Chapter 4

सूत उवाच- गतेषु तेषु गोलोकं वैष्णवं तमसः परम् । शिवशर्मा महाप्राज्ञः कनिष्ठं वाक्यमब्रवीत् १। ब्राह्मण उवाच- सोमशर्मन्महाप्राज्ञ त्वं पितुर्भक्तितत्परः । अमृतस्य महाकुंभं रक्ष दत्तं मयाधुना २। तीर्थयात्रां प्रयास्यामि अनया भार्यया सह । एवमस्तु महाभाग करिष्ये रक्षणं शुभम् ३। कुंभं दत्वा स मेधावी तस्य हस्ते महात्मनः । दशवर्षप्रमाणं तु तपस्तेपे निरंतरम् ४। कुंभं रक्षति धर्मात्मा दिवारात्रमतंद्रितः । पुनः स हि समायातः शिवशर्मा महायशाः ५। मायां कृत्वा महाप्राज्ञो भार्यया सह तं सुतम् । कुष्ठरोगातुरो भूत्वा तस्य भार्या च तादृशी ६। मांसपिंडोपमौ जातौ द्वावेतौ मायया कृतौ । संनिधिं तस्य घोरस्य विप्रस्य सोमशर्मणः ७। समागतौ हि तौ दृष्ट्वा सर्वतो हि सुदुःखितौ । कृपया परयाविष्टः सोमशर्मा महायशाः ८। तयोः पादं नमस्कृत्य भक्त्या नमितकंधरः । भवादृशौ न पश्यामि तपसाभिसमन्वितम् ९। गुणव्रातैः सुपुण्यैश्च किमिदं वर्तितं त्वयि । दासवद्देवताः सर्वा वर्तंते सर्वदा तव १०। आदेशं प्राप्य विप्रेंद्र आकृष्टास्तेजसा तव । तवांगे केन पापेन गदोयं वेदनान्वितः ११। संजातो ब्राह्मणश्रेष्ठ तन्मे कथय कारणम् । इयं पुण्यवती माता महापुण्या पतिव्रता १२। या हि भर्तृप्रसादेन त्रैलोक्यं कर्तुमिच्छति । सा कथं दुःखमाप्नोति किं नास्ति तपसः फलम् १३। रागद्वेषौ परित्यज्य विविधेनापि कर्मणा । या च शुश्रूषते कांतं देववद्गुरुवत्सला १४। सा कथं दुःखमाप्नोति कुष्ठरोगं सुदुःखदम् । शिवशर्मोवाच- मा शुचस्त्वं महाभाग भुज्यते कर्मजं फलम् १५। नरेण कर्मयुक्तेन पापपुण्यमयेन हि । शोधनं च कुरुष्व त्वमुभयो रोगयुक्तयोः १६। शुश्रूषणं महाभाग यदि पुण्यमिहेच्छसि । एवमुक्ते शुभे वाक्ये सोमशर्मा महायशाः १७। शुश्रूषां वा करिष्यामि युवयोः पुण्ययुक्तयोः । मया पापेन दुष्टेन कृपणेन द्विजोत्तम १८। किं कर्तव्यमिहाद्यैव यो गुरुं न हि पूजयेत् । एवमाभाष्य दुःखाद्वा तयोर्दुःखेन दुःखितः १९। श्लेष्ममूत्रपुरीषं च उभयोः पर्यशोधयत् । पादप्रक्षालनं चक्रे अंगसंवाहनं तथा २०। स्नानस्थानादिकं सोपि तयोर्भक्त्यान्वितः स्वयम् । द्वावेतौ हि गुरू विप्रः सोमशर्मा महायशाः २१। तीर्थं नयति धर्मात्मा स्कंधमारोप्य सत्तमः । द्वावेतौ हि स्वहस्तेन स्नापयित्वा तु मंगलैः २२। सुमंत्रैर्वेदविच्चैव स्नानस्य विधिपूर्वकम् । तर्पणं च पितॄणां तु देवतानां तु पूजनम् २३। द्वाभ्यामपि स धर्मात्मा स कारयति नित्यशः । स्वयं होमं ददात्यग्नौ पचत्यन्नमनुत्तमम् २४। संज्ञापयति सुप्रीतौ द्वावेतौ च महागुरू । शय्यासने च तौ विप्रः प्रस्वापयति नित्यशः २५। वस्त्रपुष्पादिकं सर्वं ताभ्यां नित्यं प्रयच्छति । तांबूलं बहुगंधाढ्यमुभयोरर्पयेत्स तु २६। सोमशर्मा महाभागस्ताभ्यामपि च पूरयेत् । मूलं पयः सुभक्ष्याद्यं नित्यमेव ददात्यसौ २७। तयोस्तु वांछितं नित्यं सोमशर्मा महायशाः । अनेन क्रमयोगेन नित्यमेव प्रसादयेत् २८। सोमशर्मा सुधर्मात्मा पितरौ परिपूजयेत् । सोमशर्माणमाहूय पिता कुत्सति निष्ठुरः २९। निंदितैर्निष्ठुरैर्वाक्यैस्ताडयेन्मुनिसन्निधौ । कृतकार्ये कृते पुण्ये नित्यमेव सुते पुनः ३०। न कृतं शोभनं मह्यं त्वयैव कुलपांसन । एवं नानाविधैर्वाक्यैर्निष्ठुरैर्दुःखदायकैः ३१। अताडयद्दंडघातैः शिवशर्मा सदातुरः । एवं कृतेपि धर्मात्मा नैव कुप्यति कर्हिचित् ३२। मनसा वचसा चैव कर्मणा त्रिविधेन च । संतुष्टः सर्वदा सोपि पितरं परिपूजयेत् ३३। तद्वत्स सोमशर्मा वै मातरं च दिनेदिने । यज्ज्ञात्वा शिवशर्मा च चरितं स्वीयमीक्षते ३४। अमृतं मत्कृते चापि आनीतं विष्णुशर्मणा । पुण्ययुक्तः स धर्मात्मा पितृभक्तिपरः सदा ३५। एवं बहुतिथे काले शतसंख्ये गते सति । शिवशर्मा पितस्यैव भक्तिं दृष्ट्वा विचिंत्य वै ३६। मया वै पूर्वमित्युक्तं सुपुत्रं यज्ञसंज्ञकम् । मातृखंडानिमान्पुत्र यत्र तत्र क्षिपस्व हि ३७। मद्वाक्यं पालितं तेन कृता न मातरि कृपा । एतत्स्वल्पतरं दुःखं निर्जीवे घातमिच्छतः ३८। साहसं तु कृतं तेन पुत्रेण वेदशर्मणा । अस्याधिकमहं मन्ये यतोऽयं चलते न च ३९। निमेषमात्रमेवापि साहसं कारयेत्पुनः । अपरं सत्यसंपन्नं प्रभावं तपसः पुनः ४०। नित्यं समाराधनेपि अधिकं चास्य दृश्यते । तस्मादस्य परीक्षा च समये तपसः कृता ४१। भक्तिभावात्तथा सत्यान्नैव पुत्रः प्रणश्यति । मायया च निजांगेऽपि कुष्ठरोगो निदर्शितः ४२। श्लेष्ममूत्रमलानां च घृणां नैव करोति च । व्रणान्विशोधयेन्नित्यं स्वहस्तेन महायशाः ४३। पादसंवाहनं दद्याच्छौचं चैव महामतिः । दुःसहं वचनं मह्यं दारुणं सहते सदा ४४। भर्त्सने ताडने चैव सदाभीष्टप्रवाचकः । एवं दुःखसमाचारो मम पुत्रो महामतिः ४५। दुःखानां सागरं मन्ये बहुक्लेशैस्तु क्लेशितः । अपनेष्याम्यहं दुःखं विष्णोश्चैव प्रसादतः ४६। विचार्य मनसा विप्रः शिवशर्मा महामतिः । पुनर्मायां चकाराथ कुंभादपहृतं पयः ४७। पश्चात्तं च समाहूय सोमशर्माणमब्रवीत् । तव हस्ते मया दत्तममृतं व्याधिनाशनम् ४८। तन्मे शीघ्रं प्रयच्छस्व यथा पानं करोम्यहम् । येन नीरुग्भवाम्यद्य प्रसादाद्विष्णुशर्मणः ४९। एवमुक्ते तदा वाक्ये ऋषिणा शिवशर्मणा । समुत्थाय त्वरायुक्तः सोमशर्मा कमंडलुम् ५०। तं च रिक्तं ततो दृष्ट्वा ह्यमृतेन विना कृतम् । कस्य पापस्य वै कर्म केन मे विप्रियं कृतम् ५१। इति चिंतापरो भूत्वा सोमशर्मा सुदुःखितः । पितुरग्रे च वृत्तांतं कथयिष्याम्यहं यदा ५२। ततः कोपं प्रयास्येत गुरुर्मे व्याधिपीडितः । सुचिरं चिंतयित्वा तु सोमशर्मा महामतिः ५३। यदि मे सत्यमस्तीति गुरुशुश्रूषणं यदि । तपस्तप्तं मयापूर्वं निर्व्यलीकेन चेतसा ५४। दमशौचादिभिः सत्यं धर्ममेव प्रपालितम् । तदा घटोऽमृतयुतो भवत्वेष न संशयः ५५। यावदेव महाभागश्चिंतयित्वा विलोकयेत् । तावच्चामृतपूर्णस्तु पुनरेवाभवद्घटः ५६। तं दृष्ट्वा हर्षसंयुक्तः सोमशर्मा महायशाः । गत्वा गुरुं नमस्कृत्य कुंभमादाय सत्वरम् ५७। गृहाण त्वं पितश्चेमं पयः कुंभं समागतम् । पानं कुरु महाभाग गदान्मुक्तो भवाचिरम् ५८। एतद्वाक्यं महापुण्यं सत्यधर्मार्थकं पुनः । शिवशर्मा सुतस्यापि श्रुत्वा च मधुराक्षरम् ५९। हर्षेण महताविष्ट इदं वचनमब्रवीत् ६०। इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे शिवशर्मोपाख्याने चतुर्थोऽध्यायः ४।

sūta uvāca- gateṣu teṣu golokaṃ vaiṣṇavaṃ tamasaḥ param | śivaśarmā mahāprājñaḥ kaniṣṭhaṃ vākyamabravīt 1| brāhmaṇa uvāca- somaśarmanmahāprājña tvaṃ piturbhaktitatparaḥ | amṛtasya mahākuṃbhaṃ rakṣa dattaṃ mayādhunā 2| tīrthayātrāṃ prayāsyāmi anayā bhāryayā saha | evamastu mahābhāga kariṣye rakṣaṇaṃ śubham 3| kuṃbhaṃ datvā sa medhāvī tasya haste mahātmanaḥ | daśavarṣapramāṇaṃ tu tapastepe niraṃtaram 4| kuṃbhaṃ rakṣati dharmātmā divārātramataṃdritaḥ | punaḥ sa hi samāyātaḥ śivaśarmā mahāyaśāḥ 5| māyāṃ kṛtvā mahāprājño bhāryayā saha taṃ sutam | kuṣṭharogāturo bhūtvā tasya bhāryā ca tādṛśī 6| māṃsapiṃḍopamau jātau dvāvetau māyayā kṛtau | saṃnidhiṃ tasya ghorasya viprasya somaśarmaṇaḥ 7| samāgatau hi tau dṛṣṭvā sarvato hi suduḥkhitau | kṛpayā parayāviṣṭaḥ somaśarmā mahāyaśāḥ 8| tayoḥ pādaṃ namaskṛtya bhaktyā namitakaṃdharaḥ | bhavādṛśau na paśyāmi tapasābhisamanvitam 9| guṇavrātaiḥ supuṇyaiśca kimidaṃ vartitaṃ tvayi | dāsavaddevatāḥ sarvā vartaṃte sarvadā tava 10| ādeśaṃ prāpya vipreṃdra ākṛṣṭāstejasā tava | tavāṃge kena pāpena gadoyaṃ vedanānvitaḥ 11| saṃjāto brāhmaṇaśreṣṭha tanme kathaya kāraṇam | iyaṃ puṇyavatī mātā mahāpuṇyā pativratā 12| yā hi bhartṛprasādena trailokyaṃ kartumicchati | sā kathaṃ duḥkhamāpnoti kiṃ nāsti tapasaḥ phalam 13| rāgadveṣau parityajya vividhenāpi karmaṇā | yā ca śuśrūṣate kāṃtaṃ devavadguruvatsalā 14| sā kathaṃ duḥkhamāpnoti kuṣṭharogaṃ suduḥkhadam | śivaśarmovāca- mā śucastvaṃ mahābhāga bhujyate karmajaṃ phalam 15| nareṇa karmayuktena pāpapuṇyamayena hi | śodhanaṃ ca kuruṣva tvamubhayo rogayuktayoḥ 16| śuśrūṣaṇaṃ mahābhāga yadi puṇyamihecchasi | evamukte śubhe vākye somaśarmā mahāyaśāḥ 17| śuśrūṣāṃ vā kariṣyāmi yuvayoḥ puṇyayuktayoḥ | mayā pāpena duṣṭena kṛpaṇena dvijottama 18| kiṃ kartavyamihādyaiva yo guruṃ na hi pūjayet | evamābhāṣya duḥkhādvā tayorduḥkhena duḥkhitaḥ 19| śleṣmamūtrapurīṣaṃ ca ubhayoḥ paryaśodhayat | pādaprakṣālanaṃ cakre aṃgasaṃvāhanaṃ tathā 20| snānasthānādikaṃ sopi tayorbhaktyānvitaḥ svayam | dvāvetau hi gurū vipraḥ somaśarmā mahāyaśāḥ 21| tīrthaṃ nayati dharmātmā skaṃdhamāropya sattamaḥ | dvāvetau hi svahastena snāpayitvā tu maṃgalaiḥ 22| sumaṃtrairvedaviccaiva snānasya vidhipūrvakam | tarpaṇaṃ ca pitṝṇāṃ tu devatānāṃ tu pūjanam 23| dvābhyāmapi sa dharmātmā sa kārayati nityaśaḥ | svayaṃ homaṃ dadātyagnau pacatyannamanuttamam 24| saṃjñāpayati suprītau dvāvetau ca mahāgurū | śayyāsane ca tau vipraḥ prasvāpayati nityaśaḥ 25| vastrapuṣpādikaṃ sarvaṃ tābhyāṃ nityaṃ prayacchati | tāṃbūlaṃ bahugaṃdhāḍhyamubhayorarpayetsa tu 26| somaśarmā mahābhāgastābhyāmapi ca pūrayet | mūlaṃ payaḥ subhakṣyādyaṃ nityameva dadātyasau 27| tayostu vāṃchitaṃ nityaṃ somaśarmā mahāyaśāḥ | anena kramayogena nityameva prasādayet 28| somaśarmā sudharmātmā pitarau paripūjayet | somaśarmāṇamāhūya pitā kutsati niṣṭhuraḥ 29| niṃditairniṣṭhurairvākyaistāḍayenmunisannidhau | kṛtakārye kṛte puṇye nityameva sute punaḥ 30| na kṛtaṃ śobhanaṃ mahyaṃ tvayaiva kulapāṃsana | evaṃ nānāvidhairvākyairniṣṭhurairduḥkhadāyakaiḥ 31| atāḍayaddaṃḍaghātaiḥ śivaśarmā sadāturaḥ | evaṃ kṛtepi dharmātmā naiva kupyati karhicit 32| manasā vacasā caiva karmaṇā trividhena ca | saṃtuṣṭaḥ sarvadā sopi pitaraṃ paripūjayet 33| tadvatsa somaśarmā vai mātaraṃ ca dinedine | yajjñātvā śivaśarmā ca caritaṃ svīyamīkṣate 34| amṛtaṃ matkṛte cāpi ānītaṃ viṣṇuśarmaṇā | puṇyayuktaḥ sa dharmātmā pitṛbhaktiparaḥ sadā 35| evaṃ bahutithe kāle śatasaṃkhye gate sati | śivaśarmā pitasyaiva bhaktiṃ dṛṣṭvā viciṃtya vai 36| mayā vai pūrvamityuktaṃ suputraṃ yajñasaṃjñakam | mātṛkhaṃḍānimānputra yatra tatra kṣipasva hi 37| madvākyaṃ pālitaṃ tena kṛtā na mātari kṛpā | etatsvalpataraṃ duḥkhaṃ nirjīve ghātamicchataḥ 38| sāhasaṃ tu kṛtaṃ tena putreṇa vedaśarmaṇā | asyādhikamahaṃ manye yato'yaṃ calate na ca 39| nimeṣamātramevāpi sāhasaṃ kārayetpunaḥ | aparaṃ satyasaṃpannaṃ prabhāvaṃ tapasaḥ punaḥ 40| nityaṃ samārādhanepi adhikaṃ cāsya dṛśyate | tasmādasya parīkṣā ca samaye tapasaḥ kṛtā 41| bhaktibhāvāttathā satyānnaiva putraḥ praṇaśyati | māyayā ca nijāṃge'pi kuṣṭharogo nidarśitaḥ 42| śleṣmamūtramalānāṃ ca ghṛṇāṃ naiva karoti ca | vraṇānviśodhayennityaṃ svahastena mahāyaśāḥ 43| pādasaṃvāhanaṃ dadyācchaucaṃ caiva mahāmatiḥ | duḥsahaṃ vacanaṃ mahyaṃ dāruṇaṃ sahate sadā 44| bhartsane tāḍane caiva sadābhīṣṭapravācakaḥ | evaṃ duḥkhasamācāro mama putro mahāmatiḥ 45| duḥkhānāṃ sāgaraṃ manye bahukleśaistu kleśitaḥ | apaneṣyāmyahaṃ duḥkhaṃ viṣṇoścaiva prasādataḥ 46| vicārya manasā vipraḥ śivaśarmā mahāmatiḥ | punarmāyāṃ cakārātha kuṃbhādapahṛtaṃ payaḥ 47| paścāttaṃ ca samāhūya somaśarmāṇamabravīt | tava haste mayā dattamamṛtaṃ vyādhināśanam 48| tanme śīghraṃ prayacchasva yathā pānaṃ karomyaham | yena nīrugbhavāmyadya prasādādviṣṇuśarmaṇaḥ 49| evamukte tadā vākye ṛṣiṇā śivaśarmaṇā | samutthāya tvarāyuktaḥ somaśarmā kamaṃḍalum 50| taṃ ca riktaṃ tato dṛṣṭvā hyamṛtena vinā kṛtam | kasya pāpasya vai karma kena me vipriyaṃ kṛtam 51| iti ciṃtāparo bhūtvā somaśarmā suduḥkhitaḥ | pituragre ca vṛttāṃtaṃ kathayiṣyāmyahaṃ yadā 52| tataḥ kopaṃ prayāsyeta gururme vyādhipīḍitaḥ | suciraṃ ciṃtayitvā tu somaśarmā mahāmatiḥ 53| yadi me satyamastīti guruśuśrūṣaṇaṃ yadi | tapastaptaṃ mayāpūrvaṃ nirvyalīkena cetasā 54| damaśaucādibhiḥ satyaṃ dharmameva prapālitam | tadā ghaṭo'mṛtayuto bhavatveṣa na saṃśayaḥ 55| yāvadeva mahābhāgaściṃtayitvā vilokayet | tāvaccāmṛtapūrṇastu punarevābhavadghaṭaḥ 56| taṃ dṛṣṭvā harṣasaṃyuktaḥ somaśarmā mahāyaśāḥ | gatvā guruṃ namaskṛtya kuṃbhamādāya satvaram 57| gṛhāṇa tvaṃ pitaścemaṃ payaḥ kuṃbhaṃ samāgatam | pānaṃ kuru mahābhāga gadānmukto bhavāciram 58| etadvākyaṃ mahāpuṇyaṃ satyadharmārthakaṃ punaḥ | śivaśarmā sutasyāpi śrutvā ca madhurākṣaram 59| harṣeṇa mahatāviṣṭa idaṃ vacanamabravīt 60| iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe śivaśarmopākhyāne caturtho'dhyāyaḥ 4|