिर्वैश्यो नियोज्य स्त्रियमालये ३२। गृहव्यापारनिष्णातो वाणिज्येन जगाम ह । अथैकदा तस्य पत्नी गृहीत्वोद्वर्तनादिकम् ३३। सखीभिः सह विप्रर्षे जगाम स्नानहेतवे । ततो धनुर्ध्वजो नाम स्वयं च पातकाश्रयः ३४। निजेच्छया प्रकुर्वंतीं स्नानकर्म ददर्श ताम् । विकसत्स्वर्णपुष्पाढ्यां प्रफुल्लकमलाननाम् ३५। मृगशावदृशं चारु पीनोन्नतपयोधराम् । तां वैश्यपत्नीमालोक्य श्वपचोऽसौ स्मरातुरः ३६। उवाच प्रहसन्वाणीं निजमूर्तिमचिंतयन् । धनुर्ध्वज उवाच- कासि कल्याणि सुश्रोणि चारुहासिनि सुन्दरि ३७। मनो हरसि मे कस्मात्सुयौवनरसैः प्रिये । विशालजघने तन्वि मया गुणवता सह ३८। गुणवत्या त्वया सर्वं सुखमत्यनुभूयताम् । धनुर्ध्वजवचः श्रुत्वा तस्याः सख्यस्ततो द्विज ३९। ऊचुर्वाक्यं तथा क्रुद्धाः संदष्टदशनच्छदाः । सख्य ऊचुः- अरे मूढ दुराचार दुराचारकुलोद्भव ४०। पादनिष्प्रेक्षणमपि नैतस्यास्ते प्रदीयते । इयं पतिव्रता नारी धर्मकर्मपरायणा ४१। आत्मानं सुखमिच्छद्भिः पापदृष्ट्या न दृश्यते । परस्त्रीमुखसौंदर्यं परद्रव्यं च सर्वदा ४२। दृष्ट्वा कामाग्निसंखिन्ना दह्यंते मूढमानसाः । याहि पापमते दूरं मा वदोक्तिं सुदुःसहाम् ४३। वयमेव भवंतं न स्पृशामश्चरणैरपि । धनुर्ध्वज उवाच- धिगस्त्वमुं जातिशब्दं संजानन्नखिलं गुणम् ४४। संभावितो न युष्माभिः श्वपचत्वे यतोऽधुना । कनकं मदिरापूर्णं कलशाभ्यंतरस्थितम् ४५। संप्राप्य को न गृह्णाति तद्गुणग्रामवित्पुमान् । अतोऽहं युवतीमेनां यथा प्राप्नोमि सांप्रतम् ४६। तथा कुरुत हे सख्यः शरणं भो गतोस्मि यत् । इति ब्रुवंतं तं मूढं भूयोभूयो द्विजोत्तम ४७। ऊचुर्वाक्यमिदं तास्तु जातात्यंतकुतूहलाः । सख्य ऊचुः- यद्येतां रमणीं नूनमिच्छसि त्वं सुदुर्म्मते ४८। गङ्गायमुनयोः शीघ्रं शरीरं संगमे त्यज । मिथःकृतमुखालोका हसंत्यस्तास्ततो द्विज ४९। तां साधुपत्नीमादाय ययुर्निजगृहांतरम् । ततोऽसौ श्वपचो मोहाद्ब्रह्महत्यासहस्रकृत् ५० 7.4.50। गंगायमुनयोस्तोये तामिष्ट्वा पंचतां गतः । तत्स्वामिसदृशाकारः समस्तगुणवान्बली ५१। स च एव श्वपाकोऽसौ स्ववृत्तांतं स्मरन्नभूत् । ततोऽसौ प्रणिधिर्वैश्यस्तस्मिन्नेव दिने शुभे ५२। कृत्वा वाणिज्यमायातः स्वकीयं निलयं प्रति । श्वपाकोऽपि ततो विप्रस्तस्या वासं विवेश ह ५३। प्रणिधेः सदृशो रूपैर्वयोभिश्च गुणैरपि । एकाकारौ समालोक्य पुरःस्थौ तौ गुणाकरौ ५४। कस्याहं दयिता को वा मम भर्त्तेत्यचिंतयत् । ततः सा विस्मिता साध्वी विलोक्य तत्पतिद्वयम् ५५। तुष्टाव माधवं देवं वचनैः कोमलाक्षरैः ५६। पद्मावत्युवाच- नमामि गोविन्दमनन्तमूर्तिं शक्रादिदेवार्चितपादपद्मम् । योगेश्वरं योगविदां निरीहं योगप्रदं योगिभिरर्चनीयम् ५७। नमोऽस्तु ते कैटभमर्द्दनाय नमो मधुध्वंसकराय तुभ्यम् । नमोऽस्तु कंसासुरनाशनाय नमोऽस्तु चाणूरनिपातनाय ५८। नमोऽस्तु वेदोद्धरणाग्रनित्यं नमोऽस्तु भूम्युद्धरणाय तुभ्यम् । नमोस्तु पृथ्वीधरणक्षमाय नमोस्तु दैत्यांतकराय तुभ्यम् ५९। गङ्गांबुधौ तांघ्रियुगाय तुभ्यं नमोस्तु राजन्यकुलांतकाय । नमोस्तु ते रावणवंशहंत्रे अलं च दैत्यांतकराय तुभ्यम् ६०। नमोस्तु ते चाध्वरनिंदकाय नमोस्तु ते म्लेच्छकुलांतकाय । नमोऽस्तु ते हृत्कमलासनाय नमोऽस्तु ते सर्वरिपुध्वजाय ६१। प्रसीद गोपीजनवल्लभ प्रभो धृतैकहस्ताचलदेवदेव । प्रसीद लक्ष्मीमुखपद्मभृंग प्रसीद विष्णो सततं नमस्ते ६२। प्रसीद पद्मेक्षणचक्रपाणे कौमोदकीहस्तगदाधर त्वम् । प्रसीद विष्णो धृतपांचजन्य नमोस्तु ते पद्मधराय नित्यम् ६३। संसारकौतुहलमंदिरे ते मोहांधकारे च विवेकदीपे । संमोहिता केशव मायया हि त्वदीयया नित्यमहं भ्रमामि ६४। विरञ्चि सेन्द्रार्कमुखाः सुरेन्द्रा मायां न जानन्ति तवासुरारे । मानुष्यहं किं तव वेद्मि मायां पुरोभ्रमं मे हरसानुकंपम् ६५। व्यास उवाच- तस्याः स्तवं समाकर्ण्य भगवान्माधवः प्रभुः । समालोक्य जगन्नाथश्चतुर्वर्गफलप्रदः ६६। आविर्बभूव सहसा सूर्यकोटिसमप्रभः । सा मूर्ध्ना भूमिमालोक्य ववंदे तत्पदद्वयम् ६७। नमस्ते कमलाकान्त भुक्तिमुक्तिफलप्रद । हर मे ज्ञानहीनायाः स्वकीय मतिविभ्रमम् ६८। श्रीभगवानुवाच- भ्रमं जहीहि चार्वंगि द्वावेतौ हि पती तव । एकभावेन सुश्रोणि कुरु सेवां तयोः सदा ६९। यश्च ते प्रणिधिः स्वामी मद्भक्तस्तरुणः सुधीः । भोक्तुं सुखफलं साध्वि सोऽभवद्द्विविधः स्वयम् ७०। अनन्तरूपिणी लक्ष्मीर्यथा क्रीडे मया सह । तथा त्वमपि सुश्रोणि भुंक्ष्व ताभ्यां सुखं सदा ७१। पद्मावत्युवाच- एकस्या द्वौ पती देव न प्रशंसन्ति मानवाः । मग्नां लज्जाब्धिकल्लोले मामुद्धर दयामय ७२। श्रीभगवानुवाच- यदापकीर्तितः साध्वि बिभेषि त्वं ध्रुवं भुवि । तदा मत्पुरमागच्छ ताभ्यां सह वरानने ७३। विमानमागतं सद्यस्ततो भगवदाज्ञया । तौ समादाय वैकुण्ठं सा गंतुमुपचक्रमे ७४। अथ सा पथिगच्छन्ती भर्तृभ्यां सह जैमिने । ददर्शैकं महात्मानं रथस्थं स्त्रीसमन्वितम् ७५। धृतं कमलपत्राक्षैरतसीकुसुमप्रभैः । चतुर्भुजैर्दूतगणैरासीनैर्गरुडोपरि ७६। विष्णुदूतांस्ततस्तांस्तु विष्णुरूपान्वरांगना । कोऽयं रथस्थः पुरुष इति पप्रच्छ सा सती ७७। के वा यूयं महात्मानः पुण्डरीकनिभेक्षणाः । सर्वेपि विष्णुसदृशाः शङ्खचक्रादिपाणयः ७८। ततस्ते भगवद्दूता विष्णुतुल्यपराक्रमाः । विहस्योचुर्मुहुः सर्वे परमामोदसंयुताः ७९। विष्णुदूता ऊचुः । विष्णुदूता वयं साध्वि पुण्यात्मानमिमंजनम् । समादाय पदं याम उदारं लोकमुत्तमम् ८०। पद्मावत्युवाच- केन पुण्यप्रभावेन गतोऽयमीदृशीं गतिम् । विष्णुदूता महात्मानः कथ्यतामित्यहो मम ८१। विष्णुदूता ऊचुः - अयं बृहद्ध्वजो नाम राक्षसो लोकशोककृत् । अरण्यादिनिवासी च महाबलपराक्रमः ८२। परदारपरद्रव्यहारको रिपुकोद्यतः । गोमांसाशी निष्ठुरोक्तिभाषी च देवनिन्दकः ८३। यद्यत्पापरतं कर्म्म तदनेन कृतं सदा । स्वप्नेऽपि न कृतं कर्म शुभं न च पतिव्रते ८४। अयं रथं समारुह्य सततं कामपीडितः । परस्त्रीहरणार्थाय सुश्रोणि नभसि भ्रमन् ८५। यां यां सुयौवनां नारीं यत्र यत्रायमीक्षते । बलाच्चालिङ्गितस्तां तु तत्र तत्र स्मरातुरः ८६। अथैकदा भीमकेश नाम्नो नरपतेः प्रियाम् । ददर्श क्रीडामध्यस्थां सुंदरीं नवयौवनाम् ८७। अथासौ तां समालोक्य सुवर्णकुसुमप्रभाम् । इत्युवाच वचः प्रेम्णा का त्वमत्र करोषि किम् ८८। सैवोवाच ततः कांता भीमकेशस्य भूपतेः । अहं सुरतशास्त्रज्ञा केशिनी नाम भूषिता ८९। अयि सर्वगुणज्ञां मां प्रेमहृष्टां न भूपतिः । स्ववंशजां दोषहीनां पश्यति क्षणमप्यसौ ९०। स्थीयते नित्यमत्रैव भर्त्राखंडितचर्चया । मया स्वकर्मशोचंत्या विरहानलतप्तया ९१। कस्त्वं कथमिदं प्राप्तमुद्यानं प्रतिसत्तम । समायातोऽसि तत्सर्वं प्रसन्नो वक्तुमर्हसि ९२। अथायमित्याह वचः पूर्णचन्द्र निभानने । मायावी राक्षसोऽहं त्वामालिङ्गितुमिहागतः ९३। जहीहि रुष्टभर्तारं सर्वदा दोषदर्शिनम् । तन्वि मां भज सर्वं ते दास्यामि सुखमुत्तमम् ९४। ततो विहस्य साध्वीयं राक्षसेन्द्रमिमं मुदा । बबंध बाहुलतया विन्यस्य वदने मुखम् ९५। स तामालिंग्य युवतीं विवेकोद्वेगविह्वलाम् । अनया सह सुश्रोणि दिव्यमारूढवान्रथम् ९६। दंपतीभावमाश्रित्य तौ जातावतिकौतुकम् । वायुवेगरथारूढौ यातौ गगनवर्त्मनि ९७। अथैनामयमित्याह पश्यतन्विवरानने । त्वद्भर्तृदेशादायातौ गङ्गासागरसङ्गमे ९८। ततो रथस्थनारीयमधिगङ्गाब्धिसङ्गमम् । जगाम पंचतां सद्यः संदृश्यात्यंतसाध्वसैः ९९। विलप्य बहुधा साध्वीं तत्रायमपि राक्षसः । गतप्राणां समालोक्य सद्यो मृत्युं जगाम ह १०० 7.4.100। वैनतेयध्वजादेशादिमौ गलितकल्मषौ । नयामः पुण्यकर्माणौ वैकुण्ठं प्रति संप्रति १०१। जलेस्थले चांतरिक्षे गङ्गासागरसङ्गमे । देहं संत्यज्य गच्छन्ति पापिनो हि परां गतिम् १०२। त्रैलोक्यदुर्लभं तीर्थं गङ्गासागरसंगमे । माघे तपसि शुक्लायामेकादश्यामुपोषितः १०३। तत्र शुद्धिमवाप्नोति ब्रह्महापि न संशयः । गङ्गाब्धिसङ्गमे स्नात्वा हरिं दृष्ट्वा च माधवम् १०४। कार्तिकेयमुखं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । कार्तिकेयो हरिः साक्षादित्यभेदः कृतः सदा १०५। ये कार्तिंकेयं पश्यंति ते सर्वे मोक्षगामिनः । सर्वतीर्थाधिकं तीर्थं गङ्गाब्धिसङ्गमं शृणु १०६। जले स्थले चांतरिक्षे मृतो मोक्षमवाप्नुयात् । व्यास उवाच- इत्युक्त्वा विष्णुदूतास्ते तौ समादाय जैमिने १०७। जग्मुर्विष्णुगृहं सर्वे सह साकाशवर्त्मनि । या च पद्मावती साध्वी भर्तृद्वयसमन्विता १०८। गता सारूप्यतां विष्णोश्चतुर्वर्गप्रदायिनः । तत्र भुक्त्वाखिलान्भोगान्दुर्ल्लभान्द्विजसत्तम १०९। परमं ज्ञानमासाद्य ययुः सारूप्यतां हरेः । सर्वतीर्थमयी गङ्गा सर्वतीर्थमयो हरिः ११०। गङ्गायाश्च हरेश्चैव तस्माद्भक्तिर्विधीयते । गङ्गाब्धिसंगमे पूर्वं माधवो नाम भूभुजः १११। तप्त्वा तपश्चिरं तत्र सदारो मोक्षमाप्तवान् ११२। जैमिनिरुवाच- त्वयोक्तो माधवः कोऽसौ किं कर्म स चकार ह । कथं तेपे तपस्तन्मे सर्वं कथय सत्तम ११३। व्यास उवाच- चरितं तस्य विप्रर्षे माधवस्य महात्मनः । आकर्णय प्रवक्ष्यामि समासेन महामते ११४। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे व्यासजैमिनिसंवादे प्रयागवर्णनंनाम चतुर्थोऽध्यायः ४ ।

jaiminiruvāca- gaṅgādvārasya māhātmyaṃ tvatprasādācchrutaṃ mayā | prayāgasya ca māhātmyamidānīṃ śrotumiṣyase 1| gaṅgābdhisaṅgamasyāpi māhātmyaṃ kathyatāṃ mune | na samyakkathituṃ ko'pi śaknoti tvadṛte kṣitau 2| vyāsa uvāca- prayāgasya phalaṃ vatsa gaṅgābdhisaṅgamasya ca | samyagvaktuṃ na śaknomi saṃkṣepācchrūyatāṃ dvija 3| koṭibrahmāṇḍamadhyeṣu yāni tīrthāni vai mune | prayāṃti tāni sarvāṇi prayāgapratimāṃ tu kim 4| gaṅgāyā yamunāyāśca sarasvatyāśca saṅgame | praśaṃsaṃti surāḥ sarve brahmaviṣṇuśivādayaḥ 5| makarasthe ravau māghe snānaṃ ye tatra kurvate | teṣāmāgamanaṃ nāsti viṣṇulokātkadācana 6| gavāṃ koṭisahasrāṇi vājimedhamukhādhvarāḥ | merutulyasuvarṇāni dānānyanyāni ca dvija 7| kurukṣetre puṣkare ca prabhāse ca gayāsu ca | hutvā datvā ca viprebhyo yatphalaṃ prāpyate budhaiḥ 8| māghe snātvā prayāge tu tasmātkoṭiguṇaṃ bhavet | tasmātsamastatīrthānāṃ prayāgaḥ paramaḥ smṛtaḥ 9| siṃharāśisthite sūrye godāvaryāṃ dvijottama | ciramugratapastaptvā snānadānavratādibhiḥ 10| vedāgamapurāṇoktaṃ yatpuṇyamakṣayaṃ bhavet | māghe snātvā prayāge tu tatpuṇyaṃ nātra saṃśayaḥ 11| phālgune kṛṣṇapakṣe tu caturdaśyāmupoṣitaḥ | kāśyāṃ yatphalamāpnoti tanme nigadataḥ śṛṇu 12| koṭijanmārjitaiḥ pāpairvimuktaḥ sarvarūpadhṛk | uddhṛtya koṭipuruṣāñchivena saha modate 13| māghemāse prayāge tu snātvā sakṛdapi dvijaḥ | kalpakoṭiśataṃ viṣṇuṃ saṃpūjyānyatra yatphalam 14| ekāhamapi saṃpūjya makarasthe divākare | satyaṃ satyamahaṃ vacmi sarvamevākṣayaṃ bhavet 15| yāvaddinaṃ māghamāse tatra tiṣṭhati mānavaḥ | tāvatkalpaśataṃ vipra modate viṣṇunā saha 16| gaṅgāyamunayostoye snānaṃ yena kṛtaṃ sakṛt | sadyastaddarśanātpāpairmucyate sarvapātakaiḥ 17| tartuṃ yadīcchaṃti janāḥ saṃsārābdhiṃ sudustaram | gaṅgāyamunayoḥ snātvā bhaktyā paśyaṃtu mādhavam 18| yajaṃti mānavāstatra yadyadiṣṭvā kalevaram | sadyo labhaṃte viprarṣe tattadeva na saṃśayaḥ 19| itihāsamihaivāhaṃ kathayāmi niśāmaya | yacchrutvā sarvapāpebhyo mukto bhavati mānavaḥ 20| praṇidhirnāma tatrāsīdvaiśya eko mahādhanī | devatātithipūjāsu viprabhaktyekatatparaḥ 21| tasya padmāvatī nāma dharmapatnī pativratā | cārvaṅgī śīlayuktā ca kulajā priyavādinī 22| strīṇāṃ yogyā guṇā ye ye sṛṣṭāḥ śrīparameṣṭhinā | taccharīre guṇāste te nivasaṃti dvijottama 23| athāsaupraṇidhirvaiśyaḥ samādāyadhanaṃ bahu | vāṇijyārthe gato vipra śubhe lagne śubhe tithau 24| dhanāddharmaḥ prabhavati dhanācca vipulaṃ yaśaḥ | dhanātkulamavāpnoti bhavetkiṃ vā dhanādṛte 25| dhanahīnaṃ janaṃ dṛṣṭvā sakhāpi vā palāyate | meghaḥśaradyaṃbuhīnaḥ khaṃḍaṃ khaṃḍaṃ nayenmahat 26| khādituṃ prāpyate yāvattāvadeva hi bāṃdhavāḥ | dhanaṃ yasya kulaṃ tasya buddhistasya sa paṃḍitaḥ 27| arthairvihīnaḥ puruṣo jīvannapi mṛtopamaḥ | dharmārthavidyārjanato matiryasya ni vartate 28| jñeyaḥ sa mūrkhaḥ sutarāmadhikasyādhikaṃ phalam | karttavyaḥ satataṃ dharmaścārjitavyaṃ sadādhanam 29| śikṣitavyā sadā vidyā puṃbhireva vicakṣaṇaiḥ | dānāddhanaṃ ca vidyā ca varddhate prativāsaram 30| dharmastu varddhate naiva rakṣatena vinā nṛṇām | kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ tuṣaṃ vāpi saṃprāpya na parityajet 31| pumānsaṃcayaśīlo'pi kadācinnāvasīdati | tato'sau praṇidhirvaiśyo niyojya striyamālaye 32| gṛhavyāpāraniṣṇāto vāṇijyena jagāma ha | athaikadā tasya patnī gṛhītvodvartanādikam 33| sakhībhiḥ saha viprarṣe jagāma snānahetave | tato dhanurdhvajo nāma svayaṃ ca pātakāśrayaḥ 34| nijecchayā prakurvaṃtīṃ snānakarma dadarśa tām | vikasatsvarṇapuṣpāḍhyāṃ praphullakamalānanām 35| mṛgaśāvadṛśaṃ cāru pīnonnatapayodharām | tāṃ vaiśyapatnīmālokya śvapaco'sau smarāturaḥ 36| uvāca prahasanvāṇīṃ nijamūrtimaciṃtayan | dhanurdhvaja uvāca- kāsi kalyāṇi suśroṇi cāruhāsini sundari 37| mano harasi me kasmātsuyauvanarasaiḥ priye | viśālajaghane tanvi mayā guṇavatā saha 38| guṇavatyā tvayā sarvaṃ sukhamatyanubhūyatām | dhanurdhvajavacaḥ śrutvā tasyāḥ sakhyastato dvija 39| ūcurvākyaṃ tathā kruddhāḥ saṃdaṣṭadaśanacchadāḥ | sakhya ūcuḥ- are mūḍha durācāra durācārakulodbhava 40| pādaniṣprekṣaṇamapi naitasyāste pradīyate | iyaṃ pativratā nārī dharmakarmaparāyaṇā 41| ātmānaṃ sukhamicchadbhiḥ pāpadṛṣṭyā na dṛśyate | parastrīmukhasauṃdaryaṃ paradravyaṃ ca sarvadā 42| dṛṣṭvā kāmāgnisaṃkhinnā dahyaṃte mūḍhamānasāḥ | yāhi pāpamate dūraṃ mā vadoktiṃ suduḥsahām 43| vayameva bhavaṃtaṃ na spṛśāmaścaraṇairapi | dhanurdhvaja uvāca- dhigastvamuṃ jātiśabdaṃ saṃjānannakhilaṃ guṇam 44| saṃbhāvito na yuṣmābhiḥ śvapacatve yato'dhunā | kanakaṃ madirāpūrṇaṃ kalaśābhyaṃtarasthitam 45| saṃprāpya ko na gṛhṇāti tadguṇagrāmavitpumān | ato'haṃ yuvatīmenāṃ yathā prāpnomi sāṃpratam 46| tathā kuruta he sakhyaḥ śaraṇaṃ bho gatosmi yat | iti bruvaṃtaṃ taṃ mūḍhaṃ bhūyobhūyo dvijottama 47| ūcurvākyamidaṃ tāstu jātātyaṃtakutūhalāḥ | sakhya ūcuḥ- yadyetāṃ ramaṇīṃ nūnamicchasi tvaṃ sudurmmate 48| gaṅgāyamunayoḥ śīghraṃ śarīraṃ saṃgame tyaja | mithaḥkṛtamukhālokā hasaṃtyastāstato dvija 49| tāṃ sādhupatnīmādāya yayurnijagṛhāṃtaram | tato'sau śvapaco mohādbrahmahatyāsahasrakṛt 50 7.4.50| gaṃgāyamunayostoye tāmiṣṭvā paṃcatāṃ gataḥ | tatsvāmisadṛśākāraḥ samastaguṇavānbalī 51| sa ca eva śvapāko'sau svavṛttāṃtaṃ smarannabhūt | tato'sau praṇidhirvaiśyastasminneva dine śubhe 52| kṛtvā vāṇijyamāyātaḥ svakīyaṃ nilayaṃ prati | śvapāko'pi tato viprastasyā vāsaṃ viveśa ha 53| praṇidheḥ sadṛśo rūpairvayobhiśca guṇairapi | ekākārau samālokya puraḥsthau tau guṇākarau 54| kasyāhaṃ dayitā ko vā mama bharttetyaciṃtayat | tataḥ sā vismitā sādhvī vilokya tatpatidvayam 55| tuṣṭāva mādhavaṃ devaṃ vacanaiḥ komalākṣaraiḥ 56| padmāvatyuvāca- namāmi govindamanantamūrtiṃ śakrādidevārcitapādapadmam | yogeśvaraṃ yogavidāṃ nirīhaṃ yogapradaṃ yogibhirarcanīyam 57| namo'stu te kaiṭabhamarddanāya namo madhudhvaṃsakarāya tubhyam | namo'stu kaṃsāsuranāśanāya namo'stu cāṇūranipātanāya 58| namo'stu vedoddharaṇāgranityaṃ namo'stu bhūmyuddharaṇāya tubhyam | namostu pṛthvīdharaṇakṣamāya namostu daityāṃtakarāya tubhyam 59| gaṅgāṃbudhau tāṃghriyugāya tubhyaṃ namostu rājanyakulāṃtakāya | namostu te rāvaṇavaṃśahaṃtre alaṃ ca daityāṃtakarāya tubhyam 60| namostu te cādhvaraniṃdakāya namostu te mlecchakulāṃtakāya | namo'stu te hṛtkamalāsanāya namo'stu te sarvaripudhvajāya 61| prasīda gopījanavallabha prabho dhṛtaikahastācaladevadeva | prasīda lakṣmīmukhapadmabhṛṃga prasīda viṣṇo satataṃ namaste 62| prasīda padmekṣaṇacakrapāṇe kaumodakīhastagadādhara tvam | prasīda viṣṇo dhṛtapāṃcajanya namostu te padmadharāya nityam 63| saṃsārakautuhalamaṃdire te mohāṃdhakāre ca vivekadīpe | saṃmohitā keśava māyayā hi tvadīyayā nityamahaṃ bhramāmi 64| virañci sendrārkamukhāḥ surendrā māyāṃ na jānanti tavāsurāre | mānuṣyahaṃ kiṃ tava vedmi māyāṃ purobhramaṃ me harasānukaṃpam 65| vyāsa uvāca- tasyāḥ stavaṃ samākarṇya bhagavānmādhavaḥ prabhuḥ | samālokya jagannāthaścaturvargaphalapradaḥ 66| āvirbabhūva sahasā sūryakoṭisamaprabhaḥ | sā mūrdhnā bhūmimālokya vavaṃde tatpadadvayam 67| namaste kamalākānta bhuktimuktiphalaprada | hara me jñānahīnāyāḥ svakīya mativibhramam 68| śrībhagavānuvāca- bhramaṃ jahīhi cārvaṃgi dvāvetau hi patī tava | ekabhāvena suśroṇi kuru sevāṃ tayoḥ sadā 69| yaśca te praṇidhiḥ svāmī madbhaktastaruṇaḥ sudhīḥ | bhoktuṃ sukhaphalaṃ sādhvi so'bhavaddvividhaḥ svayam 70| anantarūpiṇī lakṣmīryathā krīḍe mayā saha | tathā tvamapi suśroṇi bhuṃkṣva tābhyāṃ sukhaṃ sadā 71| padmāvatyuvāca- ekasyā dvau patī deva na praśaṃsanti mānavāḥ | magnāṃ lajjābdhikallole māmuddhara dayāmaya 72| śrībhagavānuvāca- yadāpakīrtitaḥ sādhvi bibheṣi tvaṃ dhruvaṃ bhuvi | tadā matpuramāgaccha tābhyāṃ saha varānane 73| vimānamāgataṃ sadyastato bhagavadājñayā | tau samādāya vaikuṇṭhaṃ sā gaṃtumupacakrame 74| atha sā pathigacchantī bhartṛbhyāṃ saha jaimine | dadarśaikaṃ mahātmānaṃ rathasthaṃ strīsamanvitam 75| dhṛtaṃ kamalapatrākṣairatasīkusumaprabhaiḥ | caturbhujairdūtagaṇairāsīnairgaruḍopari 76| viṣṇudūtāṃstatastāṃstu viṣṇurūpānvarāṃganā | ko'yaṃ rathasthaḥ puruṣa iti papraccha sā satī 77| ke vā yūyaṃ mahātmānaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇāḥ | sarvepi viṣṇusadṛśāḥ śaṅkhacakrādipāṇayaḥ 78| tataste bhagavaddūtā viṣṇutulyaparākramāḥ | vihasyocurmuhuḥ sarve paramāmodasaṃyutāḥ 79| viṣṇudūtā ūcuḥ | viṣṇudūtā vayaṃ sādhvi puṇyātmānamimaṃjanam | samādāya padaṃ yāma udāraṃ lokamuttamam 80| padmāvatyuvāca- kena puṇyaprabhāvena gato'yamīdṛśīṃ gatim | viṣṇudūtā mahātmānaḥ kathyatāmityaho mama 81| viṣṇudūtā ūcuḥ - ayaṃ bṛhaddhvajo nāma rākṣaso lokaśokakṛt | araṇyādinivāsī ca mahābalaparākramaḥ 82| paradāraparadravyahārako ripukodyataḥ | gomāṃsāśī niṣṭhuroktibhāṣī ca devanindakaḥ 83| yadyatpāparataṃ karmma tadanena kṛtaṃ sadā | svapne'pi na kṛtaṃ karma śubhaṃ na ca pativrate 84| ayaṃ rathaṃ samāruhya satataṃ kāmapīḍitaḥ | parastrīharaṇārthāya suśroṇi nabhasi bhraman 85| yāṃ yāṃ suyauvanāṃ nārīṃ yatra yatrāyamīkṣate | balāccāliṅgitastāṃ tu tatra tatra smarāturaḥ 86| athaikadā bhīmakeśa nāmno narapateḥ priyām | dadarśa krīḍāmadhyasthāṃ suṃdarīṃ navayauvanām 87| athāsau tāṃ samālokya suvarṇakusumaprabhām | ityuvāca vacaḥ premṇā kā tvamatra karoṣi kim 88| saivovāca tataḥ kāṃtā bhīmakeśasya bhūpateḥ | ahaṃ surataśāstrajñā keśinī nāma bhūṣitā 89| ayi sarvaguṇajñāṃ māṃ premahṛṣṭāṃ na bhūpatiḥ | svavaṃśajāṃ doṣahīnāṃ paśyati kṣaṇamapyasau 90| sthīyate nityamatraiva bhartrākhaṃḍitacarcayā | mayā svakarmaśocaṃtyā virahānalataptayā 91| kastvaṃ kathamidaṃ prāptamudyānaṃ pratisattama | samāyāto'si tatsarvaṃ prasanno vaktumarhasi 92| athāyamityāha vacaḥ pūrṇacandra nibhānane | māyāvī rākṣaso'haṃ tvāmāliṅgitumihāgataḥ 93| jahīhi ruṣṭabhartāraṃ sarvadā doṣadarśinam | tanvi māṃ bhaja sarvaṃ te dāsyāmi sukhamuttamam 94| tato vihasya sādhvīyaṃ rākṣasendramimaṃ mudā | babaṃdha bāhulatayā vinyasya vadane mukham 95| sa tāmāliṃgya yuvatīṃ vivekodvegavihvalām | anayā saha suśroṇi divyamārūḍhavānratham 96| daṃpatībhāvamāśritya tau jātāvatikautukam | vāyuvegarathārūḍhau yātau gaganavartmani 97| athaināmayamityāha paśyatanvivarānane | tvadbhartṛdeśādāyātau gaṅgāsāgarasaṅgame 98| tato rathasthanārīyamadhigaṅgābdhisaṅgamam | jagāma paṃcatāṃ sadyaḥ saṃdṛśyātyaṃtasādhvasaiḥ 99| vilapya bahudhā sādhvīṃ tatrāyamapi rākṣasaḥ | gataprāṇāṃ samālokya sadyo mṛtyuṃ jagāma ha 100 7.4.100| vainateyadhvajādeśādimau galitakalmaṣau | nayāmaḥ puṇyakarmāṇau vaikuṇṭhaṃ prati saṃprati 101| jalesthale cāṃtarikṣe gaṅgāsāgarasaṅgame | dehaṃ saṃtyajya gacchanti pāpino hi parāṃ gatim 102| trailokyadurlabhaṃ tīrthaṃ gaṅgāsāgarasaṃgame | māghe tapasi śuklāyāmekādaśyāmupoṣitaḥ 103| tatra śuddhimavāpnoti brahmahāpi na saṃśayaḥ | gaṅgābdhisaṅgame snātvā hariṃ dṛṣṭvā ca mādhavam 104| kārtikeyamukhaṃ dṛṣṭvā punarjanma na vidyate | kārtikeyo hariḥ sākṣādityabhedaḥ kṛtaḥ sadā 105| ye kārtiṃkeyaṃ paśyaṃti te sarve mokṣagāminaḥ | sarvatīrthādhikaṃ tīrthaṃ gaṅgābdhisaṅgamaṃ śṛṇu 106| jale sthale cāṃtarikṣe mṛto mokṣamavāpnuyāt | vyāsa uvāca- ityuktvā viṣṇudūtāste tau samādāya jaimine 107| jagmurviṣṇugṛhaṃ sarve saha sākāśavartmani | yā ca padmāvatī sādhvī bhartṛdvayasamanvitā 108| gatā sārūpyatāṃ viṣṇoścaturvargapradāyinaḥ | tatra bhuktvākhilānbhogāndurllabhāndvijasattama 109| paramaṃ jñānamāsādya yayuḥ sārūpyatāṃ hareḥ | sarvatīrthamayī gaṅgā sarvatīrthamayo hariḥ 110| gaṅgāyāśca hareścaiva tasmādbhaktirvidhīyate | gaṅgābdhisaṃgame pūrvaṃ mādhavo nāma bhūbhujaḥ 111| taptvā tapaściraṃ tatra sadāro mokṣamāptavān 112| jaiminiruvāca- tvayokto mādhavaḥ ko'sau kiṃ karma sa cakāra ha | kathaṃ tepe tapastanme sarvaṃ kathaya sattama 113| vyāsa uvāca- caritaṃ tasya viprarṣe mādhavasya mahātmanaḥ | ākarṇaya pravakṣyāmi samāsena mahāmate 114| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre vyāsajaiminisaṃvāde prayāgavarṇanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ 4 |