Chapter 178

[https://www.youtube.com/watch?v=VOPUU9M8jGA&t=0s हिन्दी रूपान्तरणम्]श्रीभगवानुवाच। चतुर्थस्यापि माहात्म्यमाख्यास्याम्यधुना शृणु । बदरीत्वं समुत्सृज्य येन कन्ये दिवं गते १। श्रीरुवाच। कथं कन्ये दिवं याते बदरीत्वं विसृज्य वै । ते कचास्तां पुरा देव कथं प्राप्ते तु मुख्यताम् २। एतद्वेदितुमिच्छामि नाथ वक्तुं त्वमर्हसि । न तु तृप्यामि शृण्वंती परमां च कथामिमाम् ३। श्रीभगवानुवाच। अस्ति भागीरथी तीरे नाम्ना वाराणसी पुरी । भरतोद्र. [http://puranastudy.000space.com/pur_index20/brahmaudana.htm ब्रह्मौदनोपरि टिप्पणी], [http://puranastudy.ultimatefreehost.in/pur_index21/bharat1.htm भरतोपरि टिप्पणी], [http://puranastudy.ultimatefreehost.in/pur_index21/bharat2.htm भरतस्य आध्यात्मिकस्वरूपम्], [http://puranastudy.ultimatefreehost.in/pur_index21/pva4.htm भरतोपरि पौराणिकसंदर्भाः] नाम युक्तात्मा तत्र विश्वेश्वरालये ४। नित्यमात्मरतस्तुर्यं जपत्यध्यायमादरात् । तदभ्यासाददुष्टात्मा न द्वंद्वैरभिभूयते ५। काले कदाचन क्रीडन्ययौ स नगराद्बहिः । उपांत्यवर्तिनो देवान्दिदृक्षुः स तपोधनः ६। विशश्राम तयोर्मूले बदर्योर्न्यपतत्फले । उपधाय तयोरेकामन्यामालंब्य चांघ्रिणा ७। तपस्विनि ततो याते बदर्योश्च तथार्द्वयम् । शुष्कं निष्पत्रशाखं च दिवसैः पंचषैरभूत् ८। गृहे क्वचन विप्राणां जज्ञाते कन्यके ततः । वर्द्धमानं तयोर्युग्मं सप्तभिः परिवत्सरैः ९। विहृत्य दूरदेशेभ्यो यतिमायांत मैक्ष्यत । गृहीत्वा चरणौ तस्य वचः सूनृतमब्रवीत् १०। त्वत्प्रसादादेव मुने मोचितं द्वंद्वमावयोः । उत्सृज्य बदरीभावं मानुष्यं प्रतिपद्यते ११। एवमुक्तो मुनिस्ताभ्यां विस्मृतः प्रत्युवाच सः । कदा वत्से युवां केन हेतुना मोचिते मया १२। युवयोर्बदरीत्वे च हेतुं ब्रूतां न वेद्म्यहम् । ऊचतुः कन्यके तस्मै बादर्ये हेतुमात्मनः १३। आदौ विमोचने तस्माद्दुस्त्यजादपि कारणम् । अस्ति गोदावरी तीरे तीर्थं पुण्यप्रदं नृणाम् १४। च्छिन्नपापमिति ख्यातं परां कोटिमवापयत् । तत्र सत्यतपा नाम तपस्तेपे सुदारुणम् १५। ग्रीष्मे महति दीप्तानां मध्यगो जातवेदसाम् । वर्षासु जलधाराभिर्नित्यमासिक्तमूर्द्धजः १६। शिशिरे च वसन्नप्सु बिभ्रत्कंटकितां तनुम् । विशुद्धः सततं काले तपस्तप्त्वा स संयमी १७। आत्मन्येव मतिं चक्रे परां प्राप्य सुनिर्वृतिम् । सदा फलानि बिभ्रत्सु सांद्रच्छायेषु शाखिषु १८। निर्मत्सरेषु सत्वेषु बध्वा प्रीतिपरामपि । तपःफलानुसंधाने वैदुष्येनोपपादितम् १९। ब्रह्माप्येनं स्वयं पृच्छन्नुपतस्थे तमन्वहम् । तेन संकोचहीनत्वाद्ब्रह्यण्यनुगतेन्वहम् २०। तद्ध्यानानुगतव्यक्ति ववृधे तस्य तत्तपः । विमुक्तकल्पं मन्वानः समृद्धादात्मनः पदात् २१। अंतरायशतं चक्रे ततो भीतः पुरंदरः । आहूयाप्सरसां मध्यादावां तुल्यं समादिशत् २२। कुरुतं तत्तपोविघ्नमनेनाचरितं युवाम् । यो मां पदादवष्टभ्य स्वराज्यं भोक्तुमिच्छति २३। इति संदेशमापन्ने पुरस्ताच्च बिडौजसः । गोदावरीमगच्छावः स मुनिर्यत्र वर्तते २४। मृदंगैर्मंदगंभीरैर्वेणुभिः कलवादिभिः । कलं गीतं समारब्धं तन्वंगीभिः समन्वितम् २५। उद्वहंत्यौ पृथुश्रोणीं घनपीनपयोधरे । स्मयस्मेरमुखांभोजे किंचिदाकुंचितालके २६। मणिकुंडलदृष्टांसे पुंडरीकोज्ज्वलेक्षणे । तनुमध्ये सुवृत्तोरु वहंत्यौ च समे पदे २७। आनर्तां यो वनस्यार्थे स्वरताललयानुगाम् । दर्शयंत्यौ स्वतः कृत्स्नां गतिं भावानुगामिनीम् २८। मृदूपक्रममुत्पन्नं मंदं मंदं विवर्द्धनम् । गर्जयामास दिक्चक्रं तत्तयोर्नृत्यमानयोः २९। ततोंगहारवेगेन वायुर्वासः सुशीतलः । ईषदुच्छ्वसिते चैले दर्शयंत्यौ पयोधरौ ३०। उद्वर्धयंती कंदर्प्पमुल्बणा गतिरावयोः । कोपमुत्पादयामासु मुने रविकृतात्मनः ३१। ततः शापं ददौ कोपाज्जलमुत्सृज्य पाणिना । बदरीत्वं प्रपद्येथां जाह्नवी रोधसीति नौ ३२। आवाभ्यां पारतंत्र्येण यद्दुश्चरितमास्थितम् । तत्क्षमस्व विनम्राभ्यां मुनिः पश्चात्प्रसादितः ३३। ततः शापविमोक्षं नौ कल्पयामास पुण्यधीः । भरतागमनांतोयमिति सत्यतया मुनिः ३४। मर्त्येषु जन्मलाभश्च स्मृतिश्चातीतजन्मनाम् । आवयोरंतिकं गत्वा बदरीभूतयोस्ततः ३५। स्मरता तुर्यमध्यायं भवता निष्कृतिः कृता । तत्तावत्प्रणमावस्त्वां शापादेव न केवलात ३६। घोरादेव तु संसारात्त्वयैतेन विमोचिते । श्रीभगवानुवाच। एवमुक्तो मुनिस्ताभ्यामतिप्रीतमनास्ततः ३७। पूजितस्ते समामंत्र्य यथागतमसौ ययौ । कन्ये चतुर्थमध्यायं जपेतां नित्यमादरात् ३८। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १७८।

[https://www.youtube.com/watch?v=VOPUU9M8jGA&t=0s hindī rūpāntaraṇam]śrībhagavānuvāca| caturthasyāpi māhātmyamākhyāsyāmyadhunā śṛṇu | badarītvaṃ samutsṛjya yena kanye divaṃ gate 1| śrīruvāca| kathaṃ kanye divaṃ yāte badarītvaṃ visṛjya vai | te kacāstāṃ purā deva kathaṃ prāpte tu mukhyatām 2| etadveditumicchāmi nātha vaktuṃ tvamarhasi | na tu tṛpyāmi śṛṇvaṃtī paramāṃ ca kathāmimām 3| śrībhagavānuvāca| asti bhāgīrathī tīre nāmnā vārāṇasī purī | bharatodra. [http://puranastudy.000space.com/pur_index20/brahmaudana.htm brahmaudanopari ṭippaṇī], [http://puranastudy.ultimatefreehost.in/pur_index21/bharat1.htm bharatopari ṭippaṇī], [http://puranastudy.ultimatefreehost.in/pur_index21/bharat2.htm bharatasya ādhyātmikasvarūpam], [http://puranastudy.ultimatefreehost.in/pur_index21/pva4.htm bharatopari paurāṇikasaṃdarbhāḥ] nāma yuktātmā tatra viśveśvarālaye 4| nityamātmaratasturyaṃ japatyadhyāyamādarāt | tadabhyāsādaduṣṭātmā na dvaṃdvairabhibhūyate 5| kāle kadācana krīḍanyayau sa nagarādbahiḥ | upāṃtyavartino devāndidṛkṣuḥ sa tapodhanaḥ 6| viśaśrāma tayormūle badaryornyapatatphale | upadhāya tayorekāmanyāmālaṃbya cāṃghriṇā 7| tapasvini tato yāte badaryośca tathārdvayam | śuṣkaṃ niṣpatraśākhaṃ ca divasaiḥ paṃcaṣairabhūt 8| gṛhe kvacana viprāṇāṃ jajñāte kanyake tataḥ | varddhamānaṃ tayoryugmaṃ saptabhiḥ parivatsaraiḥ 9| vihṛtya dūradeśebhyo yatimāyāṃta maikṣyata | gṛhītvā caraṇau tasya vacaḥ sūnṛtamabravīt 10| tvatprasādādeva mune mocitaṃ dvaṃdvamāvayoḥ | utsṛjya badarībhāvaṃ mānuṣyaṃ pratipadyate 11| evamukto munistābhyāṃ vismṛtaḥ pratyuvāca saḥ | kadā vatse yuvāṃ kena hetunā mocite mayā 12| yuvayorbadarītve ca hetuṃ brūtāṃ na vedmyaham | ūcatuḥ kanyake tasmai bādarye hetumātmanaḥ 13| ādau vimocane tasmāddustyajādapi kāraṇam | asti godāvarī tīre tīrthaṃ puṇyapradaṃ nṛṇām 14| cchinnapāpamiti khyātaṃ parāṃ koṭimavāpayat | tatra satyatapā nāma tapastepe sudāruṇam 15| grīṣme mahati dīptānāṃ madhyago jātavedasām | varṣāsu jaladhārābhirnityamāsiktamūrddhajaḥ 16| śiśire ca vasannapsu bibhratkaṃṭakitāṃ tanum | viśuddhaḥ satataṃ kāle tapastaptvā sa saṃyamī 17| ātmanyeva matiṃ cakre parāṃ prāpya sunirvṛtim | sadā phalāni bibhratsu sāṃdracchāyeṣu śākhiṣu 18| nirmatsareṣu satveṣu badhvā prītiparāmapi | tapaḥphalānusaṃdhāne vaiduṣyenopapāditam 19| brahmāpyenaṃ svayaṃ pṛcchannupatasthe tamanvaham | tena saṃkocahīnatvādbrahyaṇyanugatenvaham 20| taddhyānānugatavyakti vavṛdhe tasya tattapaḥ | vimuktakalpaṃ manvānaḥ samṛddhādātmanaḥ padāt 21| aṃtarāyaśataṃ cakre tato bhītaḥ puraṃdaraḥ | āhūyāpsarasāṃ madhyādāvāṃ tulyaṃ samādiśat 22| kurutaṃ tattapovighnamanenācaritaṃ yuvām | yo māṃ padādavaṣṭabhya svarājyaṃ bhoktumicchati 23| iti saṃdeśamāpanne purastācca biḍaujasaḥ | godāvarīmagacchāvaḥ sa muniryatra vartate 24| mṛdaṃgairmaṃdagaṃbhīrairveṇubhiḥ kalavādibhiḥ | kalaṃ gītaṃ samārabdhaṃ tanvaṃgībhiḥ samanvitam 25| udvahaṃtyau pṛthuśroṇīṃ ghanapīnapayodhare | smayasmeramukhāṃbhoje kiṃcidākuṃcitālake 26| maṇikuṃḍaladṛṣṭāṃse puṃḍarīkojjvalekṣaṇe | tanumadhye suvṛttoru vahaṃtyau ca same pade 27| ānartāṃ yo vanasyārthe svaratālalayānugām | darśayaṃtyau svataḥ kṛtsnāṃ gatiṃ bhāvānugāminīm 28| mṛdūpakramamutpannaṃ maṃdaṃ maṃdaṃ vivarddhanam | garjayāmāsa dikcakraṃ tattayornṛtyamānayoḥ 29| tatoṃgahāravegena vāyurvāsaḥ suśītalaḥ | īṣaducchvasite caile darśayaṃtyau payodharau 30| udvardhayaṃtī kaṃdarppamulbaṇā gatirāvayoḥ | kopamutpādayāmāsu mune ravikṛtātmanaḥ 31| tataḥ śāpaṃ dadau kopājjalamutsṛjya pāṇinā | badarītvaṃ prapadyethāṃ jāhnavī rodhasīti nau 32| āvābhyāṃ pārataṃtryeṇa yadduścaritamāsthitam | tatkṣamasva vinamrābhyāṃ muniḥ paścātprasāditaḥ 33| tataḥ śāpavimokṣaṃ nau kalpayāmāsa puṇyadhīḥ | bharatāgamanāṃtoyamiti satyatayā muniḥ 34| martyeṣu janmalābhaśca smṛtiścātītajanmanām | āvayoraṃtikaṃ gatvā badarībhūtayostataḥ 35| smaratā turyamadhyāyaṃ bhavatā niṣkṛtiḥ kṛtā | tattāvatpraṇamāvastvāṃ śāpādeva na kevalāta 36| ghorādeva tu saṃsārāttvayaitena vimocite | śrībhagavānuvāca| evamukto munistābhyāmatiprītamanāstataḥ 37| pūjitaste samāmaṃtrya yathāgatamasau yayau | kanye caturthamadhyāyaṃ japetāṃ nityamādarāt 38| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe gītāmāhātmye aṣṭasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 178|