Chapter 33

नारद उवाच- शनिपीडा कथं याति तन्मे वद सुरोत्तम । त्वन्मुखाच्छ्रूयते यद्वै तेन जंतुः प्रमुच्यते १। महादेव उवाच- देवर्षे शृणु वृत्तांतं तेन मुच्येत बंधनात् । ग्रहाणां ग्रहराजोऽयं सौरिः सर्वमहेश्वरः २। अयं तु देवो विख्यातः कालरूपी महाग्रहः । जटिलो वज्ररोमा च दानवानां भयंकरः ३। तस्याख्यानं च लोकेऽस्मिन्प्रथितं नास्ति वै प्रभो । मया गुप्तं विशेषेण नोक्तं हि कस्यचित्कदा ४। रघुवंशेऽति विख्यातो राजा दशरथः पुरा । चक्रवर्ती महावीरः सप्तद्वीपाधिपोऽभवत् ५। कृत्तिकांते शनिं ज्ञात्वा दैवज्ञैर्ज्ञापितो हि सः । रोहिणीं भेदयित्वा च शनिर्यास्यति सांप्रतम् ६। शाकटं भेदमत्युग्रं सुरासुरभयंकरम् । द्वादशाब्दं तु दुर्भिक्षं भविष्यति सुदारुणम् ७। एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं मंत्रिभिः सह पार्थिवः । मंत्रयामास किमिदं भयंकरमुपस्थितम् ८। आकुलं च जगद्दृष्ट्वा पौरजानपदादिकम् । ब्रुवंति सर्वतो लोकाः क्षय एष समागतः ९। देशाः सनगरा ग्रामा भयभीताः समंततः । पप्रच्छ प्रयतो राजा वसिष्ठप्रमुखान्द्विजान् १०। संविधानं किमत्रास्ति ब्रूत मां हि द्विजोत्तमाः ११। वसिष्ठ उवाच- प्राजापत्यमृक्षमिदं तस्मिन्भिन्ने कुतः प्रजाः । अयं योगोह्यसाध्यस्तु ब्रह्मशक्रादिभिस्तथा १२। इति संचिंत्य मनसा साहसं परमं महत् । समादाय धनुर्दिव्यं दिव्यायुधसमन्वितम् १३। रथमारुह्य वेगेन गतो नक्षत्रमंडलम् । सपादं योजनं लक्षं सूर्यस्योपरि संस्थितम् १४। रोहिणीपृष्ठमास्थाय राजा दशरथः पुरा । रथे तु कांचने दिव्ये मणिरत्नविभूषिते १५। हंसवर्णहयैर्युक्ते महाकेतुसमुच्छ्रये । दीप्यमानो महारत्नैः किरीटमुकुटोज्ज्वलः १६। बभ्राज स तदाकाशे द्वितीय इव भास्करः । आकर्णपूर्णा चापे तु संहारास्त्रं न्ययोजयत् १७। संहारास्त्रं शनिर्दृष्ट्वा सुरासुरभयंकरम् । हसित्वा तद्भयात्सौरिरिदं वचनमब्रवीत् १८। शनिरुवाच - पौरुषं तव राजेंद्र परं रिपुभयंकरम् । देवासुरमनुष्याश्च सिद्धविद्याधरोरगाः १९। मया विलोकिता राजन्भस्मसाच्च भवंतिते । तुष्टोऽहं तव राजेंद्र तपसा पौरुषेण च । वरं ब्रूहि प्रदास्यामि मनसा यत्किमिच्छसि २०। दशरथ उवाच- रोहिणीं भेदयित्वा तु न गंतव्यं कदाचन । सरितः सागरा यावत्यावच्चंद्रार्कमेदिनी २१। याचितं तु मया सौरे नान्यमिच्छामि ते वरम् । एवमस्तु शनिः प्राह वरं दत्त्वा तु शाश्वतम् २२। पुनरेवाब्रवीत्तुष्टो वरं वरय सुव्रत । प्रार्थयामास हृष्टात्मा वरमन्यं शनेस्तदा २३। न भेत्तव्यं हि शकटं त्वया भास्करनंदन । द्वादशाब्दं तु दुर्भिक्षं न कर्तव्यं कदाचन २४। शनिरुवाच- द्वादशाब्दं तु दुर्भिक्षं न कदाचिद्भविष्यति । कीर्तिरेषा त्वदीया च त्रैलोक्ये विचरिष्यति २५। वरद्वयं तु संप्राप्य हृष्टरोमा च पार्थिवः । रथोपरि धनुर्मुक्त्वा भूत्वा चैव कृताञ्जलि २६। ध्यात्वा सरस्वतीं देवीं गणनाथं विनायकम् । राजा दशरथः स्तोत्रं सौरेरिदमथाब्रवीत् २७। दशरथ उवाच- नमः कृष्णाय नीलाय शितिकंठनिभाय च । नमः कालाग्निरूपाय कृतांताय च वै नमः २८। नमो निर्मांसदेहाय दीर्घश्मश्रुजटाय च । नमो विशालनेत्राय शुष्कोदरभयाकृते २९। नमः पुष्कलगात्राय स्थूलरोम्णेऽथ वै नमः । नमो दीर्घाय शुष्काय कालदंष्ट्र नमोस्तु ते ३०। नमस्ते कोटराक्षाय दुर्निरीक्ष्याय वै नमः । नमो घोराय रौद्राय भीषणाय कपालिने ३१। नमस्ते सर्वभक्षाय वलीमुख नमोस्तु ते । सूर्यपुत्र नमस्तेस्तु भास्करे भयदाय च ३२। अधोदृष्टे नमस्तेस्तु संवर्तक नमोस्तु ते । नमो मंदगते तुभ्यं निस्त्रिंशाय नमोस्तु ते ३३। तपसा दग्धदेहाय नित्यं योगरताय च । नमो नित्यं क्षुधार्ताय अतृप्ताय च वै नमः ३४। ज्ञानचक्षुर्नमस्तेस्तु कश्यपात्मजसूनवे । तुष्टो ददासि वै राज्यं रुष्टो हरसि तत्क्षणात् ३५। देवासुरमनुष्याश्च सिद्धविद्याधरोरगाः । त्वया विलोकिताः सर्वे नाशं यांति समूलतः ३६। प्रसादं कुरु मे देव वरार्होऽहमुपागतः । एवं स्तुतस्तदा सौरिर्ग्रहराजो महाबलः ३७। अब्रवीच्च पुनर्वाक्यं हृष्टरोमा तु भास्करिः । तुष्टोऽहं तव राजेंद्र स्तवेनानेन सुव्रत । वरं ब्रूहि प्रदास्यामि स्वेच्छया रघुनंदन ३८। दशरथ उवाच- अद्यप्रभृति ते सौरे पीडा कार्या न कस्यचित् । देवासुरमनुष्याणां पशुपक्षिसरीसृपाम् ३९। शनिरुवाच- गृह्णंतीति ग्रहाः सर्वे ग्रहाः पीडाकराः स्मृताः । अदेयं याचितं राजन्किंचिद्युक्तं वदाम्यहम् ४०। त्वया प्रोक्तमिदं स्तोत्रं यः पठिष्यति मानवः । एककालं द्विकालं वा पीडामुक्तो भवेत्क्षणात् ४१। देवासुरमनुष्याणां सिद्धविद्याध्ररक्षसाम् । मृत्युं मृत्युगतो दद्यां जन्मन्यंते चतुर्थके ४२। यः पुनः श्रद्धया युक्तः शुचिर्भूत्वा समाहितः । शमीपत्रैः समभ्यर्च्य प्रतिमां लोहजां मम ४३। माषौदनतिलैर्मिश्रं दद्याल्लोहं च दक्षिणाम् । कृष्णां गां वृषभं वापि यो वै दद्याद्दिवजातये ४४। मद्दिने तु विशेषेण स्तोत्रेणानेन पूजयेत् । पूजयित्वा जपेत्स्तोत्रं भूत्वा चैव कृतांजलि ४५। तस्य पीडा न चैवाहं करिष्यामि कदाचन । गोचरे जन्मलग्ने वा दशास्वंतर्दशासु च ४६। रक्षामि सततं तस्य पीडां चापि ग्रहस्य च । अनेनैव विधानेन पीडामुक्तं जगद्भवेत् ४७। एवं युक्त्या मया दत्तो वरस्ते रघुनंदन । वरत्रयं तु संप्राप्य राजा दशरथस्तदा ४८। मेने कृतार्थमात्मानं नमस्कृत्य शनैश्चरम् । शनिना चाभ्यनुज्ञातो रथमारुह्य वेगवान् ४९। स्वस्थानं गतवान्राजा प्राप्तः श्रेयोऽभवत्तदा । य इदं प्रातरुत्थाय शनिवारे स्तवं पठेत् 6.33.५०। पठ्यमानमिदं स्तोत्रं श्रद्धया यः शृणोति च । नरः स मुच्यते पापात्स्वर्गलोके महीयते ५१। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे- उमापतिनारदसंवादे दशरथकृतशनिस्तोत्रंनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३।

nārada uvāca- śanipīḍā kathaṃ yāti tanme vada surottama | tvanmukhācchrūyate yadvai tena jaṃtuḥ pramucyate 1| mahādeva uvāca- devarṣe śṛṇu vṛttāṃtaṃ tena mucyeta baṃdhanāt | grahāṇāṃ graharājo'yaṃ sauriḥ sarvamaheśvaraḥ 2| ayaṃ tu devo vikhyātaḥ kālarūpī mahāgrahaḥ | jaṭilo vajraromā ca dānavānāṃ bhayaṃkaraḥ 3| tasyākhyānaṃ ca loke'sminprathitaṃ nāsti vai prabho | mayā guptaṃ viśeṣeṇa noktaṃ hi kasyacitkadā 4| raghuvaṃśe'ti vikhyāto rājā daśarathaḥ purā | cakravartī mahāvīraḥ saptadvīpādhipo'bhavat 5| kṛttikāṃte śaniṃ jñātvā daivajñairjñāpito hi saḥ | rohiṇīṃ bhedayitvā ca śaniryāsyati sāṃpratam 6| śākaṭaṃ bhedamatyugraṃ surāsurabhayaṃkaram | dvādaśābdaṃ tu durbhikṣaṃ bhaviṣyati sudāruṇam 7| etacchrutvā tato vākyaṃ maṃtribhiḥ saha pārthivaḥ | maṃtrayāmāsa kimidaṃ bhayaṃkaramupasthitam 8| ākulaṃ ca jagaddṛṣṭvā paurajānapadādikam | bruvaṃti sarvato lokāḥ kṣaya eṣa samāgataḥ 9| deśāḥ sanagarā grāmā bhayabhītāḥ samaṃtataḥ | papraccha prayato rājā vasiṣṭhapramukhāndvijān 10| saṃvidhānaṃ kimatrāsti brūta māṃ hi dvijottamāḥ 11| vasiṣṭha uvāca- prājāpatyamṛkṣamidaṃ tasminbhinne kutaḥ prajāḥ | ayaṃ yogohyasādhyastu brahmaśakrādibhistathā 12| iti saṃciṃtya manasā sāhasaṃ paramaṃ mahat | samādāya dhanurdivyaṃ divyāyudhasamanvitam 13| rathamāruhya vegena gato nakṣatramaṃḍalam | sapādaṃ yojanaṃ lakṣaṃ sūryasyopari saṃsthitam 14| rohiṇīpṛṣṭhamāsthāya rājā daśarathaḥ purā | rathe tu kāṃcane divye maṇiratnavibhūṣite 15| haṃsavarṇahayairyukte mahāketusamucchraye | dīpyamāno mahāratnaiḥ kirīṭamukuṭojjvalaḥ 16| babhrāja sa tadākāśe dvitīya iva bhāskaraḥ | ākarṇapūrṇā cāpe tu saṃhārāstraṃ nyayojayat 17| saṃhārāstraṃ śanirdṛṣṭvā surāsurabhayaṃkaram | hasitvā tadbhayātsauriridaṃ vacanamabravīt 18| śaniruvāca - pauruṣaṃ tava rājeṃdra paraṃ ripubhayaṃkaram | devāsuramanuṣyāśca siddhavidyādharoragāḥ 19| mayā vilokitā rājanbhasmasācca bhavaṃtite | tuṣṭo'haṃ tava rājeṃdra tapasā pauruṣeṇa ca | varaṃ brūhi pradāsyāmi manasā yatkimicchasi 20| daśaratha uvāca- rohiṇīṃ bhedayitvā tu na gaṃtavyaṃ kadācana | saritaḥ sāgarā yāvatyāvaccaṃdrārkamedinī 21| yācitaṃ tu mayā saure nānyamicchāmi te varam | evamastu śaniḥ prāha varaṃ dattvā tu śāśvatam 22| punarevābravīttuṣṭo varaṃ varaya suvrata | prārthayāmāsa hṛṣṭātmā varamanyaṃ śanestadā 23| na bhettavyaṃ hi śakaṭaṃ tvayā bhāskaranaṃdana | dvādaśābdaṃ tu durbhikṣaṃ na kartavyaṃ kadācana 24| śaniruvāca- dvādaśābdaṃ tu durbhikṣaṃ na kadācidbhaviṣyati | kīrtireṣā tvadīyā ca trailokye vicariṣyati 25| varadvayaṃ tu saṃprāpya hṛṣṭaromā ca pārthivaḥ | rathopari dhanurmuktvā bhūtvā caiva kṛtāñjali 26| dhyātvā sarasvatīṃ devīṃ gaṇanāthaṃ vināyakam | rājā daśarathaḥ stotraṃ saureridamathābravīt 27| daśaratha uvāca- namaḥ kṛṣṇāya nīlāya śitikaṃṭhanibhāya ca | namaḥ kālāgnirūpāya kṛtāṃtāya ca vai namaḥ 28| namo nirmāṃsadehāya dīrghaśmaśrujaṭāya ca | namo viśālanetrāya śuṣkodarabhayākṛte 29| namaḥ puṣkalagātrāya sthūlaromṇe'tha vai namaḥ | namo dīrghāya śuṣkāya kāladaṃṣṭra namostu te 30| namaste koṭarākṣāya durnirīkṣyāya vai namaḥ | namo ghorāya raudrāya bhīṣaṇāya kapāline 31| namaste sarvabhakṣāya valīmukha namostu te | sūryaputra namastestu bhāskare bhayadāya ca 32| adhodṛṣṭe namastestu saṃvartaka namostu te | namo maṃdagate tubhyaṃ nistriṃśāya namostu te 33| tapasā dagdhadehāya nityaṃ yogaratāya ca | namo nityaṃ kṣudhārtāya atṛptāya ca vai namaḥ 34| jñānacakṣurnamastestu kaśyapātmajasūnave | tuṣṭo dadāsi vai rājyaṃ ruṣṭo harasi tatkṣaṇāt 35| devāsuramanuṣyāśca siddhavidyādharoragāḥ | tvayā vilokitāḥ sarve nāśaṃ yāṃti samūlataḥ 36| prasādaṃ kuru me deva varārho'hamupāgataḥ | evaṃ stutastadā saurirgraharājo mahābalaḥ 37| abravīcca punarvākyaṃ hṛṣṭaromā tu bhāskariḥ | tuṣṭo'haṃ tava rājeṃdra stavenānena suvrata | varaṃ brūhi pradāsyāmi svecchayā raghunaṃdana 38| daśaratha uvāca- adyaprabhṛti te saure pīḍā kāryā na kasyacit | devāsuramanuṣyāṇāṃ paśupakṣisarīsṛpām 39| śaniruvāca- gṛhṇaṃtīti grahāḥ sarve grahāḥ pīḍākarāḥ smṛtāḥ | adeyaṃ yācitaṃ rājankiṃcidyuktaṃ vadāmyaham 40| tvayā proktamidaṃ stotraṃ yaḥ paṭhiṣyati mānavaḥ | ekakālaṃ dvikālaṃ vā pīḍāmukto bhavetkṣaṇāt 41| devāsuramanuṣyāṇāṃ siddhavidyādhrarakṣasām | mṛtyuṃ mṛtyugato dadyāṃ janmanyaṃte caturthake 42| yaḥ punaḥ śraddhayā yuktaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ | śamīpatraiḥ samabhyarcya pratimāṃ lohajāṃ mama 43| māṣaudanatilairmiśraṃ dadyāllohaṃ ca dakṣiṇām | kṛṣṇāṃ gāṃ vṛṣabhaṃ vāpi yo vai dadyāddivajātaye 44| maddine tu viśeṣeṇa stotreṇānena pūjayet | pūjayitvā japetstotraṃ bhūtvā caiva kṛtāṃjali 45| tasya pīḍā na caivāhaṃ kariṣyāmi kadācana | gocare janmalagne vā daśāsvaṃtardaśāsu ca 46| rakṣāmi satataṃ tasya pīḍāṃ cāpi grahasya ca | anenaiva vidhānena pīḍāmuktaṃ jagadbhavet 47| evaṃ yuktyā mayā datto varaste raghunaṃdana | varatrayaṃ tu saṃprāpya rājā daśarathastadā 48| mene kṛtārthamātmānaṃ namaskṛtya śanaiścaram | śaninā cābhyanujñāto rathamāruhya vegavān 49| svasthānaṃ gatavānrājā prāptaḥ śreyo'bhavattadā | ya idaṃ prātarutthāya śanivāre stavaṃ paṭhet 6.33.50| paṭhyamānamidaṃ stotraṃ śraddhayā yaḥ śṛṇoti ca | naraḥ sa mucyate pāpātsvargaloke mahīyate 51| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāṃ uttarakhaṇḍe- umāpatināradasaṃvāde daśarathakṛtaśanistotraṃnāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ 33|