Chapter 12

शौनक उवाच- केन पुण्येन भो सूत चान्येन गतपातकः । नरो याति हरेः स्थानं तद्वदस्वानुकंपया १। सूत उवाच- ब्राह्मणस्य धनैः प्राणान्प्राणैर्वापि द्विजोत्तम । रक्षां करोति यो मर्त्यो विष्णुलोकं स गच्छति २। पुरा राजा दीननाथो द्वापरे संज्ञके युगे । आसीदपुत्रो बलवान्वैष्णवः स तु याजकः ३। एकदा गालवं राजा पप्रच्छ विनयान्वितः । केन पुण्येन जायेत पुत्रो वै करुणार्णव ४। वदस्व मुनिशार्दूल करिष्यामि तवाज्ञया । येषां नृणां नास्ति सुतो जीवनं हि निरर्थकम् ५। गालव उवाच- राजन्शृणुष्वावहितो यत्पृष्टोऽस्मि तवाग्रतः । कथयामि समासेन पुत्रस्योद्भवकारणम् ६। क्रतुं च नरमेधाख्यं कुरुष्व राजसत्तम । तदा ते संततिः स्याद्वै सर्वलक्षणसंयुता ७। राजोवाच- नरमेधं महायज्ञं यज्ञानां प्रवरं द्विज । कीदृशं नरमानीय करिष्यामि गुरो वद ८। गालव उवाच- सुंदरांगः सुवदनः समस्तशास्त्रविद्भवेत् । सत्कुले यदि जातः स तदा यज्ञाय कल्पते ९। अंगहीनः कृष्णवर्णो मूर्खो योग्यो भवेन्नहि । इत्युक्ते गालवे विप्र स राजा मनुजेश्वरः १०। प्रेषयामास दूतांश्च कथयित्वा मुनेर्वचः । द्रविणं बहु दत्वा च गालवप्रमुखान्द्विजान् ११। यज्ञार्थे वरयामास समस्तशास्त्रपारगान् । ततो राजाज्ञया दूताः देशं देशं मुदा गताः १२। ग्रामे ग्रामे द्विजश्रेष्ठ पत्तनेऽपि समाहिताः । कुत्रापि न प्राप्तवंतो गता जनपदं ततः १३। नाम्ना दशपुरं विप्र प्रकीर्णं गुणिभिर्द्विजैः । यत्र नारीः सुकेशीश्च मृगशावक चक्षुषः १४। दृष्ट्वा मुह्यंति पुरुषाश्चंद्रमुख्यश्च ता यतः । तस्मिन्पुरे मनोरम्ये कृष्णदेव इति द्विजः १५। आसीत्पुत्रैस्त्रिभिः सार्द्धं भार्यया च सुशीलया । वैष्णवः प्रियवादी च विष्णुपूजारतः सदा १६। साग्निकः पितृभक्तश्च वैष्णवानां प्रियंकरः । प्रार्थनां चक्रुरथ ते राज्ञो दूता द्विजोत्तमम् १७। पुत्रं देहीति देहीति वद ब्राह्मणसत्तम । नास्ति राज्ञो द्विजश्रेष्ठ पुत्रः संतापनाशनः १८। तदर्थं नरमेधाख्ये यज्ञेभव स दीक्षितः । नेष्यामस्तव पुत्रं वै बलिं दातुं महाक्रतौ १९। सुवर्णानां चतुर्लक्षं ब्रह्मन्नय समाहितः । सुखेन यदि दातव्यो नो पुत्रः पुत्रलालसात् २०। तदा बलेन नेष्यामो राजाज्ञाकारिणो वयम् । दूतानां वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणौ शोकविह्वलौ २१। अभूतां विगतप्राणाविव संशयमानसौ । किं धनेन सुवर्णेन जीवनेनापि सद्मना । प्रोवाचेदं वचः सोऽपि ब्राह्मणो राजपूरुषान् २२। ब्राह्मण उवाच- यदि दूताः समानेतुं पुत्रं शोकतमोपहम् । आगता निश्चितं यूयं शृणुध्वं वचनं मम २३। स्थित्वा पृथिव्यां को भ्रष्टां राजाज्ञां कर्तुमिच्छति । पुत्रं हित्वा किंतु यूयं वृद्धं मां नयत द्विजम् २४। इति तस्य वचः श्रुत्वा दूताः क्रोधसमन्विताः । बलात्कारेण तद्गेहे सुवर्णानि च तत्यजुः २५। यदा नेतुं मनश्चक्रुस्तत्पुत्रं किल ते क्रुधा । बद्धांजलिपुटोभूत्वा रुदन्प्रोवोच स द्विजः २६। पुत्राणां ज्येष्ठपुत्रं मे हित्वान्यं पुत्रमुत्तमम् । नयतेति वचो वक्तुं वक्त्रेनायाति हे जनाः २७। द्विजस्य वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणीं रुदतीं सतीम् । प्रोचुर्दूताः कनीयांसं पुत्रं देहीति सत्तम २८। तेषामिति वचः श्रुत्वा ब्राह्मणी भूमितस्तदा । पपात वात्यया सार्द्धं रंभेव भृशदुःखिनी २९। मुद्गरं सा समादाय मौलौ चाताडयद्बलात् । कनिष्ठं मत्सुतं दूता नापि दास्यामि सर्वथा ३०। एतस्मिन्समये विप्र विप्रस्य मध्यमः सुतः । प्रोवाच विनयाविष्टः प्रणम्य पितरौ रुदन् ३१। माता यदि विषं दद्यात्पित्रा विक्रीयते सुतः । राजा हरति सर्वस्वं कस्तत्र पालको भवेत् ३२। इत्युक्त्वा तत्सुतो मूर्ध्ना प्रणम्य पितरौ सह । दूतैर्जगाम त्वरितै राज्ञोऽस्य दीक्षितस्य च ३३। अथ तौ ब्राह्मणौ पुत्रविच्छेदक्लिष्टमानसौ । रुदित्वा च रुदित्वा च अंधभावं प्रजग्मतुः ३४। अथ ते पथ्यगच्छंत विश्वामित्रमुनेः किल । आश्रमं शिष्ययुक्तं च सेवितं मृगशावकैः ३५। स मुनी राजपुरुषान्दृष्ट्वा पप्रच्छ सादरम् । के यूयं हो कुत्र गता यथाका वृत्तिरुच्यताम् ३६। राजदूता ऊचुः- शृणुष्वावहितो विप्र राज्ञः पुत्रो न जायते । तदर्थं नरमेधाख्ये यज्ञे राजा सुदीक्षितः ३७। नयामस्तत्र बल्यर्थमिमं ब्राह्मणपुत्रकम् । इति तेषां वचः श्रुत्वा स विप्रः सदयोऽभवत् ३८। प्राणा ममापि गच्छंतु सुखी भवतु बालकः । बालकार्थे द्विजार्थे च स्वाम्यर्थे ये जना इह ३९। त्यजन्ति तृणवत्प्राणांस्तेषां लोकाः सनातनाः । विमृश्येति मुनिः स्वांते स प्रोवाच द्विजर्षभः ४०। यज्ञे बलिं समादातुमिमं ब्राह्मणबालकम् । हित्वा मां नयथाथाशु ह्ययं बालक उत्तमः ४१। संसारे जन्मसंप्राप्य न लब्धं सुखमत्र च । अनेन बालकेनापि मरिष्यति कथं त्वयम् ४२। आगतेऽस्मिन्गृहाद्दूताः पितरावस्य दुःखितौ । हतभाग्यौ गतो नूनं यमस्येव गृहं प्रति ४३। एवं तस्य वचः श्रुत्वा दूताः प्रोचुरथ द्विजम् । भूपालस्य विनाज्ञां वै दीननाथस्य भूसुर ४४। नेतुं त्वां पलितं प्राज्ञ नेष्यामो हि कथं वयम् । एवमुक्त्वा च ते दूता जग्मू राज्ञः पुरीं तदा ४५। स मुनिर्दूतसंघैश्च गतवान्यज्ञमंदिरम् । राजानं कथयामासुर्दूता विप्रस्य चेष्टितम् ४६। तच्छ्रुत्वाशंकितमनाः प्रोवाचेदं वचः स तम् । मुने यद्यपि मे यज्ञे कृते पुत्रो भविष्यति ४७। बलिं विनापि भो ब्रह्मन्तदा विप्रसुतं नय ४८। मुनिरुवाच- यज्ञे त्वया कृते राजन्महापुत्रो भविष्यति । अत्र ते संशयो मा भूदमोघमपि दर्शनम् ४९। इति तस्य वचः श्रुत्वा राजात्यंतसहर्षकः । चक्रे पूर्णाहुतिं यज्ञे समस्तैर्मुनिभिः सह ५०। अथातः स मुनिः श्रेष्ठो ब्राह्मणस्य सुतं च तम् । गृह्य दशपुरं नाम नगरं गतवांस्तदा ५१। भवनं तस्य गत्वा च उक्तवान्वचनं मुनिः । गृहे त्वं तिष्ठसे विप्र तिष्ठामि मृतवन्मुने ५२। राजा बलेन मे पुत्रं नीतवान्किं करोम्यहम् । पुत्रे गते च भो विप्र दंपत्योरावयोः पुनः ५३। गतानि चांधभावं वै क्रंदनैर्लोचनान्यपि । अथासौ मुनिशार्दूलः पुत्रं पश्य नयेति च ५४। उक्तवांस्तौ यदा विप्र ब्राह्मणौ जातहर्षकौ । पुत्रायाकारणं कृत्वा गतावेतौ बहिः क्षणात् ५५। मुनेर्वचनसिद्धित्वात्तत्क्षणं लोचनं तयोः । आलोकं तु गतं तूर्णं पुत्रस्य दर्शनादपि ५६। पुत्रस्य मुखपद्मं तौ लोचनैरलिसंनिभैः । पीत्वा मुनिं चिरंतं च नमस्कृत्य पुनः पुनः ५७। प्रोचतुर्वचनं विप्रा ब्राह्मणौ प्रियवादिनौ । अहो मुने जीवदानमावयोः सुकृतं किल ५८। तयोरेव वचः श्रुत्वा स मुनिः करुणार्णवः । दत्वाशिषं च तौ विप्र जगाम निजमाश्रमम् ५९। मुनिः करगतं चैव कृत्वा विष्णोः परं पदम् । तपस्तेपे महाभागो दैवतैरपि दुर्ल्लभम् ६०। किंचित्काले गते विप्र तस्य राज्ञोऽभवत्सुतः । सुंदरो राजयोग्यश्च इंदुःक्षीरनिधाविव । पुत्रोत्सवे सोऽपि विप्र राजा दत्वा धनानि वै ६१। बुभुजे देववद्भूम्यां विशोको जातकौतुकः । विप्रान्पालयते यस्तु प्राणान्दत्वा धनान्यपि ६२। स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्ल्लभम् । पठंति येऽत्र भक्त्या च शृण्वंति विप्रतः कथाम् ६३। आख्यानं श्लोकमेकं वा गच्छंति विष्णुमंदिरम् ६४। इति श्रीपाद्मे महापुराणे सूतशौनकसंवादे ब्रह्मखंडे ब्राह्मणपालनंनाम द्वादशोऽध्यायः १२।

śaunaka uvāca- kena puṇyena bho sūta cānyena gatapātakaḥ | naro yāti hareḥ sthānaṃ tadvadasvānukaṃpayā 1| sūta uvāca- brāhmaṇasya dhanaiḥ prāṇānprāṇairvāpi dvijottama | rakṣāṃ karoti yo martyo viṣṇulokaṃ sa gacchati 2| purā rājā dīnanātho dvāpare saṃjñake yuge | āsīdaputro balavānvaiṣṇavaḥ sa tu yājakaḥ 3| ekadā gālavaṃ rājā papraccha vinayānvitaḥ | kena puṇyena jāyeta putro vai karuṇārṇava 4| vadasva muniśārdūla kariṣyāmi tavājñayā | yeṣāṃ nṛṇāṃ nāsti suto jīvanaṃ hi nirarthakam 5| gālava uvāca- rājanśṛṇuṣvāvahito yatpṛṣṭo'smi tavāgrataḥ | kathayāmi samāsena putrasyodbhavakāraṇam 6| kratuṃ ca naramedhākhyaṃ kuruṣva rājasattama | tadā te saṃtatiḥ syādvai sarvalakṣaṇasaṃyutā 7| rājovāca- naramedhaṃ mahāyajñaṃ yajñānāṃ pravaraṃ dvija | kīdṛśaṃ naramānīya kariṣyāmi guro vada 8| gālava uvāca- suṃdarāṃgaḥ suvadanaḥ samastaśāstravidbhavet | satkule yadi jātaḥ sa tadā yajñāya kalpate 9| aṃgahīnaḥ kṛṣṇavarṇo mūrkho yogyo bhavennahi | ityukte gālave vipra sa rājā manujeśvaraḥ 10| preṣayāmāsa dūtāṃśca kathayitvā munervacaḥ | draviṇaṃ bahu datvā ca gālavapramukhāndvijān 11| yajñārthe varayāmāsa samastaśāstrapāragān | tato rājājñayā dūtāḥ deśaṃ deśaṃ mudā gatāḥ 12| grāme grāme dvijaśreṣṭha pattane'pi samāhitāḥ | kutrāpi na prāptavaṃto gatā janapadaṃ tataḥ 13| nāmnā daśapuraṃ vipra prakīrṇaṃ guṇibhirdvijaiḥ | yatra nārīḥ sukeśīśca mṛgaśāvaka cakṣuṣaḥ 14| dṛṣṭvā muhyaṃti puruṣāścaṃdramukhyaśca tā yataḥ | tasminpure manoramye kṛṣṇadeva iti dvijaḥ 15| āsītputraistribhiḥ sārddhaṃ bhāryayā ca suśīlayā | vaiṣṇavaḥ priyavādī ca viṣṇupūjārataḥ sadā 16| sāgnikaḥ pitṛbhaktaśca vaiṣṇavānāṃ priyaṃkaraḥ | prārthanāṃ cakruratha te rājño dūtā dvijottamam 17| putraṃ dehīti dehīti vada brāhmaṇasattama | nāsti rājño dvijaśreṣṭha putraḥ saṃtāpanāśanaḥ 18| tadarthaṃ naramedhākhye yajñebhava sa dīkṣitaḥ | neṣyāmastava putraṃ vai baliṃ dātuṃ mahākratau 19| suvarṇānāṃ caturlakṣaṃ brahmannaya samāhitaḥ | sukhena yadi dātavyo no putraḥ putralālasāt 20| tadā balena neṣyāmo rājājñākāriṇo vayam | dūtānāṃ vacanaṃ śrutvā brāhmaṇau śokavihvalau 21| abhūtāṃ vigataprāṇāviva saṃśayamānasau | kiṃ dhanena suvarṇena jīvanenāpi sadmanā | provācedaṃ vacaḥ so'pi brāhmaṇo rājapūruṣān 22| brāhmaṇa uvāca- yadi dūtāḥ samānetuṃ putraṃ śokatamopaham | āgatā niścitaṃ yūyaṃ śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama 23| sthitvā pṛthivyāṃ ko bhraṣṭāṃ rājājñāṃ kartumicchati | putraṃ hitvā kiṃtu yūyaṃ vṛddhaṃ māṃ nayata dvijam 24| iti tasya vacaḥ śrutvā dūtāḥ krodhasamanvitāḥ | balātkāreṇa tadgehe suvarṇāni ca tatyajuḥ 25| yadā netuṃ manaścakrustatputraṃ kila te krudhā | baddhāṃjalipuṭobhūtvā rudanprovoca sa dvijaḥ 26| putrāṇāṃ jyeṣṭhaputraṃ me hitvānyaṃ putramuttamam | nayateti vaco vaktuṃ vaktrenāyāti he janāḥ 27| dvijasya vacanaṃ śrutvā brāhmaṇīṃ rudatīṃ satīm | procurdūtāḥ kanīyāṃsaṃ putraṃ dehīti sattama 28| teṣāmiti vacaḥ śrutvā brāhmaṇī bhūmitastadā | papāta vātyayā sārddhaṃ raṃbheva bhṛśaduḥkhinī 29| mudgaraṃ sā samādāya maulau cātāḍayadbalāt | kaniṣṭhaṃ matsutaṃ dūtā nāpi dāsyāmi sarvathā 30| etasminsamaye vipra viprasya madhyamaḥ sutaḥ | provāca vinayāviṣṭaḥ praṇamya pitarau rudan 31| mātā yadi viṣaṃ dadyātpitrā vikrīyate sutaḥ | rājā harati sarvasvaṃ kastatra pālako bhavet 32| ityuktvā tatsuto mūrdhnā praṇamya pitarau saha | dūtairjagāma tvaritai rājño'sya dīkṣitasya ca 33| atha tau brāhmaṇau putravicchedakliṣṭamānasau | ruditvā ca ruditvā ca aṃdhabhāvaṃ prajagmatuḥ 34| atha te pathyagacchaṃta viśvāmitramuneḥ kila | āśramaṃ śiṣyayuktaṃ ca sevitaṃ mṛgaśāvakaiḥ 35| sa munī rājapuruṣāndṛṣṭvā papraccha sādaram | ke yūyaṃ ho kutra gatā yathākā vṛttirucyatām 36| rājadūtā ūcuḥ- śṛṇuṣvāvahito vipra rājñaḥ putro na jāyate | tadarthaṃ naramedhākhye yajñe rājā sudīkṣitaḥ 37| nayāmastatra balyarthamimaṃ brāhmaṇaputrakam | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā sa vipraḥ sadayo'bhavat 38| prāṇā mamāpi gacchaṃtu sukhī bhavatu bālakaḥ | bālakārthe dvijārthe ca svāmyarthe ye janā iha 39| tyajanti tṛṇavatprāṇāṃsteṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ | vimṛśyeti muniḥ svāṃte sa provāca dvijarṣabhaḥ 40| yajñe baliṃ samādātumimaṃ brāhmaṇabālakam | hitvā māṃ nayathāthāśu hyayaṃ bālaka uttamaḥ 41| saṃsāre janmasaṃprāpya na labdhaṃ sukhamatra ca | anena bālakenāpi mariṣyati kathaṃ tvayam 42| āgate'smingṛhāddūtāḥ pitarāvasya duḥkhitau | hatabhāgyau gato nūnaṃ yamasyeva gṛhaṃ prati 43| evaṃ tasya vacaḥ śrutvā dūtāḥ procuratha dvijam | bhūpālasya vinājñāṃ vai dīnanāthasya bhūsura 44| netuṃ tvāṃ palitaṃ prājña neṣyāmo hi kathaṃ vayam | evamuktvā ca te dūtā jagmū rājñaḥ purīṃ tadā 45| sa munirdūtasaṃghaiśca gatavānyajñamaṃdiram | rājānaṃ kathayāmāsurdūtā viprasya ceṣṭitam 46| tacchrutvāśaṃkitamanāḥ provācedaṃ vacaḥ sa tam | mune yadyapi me yajñe kṛte putro bhaviṣyati 47| baliṃ vināpi bho brahmantadā viprasutaṃ naya 48| muniruvāca- yajñe tvayā kṛte rājanmahāputro bhaviṣyati | atra te saṃśayo mā bhūdamoghamapi darśanam 49| iti tasya vacaḥ śrutvā rājātyaṃtasaharṣakaḥ | cakre pūrṇāhutiṃ yajñe samastairmunibhiḥ saha 50| athātaḥ sa muniḥ śreṣṭho brāhmaṇasya sutaṃ ca tam | gṛhya daśapuraṃ nāma nagaraṃ gatavāṃstadā 51| bhavanaṃ tasya gatvā ca uktavānvacanaṃ muniḥ | gṛhe tvaṃ tiṣṭhase vipra tiṣṭhāmi mṛtavanmune 52| rājā balena me putraṃ nītavānkiṃ karomyaham | putre gate ca bho vipra daṃpatyorāvayoḥ punaḥ 53| gatāni cāṃdhabhāvaṃ vai kraṃdanairlocanānyapi | athāsau muniśārdūlaḥ putraṃ paśya nayeti ca 54| uktavāṃstau yadā vipra brāhmaṇau jātaharṣakau | putrāyākāraṇaṃ kṛtvā gatāvetau bahiḥ kṣaṇāt 55| munervacanasiddhitvāttatkṣaṇaṃ locanaṃ tayoḥ | ālokaṃ tu gataṃ tūrṇaṃ putrasya darśanādapi 56| putrasya mukhapadmaṃ tau locanairalisaṃnibhaiḥ | pītvā muniṃ ciraṃtaṃ ca namaskṛtya punaḥ punaḥ 57| procaturvacanaṃ viprā brāhmaṇau priyavādinau | aho mune jīvadānamāvayoḥ sukṛtaṃ kila 58| tayoreva vacaḥ śrutvā sa muniḥ karuṇārṇavaḥ | datvāśiṣaṃ ca tau vipra jagāma nijamāśramam 59| muniḥ karagataṃ caiva kṛtvā viṣṇoḥ paraṃ padam | tapastepe mahābhāgo daivatairapi durllabham 60| kiṃcitkāle gate vipra tasya rājño'bhavatsutaḥ | suṃdaro rājayogyaśca iṃduḥkṣīranidhāviva | putrotsave so'pi vipra rājā datvā dhanāni vai 61| bubhuje devavadbhūmyāṃ viśoko jātakautukaḥ | viprānpālayate yastu prāṇāndatvā dhanānyapi 62| sa yāti viṣṇubhavanaṃ punarāvṛttidurllabham | paṭhaṃti ye'tra bhaktyā ca śṛṇvaṃti viprataḥ kathām 63| ākhyānaṃ ślokamekaṃ vā gacchaṃti viṣṇumaṃdiram 64| iti śrīpādme mahāpurāṇe sūtaśaunakasaṃvāde brahmakhaṃḍe brāhmaṇapālanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ 12|