Chapter 27

महादेव उवाच- पानीयदानं परमं दानानामुत्तमं सदा । तस्माद्वापीश्च कूपांश्च तडागानि च कारयेत् १। अर्द्धं पापं संहरंति पुरुषस्य विकर्मणः । कूपाः प्रवृत्तपानीयाः सुप्रवृत्तस्य नित्यशः २। स च तारयते वंशं यस्य खात जलाशये । गावः पिबंति विप्राश्च साधवश्च नराः सदा ३। निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठति नारद । दुर्गे विषमकृच्छ्रे च न कदाचिदवाप्यते ४। तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां ये गुणाः स्मृताः । त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजितो यस्तडागवान् ५। अथवा मित्रसदनं मित्रमैत्रीविवर्द्धनम् । कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तडागस्योपलक्षयेत् ६। धर्म्यस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः । तडागं सुकृतं देशे क्षेत्रमध्ये महाश्रयम् ७। चतुर्विधानां भूतानां तडागस्योपलक्षयेत् । तडागानि च सर्वाणि दिशंति श्रेयमुत्तमम् ८। देवामनुष्यागंधर्वाः पितरो नाग राक्षसाः । स्थावराणि च भूतानि संश्रयंति जलाशयम् ९। वर्षाऋतौ तडागे तु सलिलं यत्र तिष्ठति । अग्निहोत्रफलं तस्य जायते नात्र संशयः १०। हेमंते शिशिरे चैव सलिलं यस्य तिष्ठति । गोसहस्रफलं तस्य लभते नात्र संशयः ११। वसंतेऽपि तथा ग्रीष्मे सलिलं तिष्ठते यदि । अतिरात्राश्वमेधाभ्यां फलमाहुर्मनीषिणः १२। अथैतेषां तु वृक्षाणां रोपणे च गुणाञ्छृणु । अतीतानागतौ चोभौ पितृवंशौ महाऋषे १३। तारयेद्वृक्षरोपी च तस्माद्वृक्षांस्तु रोपयेत् । पुत्रपौत्रा भवंत्येते पादपा नात्र संशयः १४। परलोकं गतः सोऽपि लोकानाप्नोति चाक्षयान् । पुष्पैः सुरगणान्सर्वान्पत्रैश्चापि तथा पितॄन् १५। छायया चातिथीन्सर्वान्पूजयंति महीरुहाः । किन्नरोरगरक्षांसि देवगंधर्वमानवाः १६। तथा ऋषिगणाश्चैव संश्रयंति महीरुहान् । पुष्पिताः फलवंतश्च तर्पयंतीह मानवान् १७। इहलोके परे चैव पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः । तडागवृक्षरोपाश्च इष्टयज्ञाश्च ये द्विजाः १८। एते स्वर्गान्नहीयंते ये चान्ये सत्यवादिनः । सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः १९। सत्यमेव परो यज्ञः सत्यमेव परं श्रुतम् । सत्यं देवेषु जागर्ति सत्यं च परमं पदम् २०। तपो यज्ञाश्च पुण्यं च तथा देवर्षिपूजनम् । आद्यो विधिश्च विद्या च सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् २१। सत्यं यज्ञस्तथा दानं मंत्रा देवी सरस्वती । व्रतचर्या तथा सत्यमोङ्कारः सत्यमेव च २२। सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः । सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्येन तिष्ठति २३। पूजनं सर्वदेवानां सर्वतीर्थावगाहनम् । सत्यं च वदते लोके सर्वमाप्नोत्यसंशयः २४। अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । सर्वेषां सर्वयज्ञानां सत्यमेव विशिष्यते २५। सत्येन देवाः प्रीयंते पितरो ऋषयस्तथा । सत्यमाहुः परं धर्मं सत्यमाहुः परं पदम् २६। सत्यमाहुः परं ब्रह्म तस्मात्सत्यं वदामि ते । मुनयः सत्यनिरताः तपस्तप्त्वा सुदुष्करम् २७। सत्यधर्मरताः सिद्धास्ततः स्वर्गमितो गताः । अप्सरोगणसंघुष्टैर्विमानैः परितो वृताः २८। वक्तव्यं च सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम् । अगाधे विपुले सिद्धे सत्तीर्थे च शुचौ हृदि २९। स्नातव्यं मनसा युक्तैः स्नानं तत्परमं स्मृतम् । आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वापि मानवाः । अनृतं ये न भाषंते ते नराः स्वर्गगामिनः ३०। वेदा यज्ञास्तथा मंत्राः संति विप्रेषु नित्यशः । न भांत्युज्झित सत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत् ३१। नारद उवाच-। तपसां मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः । सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोबलम् ३२। प्रवक्ष्यामि तपोध्यानं सर्वकामार्थसाधकम् । सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु ३३। तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विंदते फलम् । तपोरतो हि यो नित्यं मोदते सह दैवतैः ३४। तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः । तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत् ३५। ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च । तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति ३६। नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन । यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तप्यते तपः ३७। तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः । सुरापः परदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुच्यते ३८। अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णुश्चैव सनातनः । ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः ३९। षडशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैः सह ४०। तपसा प्राप्यते राज्यं शक्रः सर्वे पुरा सुराः । तपसा पालयन्सर्वानहन्यहनि वृत्तिदाः ४१। सूर्याचंद्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ । तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ४२। सर्वं च तपसाभ्येति सर्वं च सुखमश्नुते । तपस्तपति योऽरण्ये वनमूलफलाशनः ४३। योऽधीते श्रुतिमेवादौ समं स्यात्तपसा मुने । श्रुतेरध्यापनात्पुण्यं यदाप्नोति द्विजोत्तमः ४४। तदध्यायस्य जप्याच्च द्विगुणं फलमश्नुते । जगद्यथा निरालोकं जायते शशिभास्करौ ४५। विना तथा पुराणं हि ध्येयमस्मान्महामुने । तप्यमानस्तपो ज्ञानं यो धारयति शास्त्रतः ४६। संबोधयति लोकं च तस्मात्पूज्यतमो गुरुः । सर्वेषां चैव पात्राणां श्रेष्ठपात्रं पुराणवित् ४७। पतनात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रमुदाहृतम् । धनं धान्यं हिरण्यं वा वासांसि विविधानि च ४८। ये यच्छंति सुपात्राय ते यांति च परां गतिम् । गाश्चैव महिषीर्वापि गजानश्वांश्च शोभनान् ४९। यः प्रयच्छति मुख्याय तत्पुण्यस्य फलं शृणु । अक्षयं सर्वलोकानां सोऽश्वमेधफलं लभेत् 6.27.५०। महीं ददाति यस्तस्मै कृष्टां फलवतीं शुभाम् । स तारयति वै वंशान्दशपूर्वान्दशापरान् ५१। विमानेन च दिव्येन विष्णुलोकं स गच्छति । न यज्ञैस्तुष्टिमायांति देवाः प्रोक्षणकैरपि ५२। बलिभिः पुष्पपूजाभिर्यथा पुस्तकवाचनैः । विष्णोरायतने यस्तु कारयेद्धर्मपुस्तकम् ५३। देव्याः शंभोर्गणेशस्य अर्कस्य च तथा पुनः । राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ५४। इतिहासपुराणाभ्यां पुण्यं पुस्तकवाचनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति सूर्यलोकं भिनत्ति सः ५५। सूर्यलोकं च भित्त्वासौ ब्रह्मलोकं स गच्छति । स्थित्वा कल्पशतान्यत्र राजा भवति भूतले ५६। अश्वमेधसहस्रस्य यत्फलं समुदाहृतम् । तत्फलं समवाप्नोति देवाग्रे यो जयं पठेत् ५७। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं पुस्तकवाचनम् । इतिहासपुराणाभ्यां विष्णोरायतने शुभम् । नान्यत्प्रीतिकरं विष्णोस्तथान्येषां दिवौकसाम् ५८। इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे वृक्षप्रपासरोवरतपोऽध्ययन धर्मव्याख्यान माहात्म्यंनाम सप्तविंशोऽध्यायः २७।

mahādeva uvāca- pānīyadānaṃ paramaṃ dānānāmuttamaṃ sadā | tasmādvāpīśca kūpāṃśca taḍāgāni ca kārayet 1| arddhaṃ pāpaṃ saṃharaṃti puruṣasya vikarmaṇaḥ | kūpāḥ pravṛttapānīyāḥ supravṛttasya nityaśaḥ 2| sa ca tārayate vaṃśaṃ yasya khāta jalāśaye | gāvaḥ pibaṃti viprāśca sādhavaśca narāḥ sadā 3| nidāghakāle pānīyaṃ yasya tiṣṭhati nārada | durge viṣamakṛcchre ca na kadācidavāpyate 4| taḍāgānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ ye guṇāḥ smṛtāḥ | triṣu lokeṣu sarvatra pūjito yastaḍāgavān 5| athavā mitrasadanaṃ mitramaitrīvivarddhanam | kīrtisaṃjananaṃ śreṣṭhaṃ taḍāgasyopalakṣayet 6| dharmyasyārthasya kāmasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ | taḍāgaṃ sukṛtaṃ deśe kṣetramadhye mahāśrayam 7| caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taḍāgasyopalakṣayet | taḍāgāni ca sarvāṇi diśaṃti śreyamuttamam 8| devāmanuṣyāgaṃdharvāḥ pitaro nāga rākṣasāḥ | sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayaṃti jalāśayam 9| varṣāṛtau taḍāge tu salilaṃ yatra tiṣṭhati | agnihotraphalaṃ tasya jāyate nātra saṃśayaḥ 10| hemaṃte śiśire caiva salilaṃ yasya tiṣṭhati | gosahasraphalaṃ tasya labhate nātra saṃśayaḥ 11| vasaṃte'pi tathā grīṣme salilaṃ tiṣṭhate yadi | atirātrāśvamedhābhyāṃ phalamāhurmanīṣiṇaḥ 12| athaiteṣāṃ tu vṛkṣāṇāṃ ropaṇe ca guṇāñchṛṇu | atītānāgatau cobhau pitṛvaṃśau mahāṛṣe 13| tārayedvṛkṣaropī ca tasmādvṛkṣāṃstu ropayet | putrapautrā bhavaṃtyete pādapā nātra saṃśayaḥ 14| paralokaṃ gataḥ so'pi lokānāpnoti cākṣayān | puṣpaiḥ suragaṇānsarvānpatraiścāpi tathā pitṝn 15| chāyayā cātithīnsarvānpūjayaṃti mahīruhāḥ | kinnaroragarakṣāṃsi devagaṃdharvamānavāḥ 16| tathā ṛṣigaṇāścaiva saṃśrayaṃti mahīruhān | puṣpitāḥ phalavaṃtaśca tarpayaṃtīha mānavān 17| ihaloke pare caiva putrāste dharmataḥ smṛtāḥ | taḍāgavṛkṣaropāśca iṣṭayajñāśca ye dvijāḥ 18| ete svargānnahīyaṃte ye cānye satyavādinaḥ | satyameva paraṃ brahma satyameva paraṃ tapaḥ 19| satyameva paro yajñaḥ satyameva paraṃ śrutam | satyaṃ deveṣu jāgarti satyaṃ ca paramaṃ padam 20| tapo yajñāśca puṇyaṃ ca tathā devarṣipūjanam | ādyo vidhiśca vidyā ca sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 21| satyaṃ yajñastathā dānaṃ maṃtrā devī sarasvatī | vratacaryā tathā satyamoṅkāraḥ satyameva ca 22| satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ | satyena cāgnirdahati svargaḥ satyena tiṣṭhati 23| pūjanaṃ sarvadevānāṃ sarvatīrthāvagāhanam | satyaṃ ca vadate loke sarvamāpnotyasaṃśayaḥ 24| aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam | sarveṣāṃ sarvayajñānāṃ satyameva viśiṣyate 25| satyena devāḥ prīyaṃte pitaro ṛṣayastathā | satyamāhuḥ paraṃ dharmaṃ satyamāhuḥ paraṃ padam 26| satyamāhuḥ paraṃ brahma tasmātsatyaṃ vadāmi te | munayaḥ satyaniratāḥ tapastaptvā suduṣkaram 27| satyadharmaratāḥ siddhāstataḥ svargamito gatāḥ | apsarogaṇasaṃghuṣṭairvimānaiḥ parito vṛtāḥ 28| vaktavyaṃ ca sadā satyaṃ na satyādvidyate param | agādhe vipule siddhe sattīrthe ca śucau hṛdi 29| snātavyaṃ manasā yuktaiḥ snānaṃ tatparamaṃ smṛtam | ātmārthe vā parārthe vā putrārthe vāpi mānavāḥ | anṛtaṃ ye na bhāṣaṃte te narāḥ svargagāminaḥ 30| vedā yajñāstathā maṃtrāḥ saṃti vipreṣu nityaśaḥ | na bhāṃtyujjhita satyeṣu tasmātsatyaṃ samācaret 31| nārada uvāca-| tapasāṃ me phalaṃ brūhi punareva viśeṣataḥ | sarveṣāṃ caiva varṇānāṃ brāhmaṇānāṃ tapobalam 32| pravakṣyāmi tapodhyānaṃ sarvakāmārthasādhakam | suduścaraṃ dvijātīnāṃ tanme nigadataḥ śṛṇu 33| tapo hi paramaṃ proktaṃ tapasā viṃdate phalam | taporato hi yo nityaṃ modate saha daivataiḥ 34| tapasā prāpyate svargastapasā prāpyate yaśaḥ | tapasā mokṣamāpnoti tapasā viṃdate mahat 35| jñānavijñānasaṃpattiḥ saubhāgyaṃ rūpameva ca | tapasā labhate sarvaṃ manasā yadyadicchati 36| nātaptatapaso yāṃti brahmalokaṃ kadācana | yatkāryaṃ kiṃcidāsthāya puruṣastapyate tapaḥ 37| tatsarvaṃ samavāpnoti paratreha ca mānavaḥ | surāpaḥ paradārī ca brahmahā gurutalpagaḥ | tapasā tarate sarvaṃ sarvataśca vimucyate 38| api sarveśvaraḥ sthāṇurviṣṇuścaiva sanātanaḥ | brahmā hutāśanaḥ śakro ye cānye tapasānvitāḥ 39| ṣaḍaśītisahasrāṇi munīnāmūrddhvaretasām | tapasā divi modaṃte sametā daivataiḥ saha 40| tapasā prāpyate rājyaṃ śakraḥ sarve purā surāḥ | tapasā pālayansarvānahanyahani vṛttidāḥ 41| sūryācaṃdramasau devau sarvalokahite ratau | tapasaiva prakāśaṃte nakṣatrāṇi grahāstathā 42| sarvaṃ ca tapasābhyeti sarvaṃ ca sukhamaśnute | tapastapati yo'raṇye vanamūlaphalāśanaḥ 43| yo'dhīte śrutimevādau samaṃ syāttapasā mune | śruteradhyāpanātpuṇyaṃ yadāpnoti dvijottamaḥ 44| tadadhyāyasya japyācca dviguṇaṃ phalamaśnute | jagadyathā nirālokaṃ jāyate śaśibhāskarau 45| vinā tathā purāṇaṃ hi dhyeyamasmānmahāmune | tapyamānastapo jñānaṃ yo dhārayati śāstrataḥ 46| saṃbodhayati lokaṃ ca tasmātpūjyatamo guruḥ | sarveṣāṃ caiva pātrāṇāṃ śreṣṭhapātraṃ purāṇavit 47| patanāttrāyate yasmāttasmātpātramudāhṛtam | dhanaṃ dhānyaṃ hiraṇyaṃ vā vāsāṃsi vividhāni ca 48| ye yacchaṃti supātrāya te yāṃti ca parāṃ gatim | gāścaiva mahiṣīrvāpi gajānaśvāṃśca śobhanān 49| yaḥ prayacchati mukhyāya tatpuṇyasya phalaṃ śṛṇu | akṣayaṃ sarvalokānāṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet 6.27.50| mahīṃ dadāti yastasmai kṛṣṭāṃ phalavatīṃ śubhām | sa tārayati vai vaṃśāndaśapūrvāndaśāparān 51| vimānena ca divyena viṣṇulokaṃ sa gacchati | na yajñaistuṣṭimāyāṃti devāḥ prokṣaṇakairapi 52| balibhiḥ puṣpapūjābhiryathā pustakavācanaiḥ | viṣṇorāyatane yastu kārayeddharmapustakam 53| devyāḥ śaṃbhorgaṇeśasya arkasya ca tathā punaḥ | rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 54| itihāsapurāṇābhyāṃ puṇyaṃ pustakavācanam | sarvānkāmānavāpnoti sūryalokaṃ bhinatti saḥ 55| sūryalokaṃ ca bhittvāsau brahmalokaṃ sa gacchati | sthitvā kalpaśatānyatra rājā bhavati bhūtale 56| aśvamedhasahasrasya yatphalaṃ samudāhṛtam | tatphalaṃ samavāpnoti devāgre yo jayaṃ paṭhet 57| tasmātsarvaprayatnena kāryaṃ pustakavācanam | itihāsapurāṇābhyāṃ viṣṇorāyatane śubham | nānyatprītikaraṃ viṣṇostathānyeṣāṃ divaukasām 58| iti śrīpādmemahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāṃ uttarakhaṇḍe umāpatināradasaṃvāde vṛkṣaprapāsarovaratapo'dhyayana dharmavyākhyāna māhātmyaṃnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ 27|