Chapter 61

शत्रुघ्न उवाच। जानासि किं महामंत्रिन्को बालो हयमाहरत् । येन मे क्षपितं सर्वं बलं वारिधिसन्निभम् १। सुमतिरुवाच। स्वामिन्नयं मुनिश्रेष्ठ वाल्मीकेराश्रमो महान् । क्षत्त्रियाणामत्र वासो नास्त्येव परतापन २। इंद्रो भविष्यति परममर्षी हयमाहरत् । पुरारिर्वान्यथा वाहं तव कः समुपाहरेत् ३। कालजिद्येन नाशं वै प्राप्तः परमदारुणः । तं प्रति श्रीमहाराज गंता कः पुष्कलान्यतः ४। त्वं च वीरैर्भटैः सर्वैराजभिः परिवारितः । तत्र गच्छस्व सैन्येन महता शत्रुकृंतन ५। गत्वा स जीवितं वीरं बद्ध्वा तु कुतुकार्थिने । दर्शयिष्यामि रामाय मतं मे त्विदमादृतम् ६। इति वाक्यं समाकर्ण्य वीरान्सर्वान्समादिशत् । सैन्येन महता यात यूयमायामि पृष्ठतः ७। निर्दिष्टास्ते क्षणाद्वीरा जग्मुर्यत्र लवो बली । धनुर्विस्फारयंस्तत्र सुदृढं गुणपूरितम् ८। आयातं तन्महद्दृष्ट्वा बलं वीरप्रपूरितम् । न किंचिन्मनसा बिभ्येलवेन बलशालिना ९। लवः सिंह इवोत्तस्थौ मृगान्मत्वाऽखिलान्भटान् । धनुर्विस्फारयन्रोषाच्छरान्मुंचन्सहस्रशः १०। ते शरैः पीड्यमानास्तु महारोषेण पूरिताः । वीरं बालं मन्यमानाः संमुखं प्राद्रवंस्तदा ११। वीरान्सहस्रशो दृष्ट्वा भ्रमिभिः पर्यवस्थितान् । लवो जवेन संधाय शरान्रोषप्रपूरितः १२। भ्रमिराद्या सहस्रेण द्वितीयायुतसंख्यया । तृतीयायुतयुग्मेन तुरीयायुतपंचभिः १३। पंचमी लक्षयोधानां षष्ठी योधायुताधिकैः । सप्तमी लक्षयुग्मेन सप्तभिर्भ्रमिभिर्वृतः १४। मध्ये लवो भ्रमिव्याप्तः स चरन्वह्निवत्तदा । दाहयामास सर्वान्वै सैनिकान्भ्रमिकारकान् १५। काचित्खङ्गैः शरैः काचित्काचित्प्रासैश्च कुंतलैः । पट्टिशैः परिघैः सर्वा भ्रमिर्भग्ना महात्मना १६। सप्तभिर्भ्रमिभिर्मुक्तो रराज स कुशानुजः । मेघवृंदविनिर्मुक्तः शशीव शरदागमे १७। प्राहरत्सर्वथा योधान्भिंदन्गजकरान्बहून् । छिंदञ्छिरांसि वीराणां चक्रभ्रूणि महांति च १८। अनेके पतिता वीरा लवबाणप्रपीडिताः । मुमुहुः समरेऽथान्ये नष्टा अन्ये सुकातराः १९। पलायनपरं सैन्यं लवबाणप्रपीडितम् । वीक्ष्य वीरो रणे योद्धुं प्रायात्पुष्कलसंज्ञकः २०। तिष्ठतिष्ठेति च वदन्रोषपूरितलोचनः । रथे सुहयशोभाढ्ये तिष्ठन्प्रायाल्लवं बली २१। स लवं प्रत्युवाचाथ पुष्कलः परमास्त्रवित् । तिष्ठ दत्ते मया संख्ये रथे सुहयशोभिते २२। पदातिना त्वया युद्धं करोमि किमथाहवे । तस्मात्तिष्ठ रथे पश्चाद्युद्ध्येऽहं भवता सह । एतद्वाक्यं निशम्यासौ लवः पुष्कलमब्रवीत् २३। त्वया दत्ते रथे स्थित्वा युद्धं कुर्यामहं रणे । तदा मे पापमेव स्याज्जयः संदिग्ध एव हि २४। न वयं ब्राह्मणा वीर प्रतिग्रहपरायणाः । वयं तु क्षत्रिया नित्यं दानकर्मक्रियारताः २५। इदानीं त्वद्रथं कोपाद्भनज्मि प्रत्यहं भवान् । पादचारी भवत्येव पश्चाद्युद्धं करिष्यति २६। पुष्कलो वाक्यमाकर्ण्य धर्मधैर्यसमन्वितम् । विसिस्माय चिरं चित्ते धनुः सज्यमथाकरोत् २७। तमात्तधनुषं दृष्ट्वा लवः कोपसमन्वितः । चापं चिच्छेद पाणिस्थं शरसंधानमाचरन् २८। स यावत्स गुणं चापं कुरुते तावदुद्धतः । रथभंगं चकारास्य समरे प्रहसन्बली २९। भग्नं रथं स्वकं वीक्ष्य धनुश्छिन्नं महात्मना । महावीरं मन्यमानः पदातिः प्राद्रवद्रणे ३०। उभौ धनुर्धरौ वीरावुभावपि शरोद्धतौ । उभौ क्षतजविप्लुष्टौ छिन्नसन्नाहितावुभौ ३१। परस्परं बाणघातविशीर्णावपुलक्षितौ । जयाकांक्षां प्रकुर्वंतौ परस्परवधैषिणौ ३२। जयंतकार्तिकेयौ वा पुरारिः पुरभिद्यथा । एवं परस्परं युद्धं प्रकुर्वाणौ रणांगणे ३३। पुष्कलः प्रत्युवाचाथ बालं शूरशिरोमणे । त्वादृशो न मया दृष्टः कश्चिद्वीरशिरोमणिः ३४। शिरस्ते पातयाम्यद्य बाणैः शितसुपर्वभिः । मा पलायस्व समरे प्राणान्रक्षस्व संयतः ३५। एवमुक्त्वा लवं वीरं चकार शरपंजरे । पुष्कलस्य शरा भूमौ नभसि व्याप्य संस्थिताः ३६। शरपंजरमध्यस्थो लवः पुष्कलमब्रवीत् । महत्कर्म कृतं वीर यन्मां बाणैरपीडयत् ३७। इत्युक्त्वा बाणसंघातं प्रच्छिद्य वचनं पुनः । जगाद पुष्कलं वीरः शरसंधानकोविदः ३८। पालयात्मानमाजिस्थं मच्छराघातपीडितः । पतिष्यसि महीपृष्ठे रुधिरेण परिप्लुतः ३९। एवमुक्तं समाकर्ण्य पुष्कलः कोपसंयुतः । रणे संयोधयामास लवं वीरं महाबलम् ४०। लवः प्रकुपितो बाणं तीक्ष्णं वैरिविदारणम् । जग्राह लवतः कोशादाशीविषमिव क्रुधा ४१। जाज्वल्यमानः सशरश्चापमुक्तो लवस्य च । हृदयं भेत्तुमुद्युक्तश्छिन्नो भारतिनाशु सः ४२। छिन्ने भारतिना संख्ये शरेण प्राणहारिणा । अत्यंतं कुपितो घोरं शरमन्यं समाददे ४३। आकर्णाकृष्टचापेन स मुक्तो निशितः शरः । बिभेद हृदयं तस्य पुष्कलस्य महारणे ४४। भिन्नो वक्षसि वीरेण सायकेनाशुगामिना । पपात धरणीपृष्ठे महाशूरशिरोमणिः ४५। पतितं तं समालोक्य पुष्कलं पवनात्मजः । गृहीत्वा राघवभ्रात्रे ददौ मूर्च्छासमन्वितम् ४६। मूर्च्छितं तं समालोक्य शोकविह्वलमानसः । हनूमंतं लवं हंतुं निदिदेश क्रुधान्वितः ४७। हनूमान्क्रोधसंप्लुष्टो लवं संख्ये महाबलम् । विजेतुं तरसा प्रागाद्वृक्षमुद्यम्य शाल्मलिम् ४८। वृक्षेण हतवान्मूर्ध्नि लवस्य हनुमान्बली । तमापतंतं तरसा चिच्छेद शतधा लवः ४९। छिन्ने नगे पुनः कोपाद्वृक्षानुत्पाट्य मूलतः । ताडयामास हृदये मस्तके च महाबलः ५०। यान्यान्वृक्षान्समाहृत्याताडयत्पवनात्मजः । तांस्तांश्चिच्छेद तरसा बलवान्नतपर्वभिः ५१। तदा शिलाः समुत्पाट्य गंडशैलोपमाः कपिः । पातयामास शिरसि क्षिप्रवेगेन मारुतिः ५२। स आहतः शिलासंघैः संख्ये कोदंडमुन्नयन् । बाणैस्ताश्चूर्णयामास यंत्रिकाभिर्यथा कणाः ५३। तदात्यंतं प्रकुपितो मारुतिः पुच्छवेष्टनम् । चकार समरोपांते लवस्य बलिनः कृती ५४। स्वं पुच्छेन समाविद्धं वीक्ष्य स्वांबां हृदि स्मरन् । मुष्टिना ताडयामास लांगूलं मारुतेर्बली ५५। तन्मुष्टिघातव्यथितो मारुतिस्तममूमुचत् । स मुक्तः पुच्छतो युद्धे शरान्मुंचन्नभूद्बली ५६। दुर्वारशरघातेन संपीडिततनुः कपिः । बाणवर्षं मन्यमानो दुःसहं समरे बहु ५७। किंकर्तव्यमितोऽस्माभिः पलाय्य यदि गम्यते । तदा मे स्वामिनो लज्जा ताडयेद्बालकोऽत्र माम् ५८। ब्रह्मदत्तवरत्वात्तु मूर्च्छा न मरणं नहि । दुःसहा बाणपीडात्र किं कर्तव्यं मयाधुना ५९। शत्रुघ्नः समरे गत्वा जयं प्राप्नोतु बालकात् । अहं तावज्जयाकांक्षी शये कपटमूर्च्छया ६०। इत्येवं मानसे कृत्वा पपात रणमंडले । पश्यतां सर्ववीराणां कपटेन विमूर्च्छितः ६१। तं मूर्च्छितं समाज्ञाय हनूमंतं महाबलम् । जघान सर्वान्नृपतीञ्छरमोक्षविचक्षणः ६२। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे। हनुमत्पतनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः ६१।

śatrughna uvāca| jānāsi kiṃ mahāmaṃtrinko bālo hayamāharat | yena me kṣapitaṃ sarvaṃ balaṃ vāridhisannibham 1| sumatiruvāca| svāminnayaṃ muniśreṣṭha vālmīkerāśramo mahān | kṣattriyāṇāmatra vāso nāstyeva paratāpana 2| iṃdro bhaviṣyati paramamarṣī hayamāharat | purārirvānyathā vāhaṃ tava kaḥ samupāharet 3| kālajidyena nāśaṃ vai prāptaḥ paramadāruṇaḥ | taṃ prati śrīmahārāja gaṃtā kaḥ puṣkalānyataḥ 4| tvaṃ ca vīrairbhaṭaiḥ sarvairājabhiḥ parivāritaḥ | tatra gacchasva sainyena mahatā śatrukṛṃtana 5| gatvā sa jīvitaṃ vīraṃ baddhvā tu kutukārthine | darśayiṣyāmi rāmāya mataṃ me tvidamādṛtam 6| iti vākyaṃ samākarṇya vīrānsarvānsamādiśat | sainyena mahatā yāta yūyamāyāmi pṛṣṭhataḥ 7| nirdiṣṭāste kṣaṇādvīrā jagmuryatra lavo balī | dhanurvisphārayaṃstatra sudṛḍhaṃ guṇapūritam 8| āyātaṃ tanmahaddṛṣṭvā balaṃ vīraprapūritam | na kiṃcinmanasā bibhyelavena balaśālinā 9| lavaḥ siṃha ivottasthau mṛgānmatvā'khilānbhaṭān | dhanurvisphārayanroṣāccharānmuṃcansahasraśaḥ 10| te śaraiḥ pīḍyamānāstu mahāroṣeṇa pūritāḥ | vīraṃ bālaṃ manyamānāḥ saṃmukhaṃ prādravaṃstadā 11| vīrānsahasraśo dṛṣṭvā bhramibhiḥ paryavasthitān | lavo javena saṃdhāya śarānroṣaprapūritaḥ 12| bhramirādyā sahasreṇa dvitīyāyutasaṃkhyayā | tṛtīyāyutayugmena turīyāyutapaṃcabhiḥ 13| paṃcamī lakṣayodhānāṃ ṣaṣṭhī yodhāyutādhikaiḥ | saptamī lakṣayugmena saptabhirbhramibhirvṛtaḥ 14| madhye lavo bhramivyāptaḥ sa caranvahnivattadā | dāhayāmāsa sarvānvai sainikānbhramikārakān 15| kācitkhaṅgaiḥ śaraiḥ kācitkācitprāsaiśca kuṃtalaiḥ | paṭṭiśaiḥ parighaiḥ sarvā bhramirbhagnā mahātmanā 16| saptabhirbhramibhirmukto rarāja sa kuśānujaḥ | meghavṛṃdavinirmuktaḥ śaśīva śaradāgame 17| prāharatsarvathā yodhānbhiṃdangajakarānbahūn | chiṃdañchirāṃsi vīrāṇāṃ cakrabhrūṇi mahāṃti ca 18| aneke patitā vīrā lavabāṇaprapīḍitāḥ | mumuhuḥ samare'thānye naṣṭā anye sukātarāḥ 19| palāyanaparaṃ sainyaṃ lavabāṇaprapīḍitam | vīkṣya vīro raṇe yoddhuṃ prāyātpuṣkalasaṃjñakaḥ 20| tiṣṭhatiṣṭheti ca vadanroṣapūritalocanaḥ | rathe suhayaśobhāḍhye tiṣṭhanprāyāllavaṃ balī 21| sa lavaṃ pratyuvācātha puṣkalaḥ paramāstravit | tiṣṭha datte mayā saṃkhye rathe suhayaśobhite 22| padātinā tvayā yuddhaṃ karomi kimathāhave | tasmāttiṣṭha rathe paścādyuddhye'haṃ bhavatā saha | etadvākyaṃ niśamyāsau lavaḥ puṣkalamabravīt 23| tvayā datte rathe sthitvā yuddhaṃ kuryāmahaṃ raṇe | tadā me pāpameva syājjayaḥ saṃdigdha eva hi 24| na vayaṃ brāhmaṇā vīra pratigrahaparāyaṇāḥ | vayaṃ tu kṣatriyā nityaṃ dānakarmakriyāratāḥ 25| idānīṃ tvadrathaṃ kopādbhanajmi pratyahaṃ bhavān | pādacārī bhavatyeva paścādyuddhaṃ kariṣyati 26| puṣkalo vākyamākarṇya dharmadhairyasamanvitam | visismāya ciraṃ citte dhanuḥ sajyamathākarot 27| tamāttadhanuṣaṃ dṛṣṭvā lavaḥ kopasamanvitaḥ | cāpaṃ ciccheda pāṇisthaṃ śarasaṃdhānamācaran 28| sa yāvatsa guṇaṃ cāpaṃ kurute tāvaduddhataḥ | rathabhaṃgaṃ cakārāsya samare prahasanbalī 29| bhagnaṃ rathaṃ svakaṃ vīkṣya dhanuśchinnaṃ mahātmanā | mahāvīraṃ manyamānaḥ padātiḥ prādravadraṇe 30| ubhau dhanurdharau vīrāvubhāvapi śaroddhatau | ubhau kṣatajavipluṣṭau chinnasannāhitāvubhau 31| parasparaṃ bāṇaghātaviśīrṇāvapulakṣitau | jayākāṃkṣāṃ prakurvaṃtau parasparavadhaiṣiṇau 32| jayaṃtakārtikeyau vā purāriḥ purabhidyathā | evaṃ parasparaṃ yuddhaṃ prakurvāṇau raṇāṃgaṇe 33| puṣkalaḥ pratyuvācātha bālaṃ śūraśiromaṇe | tvādṛśo na mayā dṛṣṭaḥ kaścidvīraśiromaṇiḥ 34| śiraste pātayāmyadya bāṇaiḥ śitasuparvabhiḥ | mā palāyasva samare prāṇānrakṣasva saṃyataḥ 35| evamuktvā lavaṃ vīraṃ cakāra śarapaṃjare | puṣkalasya śarā bhūmau nabhasi vyāpya saṃsthitāḥ 36| śarapaṃjaramadhyastho lavaḥ puṣkalamabravīt | mahatkarma kṛtaṃ vīra yanmāṃ bāṇairapīḍayat 37| ityuktvā bāṇasaṃghātaṃ pracchidya vacanaṃ punaḥ | jagāda puṣkalaṃ vīraḥ śarasaṃdhānakovidaḥ 38| pālayātmānamājisthaṃ maccharāghātapīḍitaḥ | patiṣyasi mahīpṛṣṭhe rudhireṇa pariplutaḥ 39| evamuktaṃ samākarṇya puṣkalaḥ kopasaṃyutaḥ | raṇe saṃyodhayāmāsa lavaṃ vīraṃ mahābalam 40| lavaḥ prakupito bāṇaṃ tīkṣṇaṃ vairividāraṇam | jagrāha lavataḥ kośādāśīviṣamiva krudhā 41| jājvalyamānaḥ saśaraścāpamukto lavasya ca | hṛdayaṃ bhettumudyuktaśchinno bhāratināśu saḥ 42| chinne bhāratinā saṃkhye śareṇa prāṇahāriṇā | atyaṃtaṃ kupito ghoraṃ śaramanyaṃ samādade 43| ākarṇākṛṣṭacāpena sa mukto niśitaḥ śaraḥ | bibheda hṛdayaṃ tasya puṣkalasya mahāraṇe 44| bhinno vakṣasi vīreṇa sāyakenāśugāminā | papāta dharaṇīpṛṣṭhe mahāśūraśiromaṇiḥ 45| patitaṃ taṃ samālokya puṣkalaṃ pavanātmajaḥ | gṛhītvā rāghavabhrātre dadau mūrcchāsamanvitam 46| mūrcchitaṃ taṃ samālokya śokavihvalamānasaḥ | hanūmaṃtaṃ lavaṃ haṃtuṃ nidideśa krudhānvitaḥ 47| hanūmānkrodhasaṃpluṣṭo lavaṃ saṃkhye mahābalam | vijetuṃ tarasā prāgādvṛkṣamudyamya śālmalim 48| vṛkṣeṇa hatavānmūrdhni lavasya hanumānbalī | tamāpataṃtaṃ tarasā ciccheda śatadhā lavaḥ 49| chinne nage punaḥ kopādvṛkṣānutpāṭya mūlataḥ | tāḍayāmāsa hṛdaye mastake ca mahābalaḥ 50| yānyānvṛkṣānsamāhṛtyātāḍayatpavanātmajaḥ | tāṃstāṃściccheda tarasā balavānnataparvabhiḥ 51| tadā śilāḥ samutpāṭya gaṃḍaśailopamāḥ kapiḥ | pātayāmāsa śirasi kṣipravegena mārutiḥ 52| sa āhataḥ śilāsaṃghaiḥ saṃkhye kodaṃḍamunnayan | bāṇaistāścūrṇayāmāsa yaṃtrikābhiryathā kaṇāḥ 53| tadātyaṃtaṃ prakupito mārutiḥ pucchaveṣṭanam | cakāra samaropāṃte lavasya balinaḥ kṛtī 54| svaṃ pucchena samāviddhaṃ vīkṣya svāṃbāṃ hṛdi smaran | muṣṭinā tāḍayāmāsa lāṃgūlaṃ māruterbalī 55| tanmuṣṭighātavyathito mārutistamamūmucat | sa muktaḥ pucchato yuddhe śarānmuṃcannabhūdbalī 56| durvāraśaraghātena saṃpīḍitatanuḥ kapiḥ | bāṇavarṣaṃ manyamāno duḥsahaṃ samare bahu 57| kiṃkartavyamito'smābhiḥ palāyya yadi gamyate | tadā me svāmino lajjā tāḍayedbālako'tra mām 58| brahmadattavaratvāttu mūrcchā na maraṇaṃ nahi | duḥsahā bāṇapīḍātra kiṃ kartavyaṃ mayādhunā 59| śatrughnaḥ samare gatvā jayaṃ prāpnotu bālakāt | ahaṃ tāvajjayākāṃkṣī śaye kapaṭamūrcchayā 60| ityevaṃ mānase kṛtvā papāta raṇamaṃḍale | paśyatāṃ sarvavīrāṇāṃ kapaṭena vimūrcchitaḥ 61| taṃ mūrcchitaṃ samājñāya hanūmaṃtaṃ mahābalam | jaghāna sarvānnṛpatīñcharamokṣavicakṣaṇaḥ 62| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe| hanumatpatanaṃnāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 61|