Chapter 23

व्यास उवाच- पूर्वं कोचरशोनाम राजाऽभूत्क्षितिमंडले । शांतः परमधर्मज्ञो राजनीतिविदांवरः १। सत्यवादी जितक्रोधो जितवैरि समुच्चयः । नारायणार्चनपरो हरिसेवा रतः परः २। सुप्रज्ञा नाम महिषी तस्यासीत्प्रियवादिनी । सर्वलक्षणसंपन्ना पतिसेवापरायणा ३। एकादशीव्रतरता सर्वप्राणिहितैषिणी । जातिस्मरा महाभागा सुशीला वरवर्णिनी ४। स राजा दशमीं कृत्वा सदारः परमार्थवित् । एकादशीं निशीथिन्यां जागरं कर्तुमुद्यतः ५। तत्रांतरे द्विजः कश्चिच्छौरिर्नाम महीपतेः । आजगाम महातेजास्तस्य जागरमण्डपम् ६। तमायांतं स भूपालो नारायणपरायणः । पाद्याद्यैः पूजयामास सदारोऽत्यंतहर्षितः ७। तेषां मध्ये सूपविष्ठः स विप्रोऽखिलतत्ववित् । विष्णुपूजापरांस्तत्र ददर्श व्रतिनो बहून् ८। पूजयंति हरिं केचिन्नानापुष्पैर्मनोरमैः । गंधैर्धूपैस्तथादीपैरुपहारैरनुत्तमैः ९। गङ्गामृद्भूषिताकेचित्तुलसीपत्रमालया । अलंकृता हरेरग्रे नृत्यंति व्रतिनो मुदा १०। केचिद्गायंति गीतानि ललितानि हरेः पुनः । करतालं समादाय व्रतिनो भगवत्प्रियाः ११। स्तवैरनुत्तमैः केचिन्नारायणमनामयम् । स्तुवंति जगतामीशं दिव्यार्थैः कोमलाक्षरैः १२। श्वेतचामरवातेन शीतलेन जगत्पतेः । वीजयंति हरेः प्रीतिं केचिच्च महतीं तथा १३। केचिद्वीणादिकं वाद्यं ललितं शुचिमंगलम् । वादयंतो महात्मानः केचिद्गायंति केशवम् १४। स राजा राजमहिषी द्वावप्यत्यंतहर्षितौ । गायतां ललितं गीतं नृत्यतां नृत्यमुत्तमम् १५। तौ दंपती महात्मानौ नृत्यगीतादिकारिणौ । वाचा मधुरया प्राह स शौरिर्ब्राह्मणोत्तमः १६। शौरिरुवाच- धन्योऽसि त्वं महीपाल धन्या च महिषी तव । चरित्रं युवयोरेतन्मङ्गलं भुविदुर्ल्लभम् १७। त्वां वक्ष्यामि यतः कश्चिन्न दृष्टो वैष्णवोत्तमः । त्वया भूमिभुजा पृथ्वी धन्येयं नात्र संशयः १८। एकादशीव्रतमिदं पवित्रं भगवत्प्रियम् । सदारः कुरुषे भूप तस्मात्त्वं वैष्णवाग्रणीः १९। सप्तद्वीपैकनाथश्च सदारस्त्वं नृपोत्तम । नारायणाग्रतः प्रीत्या यतो नृत्यसि गायसि २०। चरित्रं युवयोरेतद्दंपत्योर्दृष्टमद्भुतम् । कस्माद्बुद्धिरियं जाता युवयोरतिनिर्मला २१। व्यास उवाच- तस्येदं वाक्यमाकर्ण्य शौरिनाम्नो द्विजन्मनः । ईषद्धास्यमुखीप्राह सुप्राज्ञा तमथो द्विजम् २२। सुप्राज्ञोवाच- एकादशीप्रभावेन पूर्वमावां द्विजोत्तम । अतिपातकिनौ मुक्तौ सूर्यजेन महात्मना २३। जातिस्मृतिप्रभावेण दिव्यमेकादशीव्रतम् । कुर्वः संप्रति विप्रेन्द्र परमस्थानकाङ्क्षया २४। शौरिरुवाच- यदि नूनं वरारोहे पूर्वां जातिं त्वमात्मनः । वेत्सि मे ब्रूहि तां श्रोतुं जायते कौतुकं हृदि २५। पूर्वं स्थिता का भवती पतिर्वा कः स्थितस्तव । कथं भास्करिणा त्यक्तौ युवां पातकिनावपि २६। सुप्राज्ञोवाच- अप्रकाश्यमिदं वाक्यं यद्यपि द्विजसत्तम । स्थितास्मि वारमुख्याऽहं रतिशास्त्रविशारदा २७। तस्मिञ्जन्मनि पापानि घोराणि सुबहूनि च । मया कृतानि विप्रेन्द्र नरकक्लेशदानि वै २८। अयं नित्योदयो नाम शूद्र स्वाःचारवर्जितः । परदारहरः क्रूरः परद्रव्यापहारकः २९। सुरापो मित्रहंता च भ्रूणहा परहिंसकः । अत्यहंकारयुक्तश्च धर्मनिंदाकरः सदा ३०। एकदा ज्ञातिभिः सर्वैः परित्यक्तो हि सद्व्रतैः । आजगाम ममागारं वेश्याविभ्रमलोलुपः ३१। युवानं सुंदरं दृष्ट्वा तमेनं द्विजसत्तम । मयापि प्रीतिमासाद्य संतुष्टः सुरतैरपि ३२। ततोऽनुभूय सुरतं मया सह तपोधन । अयमाह च मां प्रेम्णा विनयावनतो वचः ३३। अहं सुरतशास्त्रज्ञः परित्यक्तः स्वबंधुभिः । यदि त्वं मन्यसे तस्मिंस्तिष्ठाम्यत्र त्वया सह ३४। विनयावनतं वाक्यमिदं शुश्राव तद्दिवज । दंपतीभावमासाद्य सहानेन स्थितास्म्यहम् ३५। कदाचिद्दिवजशार्दूल एकादश्यां तिथौ हरेः । महद्भिः पीडिताहं च देहदेहावघातकैः ३६। तस्मिन्नेव द्विजश्रेष्ठ ज्वरजर्जरदेहया । न पीतमुदकं नान्नं भुक्तं च परया भिया ३७। ममस्नेहोदयोऽयं च तस्मिन्नेव दिने हरेः । तत्याजान्नं च तोयं च विषण्ण इव जन्मना ३८। अथ रात्रौ द्विजश्रेष्ठ दीपं प्रज्वाल्य सर्पिषा । मया कृतं जागरणं ज्वरापहतचेतसा ३९। नारायण हरेकृष्ण रक्ष मामिति जल्पता । मुहुर्मुहुरनेनापि कृतं जागरणं निशि ४०। उपवासप्रभावेण केशवोच्चारणेन च । आवयोः सकलं पापं विनष्टमभवद्दिवज ४१। ततः प्रभाते विमले भगवत्युदिते रवौ । ज्वरार्दिताहं पंचत्वं गता ब्राह्मणसत्तम ४२। संप्राप्तपंचतां दृष्ट्वा मामयं च ततः शुचिः । सहत्या मरणं भेजे निंदितः सकलैर्जनैः ४३। सूर्य्यजस्य ततः प्रेष्यैर्ज्वलदग्निनिभेक्षणैः । बद्ध्वा दृढेन पाशेन नीतौ दुर्गमवर्त्मना ४४। शुभकर्मा शुभं वापि चित्रगुप्तो यमाज्ञया । सर्वं विचारयामास मूलात्स तु विचक्षणः ४५। चित्रगुप्त उवाच- यद्यप्येतौ महाबाहो महापातकिनां वरौ । तथापि पातकैर्मुक्तौ ह्येकादश्यामुपोषणात् ४६। अनिच्छयापि यः कुर्यात्पुण्यमेकादशीव्रतम् । सोऽपि गच्छेत्परंस्थानं सर्वपापविवर्जितः ४७। इत्युक्तश्चित्रगुप्तेन धर्मराजो महायशाः । आसनात्सहसोत्थाय ववंदे ताममुंच सः ४८। सुगंधैश्चंदनैर्दिव्यैर्धूपैः पुष्पैश्च मृत्युना । सुवर्णाभरणैरेव मंडितौ पापवर्जितौ ४९। फलैर्नानाविधैस्तत्र मधुरैरमृतोपमैः । भास्करिः कारयामास प्रीत्या भोजनमावयोः ५० 7.23.50। अथ स्तुत्वा स्तवैर्दिव्यैः स्वयमावां यमः प्रभुः । समारोप्य रथे दिव्ये प्रोवाचेति कृताञ्जलि ५१। यम उवाच- युवां पुण्यवतां श्रेष्ठौ सर्वपापविवर्जितौ । यत्रास्ते भगवान्विष्णुर्गंच्छेतां तत्र संप्रति ५२। इत्युक्तौ धर्मराजेन विनयावनतेन वै । अथैतदुक्तमावाभ्यां नत्वा तत्पादपङ्कजे ५३। गंतव्यं नान्यथा देव तद्विष्णोः परमं पदम् । किंत्वस्ति नरकं द्रष्टुं त्वद्गृहस्थं स्पृहावयोः ५४। यमाज्ञया ततो विप्र रथमारुह्य शोभनम् । दुष्प्रेक्ष्या निरया दृष्टा आवाभ्यां तत्र विस्तराः ५५। ब्राह्मण उवाच- तत्रावस्था पापवतां या या दृष्टाः पतिव्रते । विस्तरेण समाख्यातुं तास्ताः सर्वास्त्वमर्हसि ५६। पुण्यात्मानः पथा येन व्रजन्ति यममंदिरम् । पापात्मानश्च सुश्रोणि तन्मे कथय विस्तरात् ५७। पुण्यात्मा कीदृशं पश्येत्तत्र वैवस्वतं प्रभुम् । पुण्यात्मनां पापिनां च पंथानं सुखदुःखदम् ५८। सुप्राज्ञोवाच- आदौ ब्रवीमि पंथानं नृणां पुण्यवतामहम् । शृणुष्व द्विजशार्दूल शृण्वतां प्रीतिवर्द्धनम् ५९। प्रस्तरैर्विस्तरैर्बद्धो दिव्यवस्त्रैः समावृतः । भाति पुण्यवतां पंथाः सर्वोपद्रववर्जितः ६०। क्वचिद्गंधर्वकन्याभिर्गीयते गानमद्भुतम् । क्वचिन्मञ्जुशरीराभिरप्सरोभिश्च नृत्यते ६१। क्वचिद्वीणाक्वणं नाना वाद्यं चक्रुर्मनोरमम् । क्वचित्कुसुमवृष्टिश्च क्वचिद्वायुश्च शीतलः ६२। क्वचित्प्रपा शीततोया क्वचिच्च भुक्तिशालिकाः । क्वचिद्देवाश्च गंधर्वाः पठंति स्तवमुत्तमम् ६३। क्वचित्क्वचिद्दीर्घिकाश्च फुल्लपद्माः सुशोभनाः । सुच्छायाः पादपाः क्वापि पुष्पिता वंजुलादयः ६४। ततस्तु सुखसम्पन्नाः पथि गच्छंति मानवाः । पुण्यात्मानो द्विजश्रेष्ठ सुखमृत्युमवाप्य च ६५। केचित्तुरंगमारूढा नानालंकारभूषिताः । उद्दण्डधवलच्छत्रैर्गच्छंत्यावृत्य मस्तकम् ६६। केचिद्यांति गजारूढा रथारूढाश्च केचन । यानारूढा जनाः केचित्सुखेन यममंदिरम् ६७। केचिद्देवाङ्गना हस्त न्यस्तचामरवायुभिः । गच्छंति वीजिता मर्त्याः स्तूयमानाः सुरर्षिभिः ६८। केचिद्दिव्यायुधधराः स्रक्चन्दनविभूषिताः । भुंजंतो यांति तांबूलं पुण्यात्मानो यमालयम् ६९। निजगात्रत्विषा केचिज्ज्वालयंतो दिशो दश । व्रजंति शमनागारं जलग्रहनिवासिनः ७०। केचिच्च पायसं दिव्यं भुंजतो यांति सत्तम । सुभक्षणं प्रकुर्वंतः पथि यांतः सुखेन च ७१। केचिद्दुग्धं पिबंतश्च केचिदिक्षुरसं तथा । केचित्तक्रं पिबंतश्च गच्छंति यममंदिरम् ७२। केचिद्दधीनि भक्षंतः केचिन्नानाफलानि च । केचिन्मधुपिबंतश्च पुण्यवंतो व्रजंति वै ७३। तानागतांस्ततो दृष्ट्वा बहून्धर्मपरायणान् । भास्करीं प्रीतिमासाद्य स्वयं नारायणो भवेत् ७४। चतुर्बाहुः श्यामवर्णः प्रफुल्लकमलेक्षणः । शङ्खचक्रगदापद्मधारी गरुडवाहनः ७५। स्वर्णयज्ञोपवीती च स्मरचारुमहाननः । किरीटी कुण्डली चैव वनमालाविभूषितः ७६। चित्रगुप्तो महाप्राज्ञश्चंडाद्या यमकिंकराः । सर्वे नारायणाकारा बभूवुर्मधुरोक्तयः ७७। ततः स्वयं धर्मराजस्तान्सर्वान्मनुजोत्तमान् । परमां प्रीतिमासाद्य मित्रवच्चार्चयेद्द्विज ७८। दिव्यरत्नैः फलैश्चैव तेषां पुण्यवतां नृणाम् । भोजनं कारयित्वा तु तानुवाचाथ भास्करिः ७९। यम उवाच- यूयं सर्वे महात्मानो नरकक्लेशभीरवः । निजकर्मप्रभावेण गम्यतां परमं पदम् ८०। संसारे जन्म संप्राप्य पुण्यं यः कुरुते नरः । स मे पिता स मे भ्राता स मे बंधुसमः सुहृत् ८१। इत्युक्ता धर्मराजेन ते सर्वे द्विजसत्तम । दिव्यं रथं समारुह्य नारायणपुरं गताः ८२। पुण्यात्मनां गतिः प्रोक्ता समासेन द्विजोत्तम । पापात्मनां शृणु गतिं विस्तरेण वदाम्यहम् ८३। षडशीतिसहस्राणि योजनानि दुरात्मनाम् । प्रोक्तो मार्गस्य विस्तारः सर्वदुःखान्वितः स च ८४। कुत्रचिद्वह्निवृष्टिश्च कुत्रचिच्चाश्मवर्षणम् । क्वचित्क्वचिद्द्विजश्रेष्ठ संतप्तं तप्तवालुकम् ८५। क्वचित्क्वचित्तीक्ष्णशिलाः क्वचित्तप्तशिलास्तथा । क्वचित्क्वचिच्छस्त्रवृष्टिः क्वचिदंगारवर्षणम् ८६। क्वचिदग्निरिवातीव संतप्ता वांति मारुताः । गंभीरांधकराः क्वापि तृणावर्तमुखा द्विज ८७। क्वचित्कंटकवृष्टिश्च नाराचमयकंटकैः । पाषाणश्रेणयः क्वापि दुःखरोहाः सपन्नगाः ८८। गच्छंति पापिनस्तत्र शुष्ककंठोष्ठतालुकाः । एवं बहुविधक्लेशे छायाजलविवर्जिते ८९। तस्मिन्मार्गे द्विजश्रेष्ठ पापिनो यांति दुःखिताः । नाम्ना विमुक्तकेशाश्च प्रेताकारा भयंकराः ९०। रुधिरौघप्लुताः केचित्केचित्कर्दमभूषिताः । केचित्केचिच्च कृष्णांगाः पथि गच्छंति पापिनः ९१। क्रंदंतो व्यथया केचित्स्रवद्बाष्पाकुले क्षणाः । शोचंतः स्वानि कर्माणि केचिद्गच्छंति पापिनः ९२। कस्यचिच्चर्मपाशस्य बंधनं पापिनां गले । कंकाले कस्यचिद्बद्धाः कस्यचिच्च पदद्वये ९३। गले सूचीसमुत्कीर्णे पाशं दत्वा दृढं रुषा । आकृष्यंते यमप्रेष्याः केषांचिच्च कृतैनसाम् ९४। वर्त्मस्थान्गुरुपाषाणान्वहंतः कर्णरन्ध्रकैः । अयोभारांश्च शीर्षाग्रैर्व्रजंति पथि पापिनः ९५। कांश्चिद्भुजेषु पाशेषु नयंति यमकिंकराः । ग्रीवासु पापिनः केचित्करप्रहरणैर्दृढैः ९६। क्षिप्तक्षिप्ता यमप्रेष्या नयंति यमकिंकराः । यांत्यधः शिरसः केचिदूर्ध्वपादास्तथापरे ९७। गच्छंति बाहुभिः केचिदेकपादाश्च केचन । इत्येवं विकृताकारा आर्तरावविरावणाः ९८। यमदूतैस्ताड्यमानाः पापिनो यांति तत्पथे । तेष्वागतेषु सर्वेषु पापात्मा सुरुषा यमः ९९। दिव्यां मूर्तिं परित्यज्य बभूवात्यंतभैरवः । त्रिंशद्योजनदीर्घांगो वापीसदृशलोचनः १०० 7.23.100। धूम्रवर्णो महातेजाः प्रलंबो घर्घरध्वनिः । सुदीर्घदशनश्रेणिः शूर्पोपम नखावलिः १०१। प्रचण्डमहिषारूढः संदष्टदशनच्छदः । दंडहस्तश्चर्मपाशो भ्रुकुटी कुटिलाननः १०२। चित्रगुप्तो महामायः क्रोधारुणितलोचनः । अट्टाट्टहासं कुर्वाणः समवर्ती विराजते १०३। चंडाद्याः किंकराः सर्वे पाशमुद्गरपाणयः । बभूवुर्भैरवाः क्रुद्धा गर्जंतो जलदा इव १०४। जहि जह्याशु पापिष्ठान्भिन्धि च्छिंदय विंधय । समंतादेव धावंतो वल्गंति यमकिंकराः १०५। तानाह पततः सर्वान्पापिनो धर्मराट्प्रभुः । तर्जयेत्कालदंडेन त्यजन्हुंकारनिःस्वनम् १०६। यम उवाच- रेरे पापा दुराचारा युष्माभिरविवेकिभिः । अहो कृतानि पापानि आत्मपीडाकराण्यपि १०७। मस्तकोपरि तिष्ठंतं नेक्षध्वं समवर्तिनम् । ज्ञात्वापि मां जीवितेशं युष्माभिः पातकं कृतम् १०८। पुण्यात्मनामहं बंधुरहं पापात्मनां रिपुः । इति कुत्रापि युष्माभिर्न श्रुतं श्रवणैः स्वकैः १०९। निरया दुःसहाः संति नानादुःखसमन्विताः । पापिनो भुंजते तांश्च युष्माभिर्नेति विश्रुतम् ११०। मत्वा मिथ्यैव युष्माभिश्चर्चा मम दुराशयाः । अद्य सैव स्वकैर्नेत्रैर्दृश्यतां कृतपातकाः १११। वित्तांध्येन वचो मत्ता यूयं सर्वे सदैव हि । चक्रिरे पापजालानि युष्माभिः सततं यथा ११२। तथा पापफलं दुष्टा भुंजतां क्रंदनेन किम् । सुप्राज्ञोवाच- इत्युक्त्वा भास्करिर्देवश्चित्रगुप्तमुवाच ह ११३। एतेषां पापकर्माणि महाभाग विचारय । धर्मराजवचः श्रुत्वा चित्रगुप्तो महत्तदा ११४। तेषां यावंति पापानि तावंति प्राह चोदितः । ततस्ते पापिनः सर्वे क्रंदंति द्विजसत्तम ११५। इत्यूचुः शमनं भीताश्चर्मपाशे नियंत्रिताः । पापिन ऊचुः अस्माभिर्यानि पापानि कृतानि भास्करात्मज ११६। के स्थिताः साक्षिणस्तत्र के वा यूयं निवेदिताः । अशुभं वा शुभं वापि यतोऽस्माभिः कृतं पुरा ११७। तथा च दृष्टं केनात्र पुरोऽस्माकं निगद्यताम् । ततः प्रहस्य भगवान्कोपेन महता द्विज ११८। आहूय साक्षिणः सर्वानिदं वचनमब्रवीत् । यम उवाच- यूयं सर्वे यथावृत्तं संनिधौ साक्षिणस्तथा ११९। आकाशं पृथिवीं चैव जलं च तिथयस्तथा । दिनं रात्रिरुभे संध्ये धर्मश्चैते तु साक्षिणः १२०। तेषां पापात्मनामूचुः सर्वं कर्मशुभाशुभम् । यस्य यस्य च वेलायां कर्म यद्यदिकारितम् १२१। स स साक्षी तस्य तस्य जगाद यमसन्निधौ । तच्छ्रुत्वा पापिनः सर्वे साध्वसा कृष्टमानसाः १२२। सकंपहृदयास्तस्थुर्मेघं दृष्ट्वा मृगा इव । ततस्तु दंतावलिभिः कुर्वन्कडकडध्वनिम् १२३। धर्मराट्कालदंडेन ताञ्जघान पृथक्पृथक् । ताडिता धर्मराजेन ते सर्वे कृतपातकाः १२४। क्रंदंति निजकर्माणि शोचंतः प्राप्तसाध्वसाः । ततस्तान्पापिनः सर्वान्दूताश्चंडादयो रुषा १२५। नरकेषु यमादेशाद्रौरवादिषु चिक्षिपुः । तपने चिक्षिपुः कांश्चिदवीचौ कृतपातकान् १२६। संघाते कालसूत्रे च महारौरवके तथा । संतप्ते वालुकाकुंडे कुंभीपाके तथापरान् १२७। निरुच्छ्वासे महाघोरे चिक्षिपुश्च प्रमर्द्दने । असिपत्रवने घोरे नानाभक्षेषु पापिनः १२८। वैतरण्यां तथा केऽपि चिक्षिपुर्यमकिंकराः । घोरे विष्ठाह्रदे कांश्चित्तुषांगारास्थिकंटकैः १२९। पूर्णे नितांतसंतप्ते चिक्षिपुर्यमकिंकराः । पुरीषलेपने चैव पुरीषभोजने तथा १३०। स्वमांसभोजने चैव स्थापिता यमकिंकरैः । श्लेष्माणं भुंजते केचित्केचिद्वीर्यं च भुंजते १३१। पिबंति केचिन्मूत्राणि केचिद्रक्तानि पापिनः । केषांचिद्वदनेष्वेव जलौकाः पन्नगोपमाः १३२। पूर्यंते पन्नगाश्चैव यमदूतैर्भयंकरैः । उत्पाद्यंतेऽतिसंतप्तैर्जिह्वाश्च द्विजसत्तम १३३। केषांचित्कर्णरंध्रेषु मुखेषु च कृतैनसाम् । तप्ततैलानि पूर्यंते निर्द्दयैर्यमकिंकरैः १३४। केषांचित्खङ्गधाराभिर्बाहुं च चरणं तथा । कर्णादिनासिकाश्चैव च्छिंदंति च दुरात्मनाम् १३५। शयनं कुर्वते केचिज्ज्वलदंगारसंचये । केचिन्नाराचतुल्येषु शयनं कंटकेषु च १३६। कर्दमेषु च तप्तेषु कांश्चिच्छमनकिंकराः । पातयंति द्विजश्रेष्ठ केशेष्वाकृष्य पापिनः १३७। वमनेषु च केषांचिन्नखसंधिषु पापिनाम् । तप्तसूचीसहस्राणि प्रक्षिपंति मुहुर्मुहुः १३८। संतप्तलोहशूलाग्रे कांश्चिदारोपयंति वै । क्रंदंति कंटकैस्तीक्ष्णैः केषांचिन्मस्तकानि वै १३९। गृहीत्वा हस्तपादेषु शाल्मलिद्रुमकंटकैः । निष्कुषंति रुषा कांश्चिदार्त्तरावविराविणः १४०। बद्ध्वा गलेषु पाषाणं कांश्चिच्छमनकिंकराः । रक्तगर्ते पयोगर्ते पातयंति पुनः पुनः १४१। याम्यैर्दूतैरुद्गिरंति शिरांसि पापिनां नृणाम् । चूर्णयंत्युपलैर्याम्या मुहुर्मुहुरतिक्रुधा १४२। वक्षोमध्येषु केषांचिल्लोहकीलकसंचयान् । आरोपयंति लोकानां क्रंदतां दुरितात्मनाम् १४३। चक्षूंषि बडिशैः केषामुत्पाट्यंते कृतैनसाम् । केषांचिन्नासिका एव पूर्य्यंते वृश्चिकैर्द्विज १४४। केषांचिद्वृक्षशाखायां बद्ध्वा पादांश्च पाशकैः । ज्वालयंति तले वह्निं सधूमं यमकिंकराः १४५। धूमपानं प्रकुर्वन्ति ते तत्र कृतकिल्विषाः । अधोमुखा ऊर्ध्वपादास्तस्थुराचन्द्र तारकम् १४६। मुसलैर्मुद्गरैः केचित्ताड्यमानाः पुनः पुनः । याम्यैर्दूतैरुद्गिरन्ति शोणितानि व्यथाकुलाः १४७। अन्धकारमये गेहे पूतिगन्धवति द्विज । दंशैश्च मशकैश्चैव केचित्सीदंति पापिनः १४८। भस्मानि भुञ्जते केचित्कृमीन्केचिच्च भुञ्जते । केचिद्दुर्गन्धमांसानि केचिच्च पूतिमृत्तिकाम् १४९। श्वभिर्व्याघ्रैः शृगालैश्च वज्रदन्तनखैस्तथा । ऋक्षैः केचिद्भक्ष्यमाणाः क्रंदन्ति रुधिराप्लुताः १५० 7.23.150। नितांतोग्रविषैः सर्पैर्भक्ष्यमाणास्तथापरे । अन्ये महिषशृंगाग्रनिर्भिन्नवक्षसो द्विज १५१। पतन्ति मूर्च्छिताः पृथ्वीं सिंचंतो रुधिरैर्महीम् । यमदूतधनुर्मुक्तैर्घोरैराशीविषोपमैः १५२। जर्जराखिलदेहाश्च लुठंत्यन्ये महीतले । तप्तायः पिण्डनिलयं तप्तपाषाणमेव च १५३। दंशशस्त्रेण केषांचित्कुष्णंति वदनेषु च । नासारन्ध्रेषु केषांचिद्यमदूता मुखेषु च १५४। श्वासानिलनिरोधार्थं नासारन्ध्रं वयंति वै । केषांचित्तीक्ष्णधाराभिर्यमशाक्तिभिरुद्धतैः १५५। उत्पाट्यंतेंगचर्माणि यमदूतैर्महाबलैः । कांश्चिद्गृहीत्वा केशेषु निपात्य पृथिवीतले १५६। कीलैः पादादिभिर्घातैस्ताडयंति सदैव हि । केचित्क्षारांबुधाराभिः संतप्ताः कृतपातकाः १५७। क्षारांबुपानं कुर्वंति क्रंदंतो बहुधा द्विज । पित्तपानं महाभाग केचित्कुर्वन्ति पापिनः १५८। स्नुहीक्षीराणि केचिच्च पिबंति पापिनां वराः । केषांचित्स्वपतां भूमौ वक्षःसु यमकिंकरैः १५९। दीयंते गुरुपाषाणाः संतप्ताः पर्वतोपमाः । काष्ठखंडद्वयं दत्वा ग्रीवायां च गले तथा १६०। उदग्रमुखं बध्नन्ति केषांचिद्दृढपाशकैः । आरोप्य वृक्षशाखायां कांश्चिद्भूमौ क्षिपंति च १६१। उत्थापयंति भूमौ च प्रक्षिपंति पुनः पुनः । एवं ते पापिनः सर्वे क्षुधितास्तृषितास्तथा १६२। त्राहि त्राहीति जल्पंतो रुदंति यातनागृहे । युगकल्पांतपर्यंतं भुक्त्वा निरययातनाम् १६३। नातिभुक्त्वा पापशेषे जायंते पापयोनिषु । पापयोनौ समुत्पन्ना भवंति व्याधिपीडिताः १६४। हीनांगा अधिकांगाश्च दुःखिनः पापसेवकाः । अपुत्रा अतिमूर्खाश्च परहिंसापरायणाः १६५। अल्पायुषोऽल्पमतयः कुभार्यापतयस्तथा । नित्यं पापानि कर्माणि कर्मणा मनसा गिरा १६६। पुनः पापप्रभावेन निरयं यांति पूर्ववत् । तस्मात्पापं न कर्तव्यं कदाचिदपि सत्तमैः १६७। नराणां कृतपापानां नरकान्नास्ति निष्कृतिः । संक्षेपात्पापिनां दुःखं निरुक्तं द्विजसत्तम १६८। सम्यग्वक्तुं कः क्षमोस्ति वर्षायुतशतैरपि । दुर्गतीनां ततो दृष्ट्वा मनुजानां कृतैनसाम् १६९। आवां विमानमारुह्य नारायणपुरं गतौ । कल्पकोटिसहस्राणि भुक्त्वा भोगान्हरेर्गृहे १७०। जातौ वै राजवंशेऽस्मिन्विशुद्धे द्विजसत्तम । अत्र भुक्त्वाखिलान्भोगान्सर्वसंपत्समन्वितान् १७१। सुखमृत्युं समासाद्य गंतव्यं परमं पदम् । एकादशीव्रतसमं व्रतं नास्ति जगत्त्रये १७२। अनिच्छयापि यत्कृत्वा गतिरेवंविधाऽवयोः । एकादशीव्रतं ये तु भक्तिभावेन कुर्वते १७३। न जाने किं भवेत्तेषां वासुदेवानुकम्पया । इति ते कथितं सर्वं पृष्टं ब्राह्मणसत्तम १७४। विष्णोर्दिवसमाहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि । व्यास उवाच- तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स विप्रः परमार्थवित् १७५। एकादशीव्रते चित्तं चकार सुदृढं निजम् । स राजा राजमहिषी चिरं भुक्त्वा वसुंधराम् १७६। अंते विष्णुपुरं गत्वा प्राप्तवंतौ परं पदम् । व्रतराजस्य माहात्म्यं ये शृण्वंति पठंति च १७७। पापजालैर्विनिर्मुक्ता लभंते हरिसन्निधौ १७८। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे एकादशीमाहात्म्ये त्रयोविंशतितमोऽध्यायः २३ ।

vyāsa uvāca- pūrvaṃ kocaraśonāma rājā'bhūtkṣitimaṃḍale | śāṃtaḥ paramadharmajño rājanītividāṃvaraḥ 1| satyavādī jitakrodho jitavairi samuccayaḥ | nārāyaṇārcanaparo harisevā rataḥ paraḥ 2| suprajñā nāma mahiṣī tasyāsītpriyavādinī | sarvalakṣaṇasaṃpannā patisevāparāyaṇā 3| ekādaśīvrataratā sarvaprāṇihitaiṣiṇī | jātismarā mahābhāgā suśīlā varavarṇinī 4| sa rājā daśamīṃ kṛtvā sadāraḥ paramārthavit | ekādaśīṃ niśīthinyāṃ jāgaraṃ kartumudyataḥ 5| tatrāṃtare dvijaḥ kaścicchaurirnāma mahīpateḥ | ājagāma mahātejāstasya jāgaramaṇḍapam 6| tamāyāṃtaṃ sa bhūpālo nārāyaṇaparāyaṇaḥ | pādyādyaiḥ pūjayāmāsa sadāro'tyaṃtaharṣitaḥ 7| teṣāṃ madhye sūpaviṣṭhaḥ sa vipro'khilatatvavit | viṣṇupūjāparāṃstatra dadarśa vratino bahūn 8| pūjayaṃti hariṃ kecinnānāpuṣpairmanoramaiḥ | gaṃdhairdhūpaistathādīpairupahārairanuttamaiḥ 9| gaṅgāmṛdbhūṣitākecittulasīpatramālayā | alaṃkṛtā hareragre nṛtyaṃti vratino mudā 10| kecidgāyaṃti gītāni lalitāni hareḥ punaḥ | karatālaṃ samādāya vratino bhagavatpriyāḥ 11| stavairanuttamaiḥ kecinnārāyaṇamanāmayam | stuvaṃti jagatāmīśaṃ divyārthaiḥ komalākṣaraiḥ 12| śvetacāmaravātena śītalena jagatpateḥ | vījayaṃti hareḥ prītiṃ kecicca mahatīṃ tathā 13| kecidvīṇādikaṃ vādyaṃ lalitaṃ śucimaṃgalam | vādayaṃto mahātmānaḥ kecidgāyaṃti keśavam 14| sa rājā rājamahiṣī dvāvapyatyaṃtaharṣitau | gāyatāṃ lalitaṃ gītaṃ nṛtyatāṃ nṛtyamuttamam 15| tau daṃpatī mahātmānau nṛtyagītādikāriṇau | vācā madhurayā prāha sa śaurirbrāhmaṇottamaḥ 16| śauriruvāca- dhanyo'si tvaṃ mahīpāla dhanyā ca mahiṣī tava | caritraṃ yuvayoretanmaṅgalaṃ bhuvidurllabham 17| tvāṃ vakṣyāmi yataḥ kaścinna dṛṣṭo vaiṣṇavottamaḥ | tvayā bhūmibhujā pṛthvī dhanyeyaṃ nātra saṃśayaḥ 18| ekādaśīvratamidaṃ pavitraṃ bhagavatpriyam | sadāraḥ kuruṣe bhūpa tasmāttvaṃ vaiṣṇavāgraṇīḥ 19| saptadvīpaikanāthaśca sadārastvaṃ nṛpottama | nārāyaṇāgrataḥ prītyā yato nṛtyasi gāyasi 20| caritraṃ yuvayoretaddaṃpatyordṛṣṭamadbhutam | kasmādbuddhiriyaṃ jātā yuvayoratinirmalā 21| vyāsa uvāca- tasyedaṃ vākyamākarṇya śaurināmno dvijanmanaḥ | īṣaddhāsyamukhīprāha suprājñā tamatho dvijam 22| suprājñovāca- ekādaśīprabhāvena pūrvamāvāṃ dvijottama | atipātakinau muktau sūryajena mahātmanā 23| jātismṛtiprabhāveṇa divyamekādaśīvratam | kurvaḥ saṃprati viprendra paramasthānakāṅkṣayā 24| śauriruvāca- yadi nūnaṃ varārohe pūrvāṃ jātiṃ tvamātmanaḥ | vetsi me brūhi tāṃ śrotuṃ jāyate kautukaṃ hṛdi 25| pūrvaṃ sthitā kā bhavatī patirvā kaḥ sthitastava | kathaṃ bhāskariṇā tyaktau yuvāṃ pātakināvapi 26| suprājñovāca- aprakāśyamidaṃ vākyaṃ yadyapi dvijasattama | sthitāsmi vāramukhyā'haṃ ratiśāstraviśāradā 27| tasmiñjanmani pāpāni ghorāṇi subahūni ca | mayā kṛtāni viprendra narakakleśadāni vai 28| ayaṃ nityodayo nāma śūdra svāḥcāravarjitaḥ | paradāraharaḥ krūraḥ paradravyāpahārakaḥ 29| surāpo mitrahaṃtā ca bhrūṇahā parahiṃsakaḥ | atyahaṃkārayuktaśca dharmaniṃdākaraḥ sadā 30| ekadā jñātibhiḥ sarvaiḥ parityakto hi sadvrataiḥ | ājagāma mamāgāraṃ veśyāvibhramalolupaḥ 31| yuvānaṃ suṃdaraṃ dṛṣṭvā tamenaṃ dvijasattama | mayāpi prītimāsādya saṃtuṣṭaḥ suratairapi 32| tato'nubhūya surataṃ mayā saha tapodhana | ayamāha ca māṃ premṇā vinayāvanato vacaḥ 33| ahaṃ surataśāstrajñaḥ parityaktaḥ svabaṃdhubhiḥ | yadi tvaṃ manyase tasmiṃstiṣṭhāmyatra tvayā saha 34| vinayāvanataṃ vākyamidaṃ śuśrāva taddivaja | daṃpatībhāvamāsādya sahānena sthitāsmyaham 35| kadāciddivajaśārdūla ekādaśyāṃ tithau hareḥ | mahadbhiḥ pīḍitāhaṃ ca dehadehāvaghātakaiḥ 36| tasminneva dvijaśreṣṭha jvarajarjaradehayā | na pītamudakaṃ nānnaṃ bhuktaṃ ca parayā bhiyā 37| mamasnehodayo'yaṃ ca tasminneva dine hareḥ | tatyājānnaṃ ca toyaṃ ca viṣaṇṇa iva janmanā 38| atha rātrau dvijaśreṣṭha dīpaṃ prajvālya sarpiṣā | mayā kṛtaṃ jāgaraṇaṃ jvarāpahatacetasā 39| nārāyaṇa harekṛṣṇa rakṣa māmiti jalpatā | muhurmuhuranenāpi kṛtaṃ jāgaraṇaṃ niśi 40| upavāsaprabhāveṇa keśavoccāraṇena ca | āvayoḥ sakalaṃ pāpaṃ vinaṣṭamabhavaddivaja 41| tataḥ prabhāte vimale bhagavatyudite ravau | jvarārditāhaṃ paṃcatvaṃ gatā brāhmaṇasattama 42| saṃprāptapaṃcatāṃ dṛṣṭvā māmayaṃ ca tataḥ śuciḥ | sahatyā maraṇaṃ bheje niṃditaḥ sakalairjanaiḥ 43| sūryyajasya tataḥ preṣyairjvaladagninibhekṣaṇaiḥ | baddhvā dṛḍhena pāśena nītau durgamavartmanā 44| śubhakarmā śubhaṃ vāpi citragupto yamājñayā | sarvaṃ vicārayāmāsa mūlātsa tu vicakṣaṇaḥ 45| citragupta uvāca- yadyapyetau mahābāho mahāpātakināṃ varau | tathāpi pātakairmuktau hyekādaśyāmupoṣaṇāt 46| anicchayāpi yaḥ kuryātpuṇyamekādaśīvratam | so'pi gacchetparaṃsthānaṃ sarvapāpavivarjitaḥ 47| ityuktaścitraguptena dharmarājo mahāyaśāḥ | āsanātsahasotthāya vavaṃde tāmamuṃca saḥ 48| sugaṃdhaiścaṃdanairdivyairdhūpaiḥ puṣpaiśca mṛtyunā | suvarṇābharaṇaireva maṃḍitau pāpavarjitau 49| phalairnānāvidhaistatra madhurairamṛtopamaiḥ | bhāskariḥ kārayāmāsa prītyā bhojanamāvayoḥ 50 7.23.50| atha stutvā stavairdivyaiḥ svayamāvāṃ yamaḥ prabhuḥ | samāropya rathe divye provāceti kṛtāñjali 51| yama uvāca- yuvāṃ puṇyavatāṃ śreṣṭhau sarvapāpavivarjitau | yatrāste bhagavānviṣṇurgaṃcchetāṃ tatra saṃprati 52| ityuktau dharmarājena vinayāvanatena vai | athaitaduktamāvābhyāṃ natvā tatpādapaṅkaje 53| gaṃtavyaṃ nānyathā deva tadviṣṇoḥ paramaṃ padam | kiṃtvasti narakaṃ draṣṭuṃ tvadgṛhasthaṃ spṛhāvayoḥ 54| yamājñayā tato vipra rathamāruhya śobhanam | duṣprekṣyā nirayā dṛṣṭā āvābhyāṃ tatra vistarāḥ 55| brāhmaṇa uvāca- tatrāvasthā pāpavatāṃ yā yā dṛṣṭāḥ pativrate | vistareṇa samākhyātuṃ tāstāḥ sarvāstvamarhasi 56| puṇyātmānaḥ pathā yena vrajanti yamamaṃdiram | pāpātmānaśca suśroṇi tanme kathaya vistarāt 57| puṇyātmā kīdṛśaṃ paśyettatra vaivasvataṃ prabhum | puṇyātmanāṃ pāpināṃ ca paṃthānaṃ sukhaduḥkhadam 58| suprājñovāca- ādau bravīmi paṃthānaṃ nṛṇāṃ puṇyavatāmaham | śṛṇuṣva dvijaśārdūla śṛṇvatāṃ prītivarddhanam 59| prastarairvistarairbaddho divyavastraiḥ samāvṛtaḥ | bhāti puṇyavatāṃ paṃthāḥ sarvopadravavarjitaḥ 60| kvacidgaṃdharvakanyābhirgīyate gānamadbhutam | kvacinmañjuśarīrābhirapsarobhiśca nṛtyate 61| kvacidvīṇākvaṇaṃ nānā vādyaṃ cakrurmanoramam | kvacitkusumavṛṣṭiśca kvacidvāyuśca śītalaḥ 62| kvacitprapā śītatoyā kvacicca bhuktiśālikāḥ | kvaciddevāśca gaṃdharvāḥ paṭhaṃti stavamuttamam 63| kvacitkvaciddīrghikāśca phullapadmāḥ suśobhanāḥ | succhāyāḥ pādapāḥ kvāpi puṣpitā vaṃjulādayaḥ 64| tatastu sukhasampannāḥ pathi gacchaṃti mānavāḥ | puṇyātmāno dvijaśreṣṭha sukhamṛtyumavāpya ca 65| kecitturaṃgamārūḍhā nānālaṃkārabhūṣitāḥ | uddaṇḍadhavalacchatrairgacchaṃtyāvṛtya mastakam 66| kecidyāṃti gajārūḍhā rathārūḍhāśca kecana | yānārūḍhā janāḥ kecitsukhena yamamaṃdiram 67| keciddevāṅganā hasta nyastacāmaravāyubhiḥ | gacchaṃti vījitā martyāḥ stūyamānāḥ surarṣibhiḥ 68| keciddivyāyudhadharāḥ srakcandanavibhūṣitāḥ | bhuṃjaṃto yāṃti tāṃbūlaṃ puṇyātmāno yamālayam 69| nijagātratviṣā kecijjvālayaṃto diśo daśa | vrajaṃti śamanāgāraṃ jalagrahanivāsinaḥ 70| kecicca pāyasaṃ divyaṃ bhuṃjato yāṃti sattama | subhakṣaṇaṃ prakurvaṃtaḥ pathi yāṃtaḥ sukhena ca 71| keciddugdhaṃ pibaṃtaśca kecidikṣurasaṃ tathā | kecittakraṃ pibaṃtaśca gacchaṃti yamamaṃdiram 72| keciddadhīni bhakṣaṃtaḥ kecinnānāphalāni ca | kecinmadhupibaṃtaśca puṇyavaṃto vrajaṃti vai 73| tānāgatāṃstato dṛṣṭvā bahūndharmaparāyaṇān | bhāskarīṃ prītimāsādya svayaṃ nārāyaṇo bhavet 74| caturbāhuḥ śyāmavarṇaḥ praphullakamalekṣaṇaḥ | śaṅkhacakragadāpadmadhārī garuḍavāhanaḥ 75| svarṇayajñopavītī ca smaracārumahānanaḥ | kirīṭī kuṇḍalī caiva vanamālāvibhūṣitaḥ 76| citragupto mahāprājñaścaṃḍādyā yamakiṃkarāḥ | sarve nārāyaṇākārā babhūvurmadhuroktayaḥ 77| tataḥ svayaṃ dharmarājastānsarvānmanujottamān | paramāṃ prītimāsādya mitravaccārcayeddvija 78| divyaratnaiḥ phalaiścaiva teṣāṃ puṇyavatāṃ nṛṇām | bhojanaṃ kārayitvā tu tānuvācātha bhāskariḥ 79| yama uvāca- yūyaṃ sarve mahātmāno narakakleśabhīravaḥ | nijakarmaprabhāveṇa gamyatāṃ paramaṃ padam 80| saṃsāre janma saṃprāpya puṇyaṃ yaḥ kurute naraḥ | sa me pitā sa me bhrātā sa me baṃdhusamaḥ suhṛt 81| ityuktā dharmarājena te sarve dvijasattama | divyaṃ rathaṃ samāruhya nārāyaṇapuraṃ gatāḥ 82| puṇyātmanāṃ gatiḥ proktā samāsena dvijottama | pāpātmanāṃ śṛṇu gatiṃ vistareṇa vadāmyaham 83| ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanāni durātmanām | prokto mārgasya vistāraḥ sarvaduḥkhānvitaḥ sa ca 84| kutracidvahnivṛṣṭiśca kutraciccāśmavarṣaṇam | kvacitkvaciddvijaśreṣṭha saṃtaptaṃ taptavālukam 85| kvacitkvacittīkṣṇaśilāḥ kvacittaptaśilāstathā | kvacitkvacicchastravṛṣṭiḥ kvacidaṃgāravarṣaṇam 86| kvacidagnirivātīva saṃtaptā vāṃti mārutāḥ | gaṃbhīrāṃdhakarāḥ kvāpi tṛṇāvartamukhā dvija 87| kvacitkaṃṭakavṛṣṭiśca nārācamayakaṃṭakaiḥ | pāṣāṇaśreṇayaḥ kvāpi duḥkharohāḥ sapannagāḥ 88| gacchaṃti pāpinastatra śuṣkakaṃṭhoṣṭhatālukāḥ | evaṃ bahuvidhakleśe chāyājalavivarjite 89| tasminmārge dvijaśreṣṭha pāpino yāṃti duḥkhitāḥ | nāmnā vimuktakeśāśca pretākārā bhayaṃkarāḥ 90| rudhiraughaplutāḥ kecitkecitkardamabhūṣitāḥ | kecitkecicca kṛṣṇāṃgāḥ pathi gacchaṃti pāpinaḥ 91| kraṃdaṃto vyathayā kecitsravadbāṣpākule kṣaṇāḥ | śocaṃtaḥ svāni karmāṇi kecidgacchaṃti pāpinaḥ 92| kasyaciccarmapāśasya baṃdhanaṃ pāpināṃ gale | kaṃkāle kasyacidbaddhāḥ kasyacicca padadvaye 93| gale sūcīsamutkīrṇe pāśaṃ datvā dṛḍhaṃ ruṣā | ākṛṣyaṃte yamapreṣyāḥ keṣāṃcicca kṛtainasām 94| vartmasthāngurupāṣāṇānvahaṃtaḥ karṇarandhrakaiḥ | ayobhārāṃśca śīrṣāgrairvrajaṃti pathi pāpinaḥ 95| kāṃścidbhujeṣu pāśeṣu nayaṃti yamakiṃkarāḥ | grīvāsu pāpinaḥ kecitkarapraharaṇairdṛḍhaiḥ 96| kṣiptakṣiptā yamapreṣyā nayaṃti yamakiṃkarāḥ | yāṃtyadhaḥ śirasaḥ kecidūrdhvapādāstathāpare 97| gacchaṃti bāhubhiḥ kecidekapādāśca kecana | ityevaṃ vikṛtākārā ārtarāvavirāvaṇāḥ 98| yamadūtaistāḍyamānāḥ pāpino yāṃti tatpathe | teṣvāgateṣu sarveṣu pāpātmā suruṣā yamaḥ 99| divyāṃ mūrtiṃ parityajya babhūvātyaṃtabhairavaḥ | triṃśadyojanadīrghāṃgo vāpīsadṛśalocanaḥ 100 7.23.100| dhūmravarṇo mahātejāḥ pralaṃbo ghargharadhvaniḥ | sudīrghadaśanaśreṇiḥ śūrpopama nakhāvaliḥ 101| pracaṇḍamahiṣārūḍhaḥ saṃdaṣṭadaśanacchadaḥ | daṃḍahastaścarmapāśo bhrukuṭī kuṭilānanaḥ 102| citragupto mahāmāyaḥ krodhāruṇitalocanaḥ | aṭṭāṭṭahāsaṃ kurvāṇaḥ samavartī virājate 103| caṃḍādyāḥ kiṃkarāḥ sarve pāśamudgarapāṇayaḥ | babhūvurbhairavāḥ kruddhā garjaṃto jaladā iva 104| jahi jahyāśu pāpiṣṭhānbhindhi cchiṃdaya viṃdhaya | samaṃtādeva dhāvaṃto valgaṃti yamakiṃkarāḥ 105| tānāha patataḥ sarvānpāpino dharmarāṭprabhuḥ | tarjayetkāladaṃḍena tyajanhuṃkāraniḥsvanam 106| yama uvāca- rere pāpā durācārā yuṣmābhiravivekibhiḥ | aho kṛtāni pāpāni ātmapīḍākarāṇyapi 107| mastakopari tiṣṭhaṃtaṃ nekṣadhvaṃ samavartinam | jñātvāpi māṃ jīviteśaṃ yuṣmābhiḥ pātakaṃ kṛtam 108| puṇyātmanāmahaṃ baṃdhurahaṃ pāpātmanāṃ ripuḥ | iti kutrāpi yuṣmābhirna śrutaṃ śravaṇaiḥ svakaiḥ 109| nirayā duḥsahāḥ saṃti nānāduḥkhasamanvitāḥ | pāpino bhuṃjate tāṃśca yuṣmābhirneti viśrutam 110| matvā mithyaiva yuṣmābhiścarcā mama durāśayāḥ | adya saiva svakairnetrairdṛśyatāṃ kṛtapātakāḥ 111| vittāṃdhyena vaco mattā yūyaṃ sarve sadaiva hi | cakrire pāpajālāni yuṣmābhiḥ satataṃ yathā 112| tathā pāpaphalaṃ duṣṭā bhuṃjatāṃ kraṃdanena kim | suprājñovāca- ityuktvā bhāskarirdevaścitraguptamuvāca ha 113| eteṣāṃ pāpakarmāṇi mahābhāga vicāraya | dharmarājavacaḥ śrutvā citragupto mahattadā 114| teṣāṃ yāvaṃti pāpāni tāvaṃti prāha coditaḥ | tataste pāpinaḥ sarve kraṃdaṃti dvijasattama 115| ityūcuḥ śamanaṃ bhītāścarmapāśe niyaṃtritāḥ | pāpina ūcuḥ asmābhiryāni pāpāni kṛtāni bhāskarātmaja 116| ke sthitāḥ sākṣiṇastatra ke vā yūyaṃ niveditāḥ | aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi yato'smābhiḥ kṛtaṃ purā 117| tathā ca dṛṣṭaṃ kenātra puro'smākaṃ nigadyatām | tataḥ prahasya bhagavānkopena mahatā dvija 118| āhūya sākṣiṇaḥ sarvānidaṃ vacanamabravīt | yama uvāca- yūyaṃ sarve yathāvṛttaṃ saṃnidhau sākṣiṇastathā 119| ākāśaṃ pṛthivīṃ caiva jalaṃ ca tithayastathā | dinaṃ rātrirubhe saṃdhye dharmaścaite tu sākṣiṇaḥ 120| teṣāṃ pāpātmanāmūcuḥ sarvaṃ karmaśubhāśubham | yasya yasya ca velāyāṃ karma yadyadikāritam 121| sa sa sākṣī tasya tasya jagāda yamasannidhau | tacchrutvā pāpinaḥ sarve sādhvasā kṛṣṭamānasāḥ 122| sakaṃpahṛdayāstasthurmeghaṃ dṛṣṭvā mṛgā iva | tatastu daṃtāvalibhiḥ kurvankaḍakaḍadhvanim 123| dharmarāṭkāladaṃḍena tāñjaghāna pṛthakpṛthak | tāḍitā dharmarājena te sarve kṛtapātakāḥ 124| kraṃdaṃti nijakarmāṇi śocaṃtaḥ prāptasādhvasāḥ | tatastānpāpinaḥ sarvāndūtāścaṃḍādayo ruṣā 125| narakeṣu yamādeśādrauravādiṣu cikṣipuḥ | tapane cikṣipuḥ kāṃścidavīcau kṛtapātakān 126| saṃghāte kālasūtre ca mahārauravake tathā | saṃtapte vālukākuṃḍe kuṃbhīpāke tathāparān 127| nirucchvāse mahāghore cikṣipuśca pramarddane | asipatravane ghore nānābhakṣeṣu pāpinaḥ 128| vaitaraṇyāṃ tathā ke'pi cikṣipuryamakiṃkarāḥ | ghore viṣṭhāhrade kāṃścittuṣāṃgārāsthikaṃṭakaiḥ 129| pūrṇe nitāṃtasaṃtapte cikṣipuryamakiṃkarāḥ | purīṣalepane caiva purīṣabhojane tathā 130| svamāṃsabhojane caiva sthāpitā yamakiṃkaraiḥ | śleṣmāṇaṃ bhuṃjate kecitkecidvīryaṃ ca bhuṃjate 131| pibaṃti kecinmūtrāṇi kecidraktāni pāpinaḥ | keṣāṃcidvadaneṣveva jalaukāḥ pannagopamāḥ 132| pūryaṃte pannagāścaiva yamadūtairbhayaṃkaraiḥ | utpādyaṃte'tisaṃtaptairjihvāśca dvijasattama 133| keṣāṃcitkarṇaraṃdhreṣu mukheṣu ca kṛtainasām | taptatailāni pūryaṃte nirddayairyamakiṃkaraiḥ 134| keṣāṃcitkhaṅgadhārābhirbāhuṃ ca caraṇaṃ tathā | karṇādināsikāścaiva cchiṃdaṃti ca durātmanām 135| śayanaṃ kurvate kecijjvaladaṃgārasaṃcaye | kecinnārācatulyeṣu śayanaṃ kaṃṭakeṣu ca 136| kardameṣu ca tapteṣu kāṃścicchamanakiṃkarāḥ | pātayaṃti dvijaśreṣṭha keśeṣvākṛṣya pāpinaḥ 137| vamaneṣu ca keṣāṃcinnakhasaṃdhiṣu pāpinām | taptasūcīsahasrāṇi prakṣipaṃti muhurmuhuḥ 138| saṃtaptalohaśūlāgre kāṃścidāropayaṃti vai | kraṃdaṃti kaṃṭakaistīkṣṇaiḥ keṣāṃcinmastakāni vai 139| gṛhītvā hastapādeṣu śālmalidrumakaṃṭakaiḥ | niṣkuṣaṃti ruṣā kāṃścidārttarāvavirāviṇaḥ 140| baddhvā galeṣu pāṣāṇaṃ kāṃścicchamanakiṃkarāḥ | raktagarte payogarte pātayaṃti punaḥ punaḥ 141| yāmyairdūtairudgiraṃti śirāṃsi pāpināṃ nṛṇām | cūrṇayaṃtyupalairyāmyā muhurmuhuratikrudhā 142| vakṣomadhyeṣu keṣāṃcillohakīlakasaṃcayān | āropayaṃti lokānāṃ kraṃdatāṃ duritātmanām 143| cakṣūṃṣi baḍiśaiḥ keṣāmutpāṭyaṃte kṛtainasām | keṣāṃcinnāsikā eva pūryyaṃte vṛścikairdvija 144| keṣāṃcidvṛkṣaśākhāyāṃ baddhvā pādāṃśca pāśakaiḥ | jvālayaṃti tale vahniṃ sadhūmaṃ yamakiṃkarāḥ 145| dhūmapānaṃ prakurvanti te tatra kṛtakilviṣāḥ | adhomukhā ūrdhvapādāstasthurācandra tārakam 146| musalairmudgaraiḥ kecittāḍyamānāḥ punaḥ punaḥ | yāmyairdūtairudgiranti śoṇitāni vyathākulāḥ 147| andhakāramaye gehe pūtigandhavati dvija | daṃśaiśca maśakaiścaiva kecitsīdaṃti pāpinaḥ 148| bhasmāni bhuñjate kecitkṛmīnkecicca bhuñjate | keciddurgandhamāṃsāni kecicca pūtimṛttikām 149| śvabhirvyāghraiḥ śṛgālaiśca vajradantanakhaistathā | ṛkṣaiḥ kecidbhakṣyamāṇāḥ kraṃdanti rudhirāplutāḥ 150 7.23.150| nitāṃtograviṣaiḥ sarpairbhakṣyamāṇāstathāpare | anye mahiṣaśṛṃgāgranirbhinnavakṣaso dvija 151| patanti mūrcchitāḥ pṛthvīṃ siṃcaṃto rudhirairmahīm | yamadūtadhanurmuktairghorairāśīviṣopamaiḥ 152| jarjarākhiladehāśca luṭhaṃtyanye mahītale | taptāyaḥ piṇḍanilayaṃ taptapāṣāṇameva ca 153| daṃśaśastreṇa keṣāṃcitkuṣṇaṃti vadaneṣu ca | nāsārandhreṣu keṣāṃcidyamadūtā mukheṣu ca 154| śvāsānilanirodhārthaṃ nāsārandhraṃ vayaṃti vai | keṣāṃcittīkṣṇadhārābhiryamaśāktibhiruddhataiḥ 155| utpāṭyaṃteṃgacarmāṇi yamadūtairmahābalaiḥ | kāṃścidgṛhītvā keśeṣu nipātya pṛthivītale 156| kīlaiḥ pādādibhirghātaistāḍayaṃti sadaiva hi | kecitkṣārāṃbudhārābhiḥ saṃtaptāḥ kṛtapātakāḥ 157| kṣārāṃbupānaṃ kurvaṃti kraṃdaṃto bahudhā dvija | pittapānaṃ mahābhāga kecitkurvanti pāpinaḥ 158| snuhīkṣīrāṇi kecicca pibaṃti pāpināṃ varāḥ | keṣāṃcitsvapatāṃ bhūmau vakṣaḥsu yamakiṃkaraiḥ 159| dīyaṃte gurupāṣāṇāḥ saṃtaptāḥ parvatopamāḥ | kāṣṭhakhaṃḍadvayaṃ datvā grīvāyāṃ ca gale tathā 160| udagramukhaṃ badhnanti keṣāṃciddṛḍhapāśakaiḥ | āropya vṛkṣaśākhāyāṃ kāṃścidbhūmau kṣipaṃti ca 161| utthāpayaṃti bhūmau ca prakṣipaṃti punaḥ punaḥ | evaṃ te pāpinaḥ sarve kṣudhitāstṛṣitāstathā 162| trāhi trāhīti jalpaṃto rudaṃti yātanāgṛhe | yugakalpāṃtaparyaṃtaṃ bhuktvā nirayayātanām 163| nātibhuktvā pāpaśeṣe jāyaṃte pāpayoniṣu | pāpayonau samutpannā bhavaṃti vyādhipīḍitāḥ 164| hīnāṃgā adhikāṃgāśca duḥkhinaḥ pāpasevakāḥ | aputrā atimūrkhāśca parahiṃsāparāyaṇāḥ 165| alpāyuṣo'lpamatayaḥ kubhāryāpatayastathā | nityaṃ pāpāni karmāṇi karmaṇā manasā girā 166| punaḥ pāpaprabhāvena nirayaṃ yāṃti pūrvavat | tasmātpāpaṃ na kartavyaṃ kadācidapi sattamaiḥ 167| narāṇāṃ kṛtapāpānāṃ narakānnāsti niṣkṛtiḥ | saṃkṣepātpāpināṃ duḥkhaṃ niruktaṃ dvijasattama 168| samyagvaktuṃ kaḥ kṣamosti varṣāyutaśatairapi | durgatīnāṃ tato dṛṣṭvā manujānāṃ kṛtainasām 169| āvāṃ vimānamāruhya nārāyaṇapuraṃ gatau | kalpakoṭisahasrāṇi bhuktvā bhogānharergṛhe 170| jātau vai rājavaṃśe'sminviśuddhe dvijasattama | atra bhuktvākhilānbhogānsarvasaṃpatsamanvitān 171| sukhamṛtyuṃ samāsādya gaṃtavyaṃ paramaṃ padam | ekādaśīvratasamaṃ vrataṃ nāsti jagattraye 172| anicchayāpi yatkṛtvā gatirevaṃvidhā'vayoḥ | ekādaśīvrataṃ ye tu bhaktibhāvena kurvate 173| na jāne kiṃ bhavetteṣāṃ vāsudevānukampayā | iti te kathitaṃ sarvaṃ pṛṣṭaṃ brāhmaṇasattama 174| viṣṇordivasamāhātmyaṃ kimanyacchrotumarhasi | vyāsa uvāca- tasyaitadvacanaṃ śrutvā sa vipraḥ paramārthavit 175| ekādaśīvrate cittaṃ cakāra sudṛḍhaṃ nijam | sa rājā rājamahiṣī ciraṃ bhuktvā vasuṃdharām 176| aṃte viṣṇupuraṃ gatvā prāptavaṃtau paraṃ padam | vratarājasya māhātmyaṃ ye śṛṇvaṃti paṭhaṃti ca 177| pāpajālairvinirmuktā labhaṃte harisannidhau 178| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre ekādaśīmāhātmye trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ 23 |