Chapter 75

पार्वत्युवाच-। वृंदावनरहस्यं च बहुधा कथितं विभो । केन पुण्यविशेषेण नारदः प्रकृतिं गतः १। ईश्वर उवाच- एकदाश्चर्यवृत्तांतं मया जिज्ञासितं पुरा । ब्रह्मणा कथितं गुह्यं श्रुतं कृष्णमुखांबुजात् २। नारदः पृष्टवान्मह्यं तदाहं प्राप्तवानिदम् । अहं वक्तुं न शक्नोमि तन्माहात्म्यं कथंचन ३। किं कुर्वे शपनं तस्य स्मृत्वा सीदामि मानसे । इति श्रुत्वा मम वचो दुर्मनाः सोऽभवद्यदा ४। तदा ब्रह्माणमाहूय अहमादिष्टवान्प्रिये । त्वया यत्कथितं मह्यं नारदाय वदस्व तत् ५। ब्रह्मा तदा ममवचो निशम्य सह नारदः । जगाम कृष्णसविधं नत्वा पृच्छत्तदेव तु ६। ब्रह्मोवाच- किमिदं द्वात्रिंशद्वनं वृंदारण्यं विशांपते । श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदियोग्योऽस्मि मे वद ७। श्रीभगवानुवाच- इदं वृंदावनं रम्यं मम धामैव केवलम् । यत्रेमे पशवः साक्षाद्वृक्षाः कीटा नरामराः ८। ये वसंति ममांत्ये ते मृता यांति ममांतिकम् । अत्र या गोपपत्न्यश्च निवसंति ममालये ९। योगिन्यस्तास्तु एवं हि मम देवाः परायणाः । पंचयोजनमेवं हि वनं मे देवरूपकम् १०। कालिंदीयं सुषुम्नाख्या परमामृतवाहिनी । यत्र देवाश्च भूतानि वर्त्तंते सूक्ष्मरूपतः ११। सर्वतो व्यापकश्चाहं न त्यक्ष्यामि वनं क्वचित् । आविर्भावस्तिरोभावो भवेदत्र युगेयुगे १२। तेजोमयमिदं स्थानमदृश्यं चर्मचक्षुषाम् । रहस्यं मे प्रभावं च पश्य वृंदावनं युगे १३। ब्रह्मादीनां देवतानां न दृश्यं तत्कथंचन । ईश्वर उवाच- तच्छ्रुत्वा नारदो नत्वा कृष्णं ब्रह्माणमेव च १४। आजगाम ह भूर्लोके मिश्रकं नैमिषं वनम् । तत्रासौ सत्कृतश्चापि शौनकाद्यैर्मुनीश्वरैः १५। पृष्टश्चाप्यागतो ब्रह्मन्कुतस्त्वमधुना वद । तच्छ्रुत्वा नारदः प्राह गोलोकादागतोऽस्म्यहम् १६। श्रुत्वा कृष्णमुखांभोजाद्वृंदावनरहस्यकम् । नारद उवाच- तत्र नानाविधाः प्रश्नाः कृताश्चैव पुनः पुनः १७। समस्ता मनवस्तत्र योगाश्चैव मया श्रुताः । तानेव कथयिष्यामि यथाप्रश्नं च तत्त्वतः १८। शौनकादय ऊचुः - वृंदारण्यरहस्यं हि यदुक्तं ब्रह्मणा त्वयि । तदस्माकं समाचक्ष्व यद्यस्मासु कृपा तव १९। नारद उवाच- कदाचित्सरयूतीरे दृष्टोऽस्माभिश्च गौतमः । मनस्वी च महादुःखी चिंताकुलितचेतनः २०। मां दृष्ट्वा गौतमो देवः पपात धरणीतले । उत्तिष्ठ वत्सवत्सेति तमुवाचाहमेव हि २१। कथं भवान्मनस्वीति प्रोच्य तां यदि रोचते । गौतम उवाच- श्रुतं तव मुखादेव कृष्णतत्त्वं च तादृशम् २२। द्वारकाख्यं माथुराख्यं रहस्यं बहुशो मया । वृंदावनरहस्यं तु न श्रुतं त्वन्मुखांबुजात् २३। यतो मे मनसः स्थैर्य्यं भविष्यति च सद्गुरो । नारद उवाच- इदं तु परमं गुह्यं रहस्यातिरहस्यकम् २४। पुरा मे ब्रह्मणा प्रोक्तं तादृग्वृंदावनोद्भवम् । रहस्यं वद देवेश वृंदारण्यस्य मे पितः २५। इतिजिज्ञासितं श्रुत्वा क्षणं मौनी स चाभवत् । ततो माऽह महाविष्णुं गच्छ वत्स प्रभुं मम २६। मयापि तत्र गंतव्यं त्वया सह न संशयः । इत्युक्त्वा मां गृहीत्वा च गतो विष्णोश्च धामनि २७। महाविष्णौ च कथितं मयोक्तं यत्तदेव हि । तच्छ्रुत्वा च महाविष्णुः स्वयं भुवमथादिशत् २८। त्वमेवादेशतो मह्यं नीत्वा वै नारदं मुनिम् । स्नानाय विनियुंक्ष्वामुं सरस्यमृतसंज्ञके २९। महाविष्णुसमादिष्टः स्वयंभूर्मां तथाकरोत् । तत्रामृतसरश्चाहं प्रविश्य स्नानमाचरम् ३०। तत्क्षणात्तत्सरः पारे योषितां सविधेऽभवम् । सर्वलक्षणसपन्ना योषिद्रूपातिविस्मिता ३१। मां दृष्ट्वा ताः समायांतीमपृच्छंश्च मुहुर्मुहुः । स्त्रिय ऊचुः - का त्वं कुतः समायाता कथयात्मविचेष्टितम् ३२। तासां प्रियकथां श्रुत्वा मयोक्तं तन्निशामय । कुतः कोऽहं समायातः कथं वा योषिदाकृतिः ३३। स्वप्नवद्दृश्यते सर्वं किं वा मुग्धोऽस्मि भूतले । तच्छ्रुत्वा मद्वचो देवी प्रोवाच मधुरस्वनैः ३४। वृंदानाम्नी पुरी चेयं कृष्णचंद्रप्रिया सदा । अहं च ललितादेवी तुर्यातीता च निष्कला ३५। इत्युक्त्वा च महादेवी करुणा सांद्रमानसा । मां प्रत्याह पुनर्देवी समागच्छ मया सह ३६। अन्याश्च योषितः सर्वाः कृष्णपादपरायणाः । ताश्च मां प्रवदंत्येवं समागच्छानया सह ३७। ततोनुकृष्णचंद्रस्य चतुर्दशाक्षरो मनुः । कृपया कथितस्तस्या देव्याश्चापि महात्मनः ३८। तत्क्षणादेव तत्साम्यमलभं विविधोपमा । ताभिः सह गतास्तत्र यत्र कृष्णः सनातनः ३९। केवलं सच्चिदानंदः स्वयंयोषिन्मयः प्रभुः । योषिदानंदहृदयो दृष्ट्वा मां प्राब्रवीन्मुहुः ४०। समागच्छ प्रिये कांते भक्त्या मां परिरंभय । रेमे वर्षप्रमाणेन तत्र चैव द्विजोत्तम ४१। तदोक्तं रमणेशेन तां देवीं राधिकां प्रति । इयं मे प्रकृतिस्तत्र चासीन्नारदरूपधृक् ४२। नीत्वामृतसरो रम्यं स्नानार्थं संनियोजय । तया मे रमणस्यांते गदितं प्रियभाषितम् ४३। अहं च ललितादेवी राधिकाया च गीयते । अहं च वासुदेवाख्यो नित्यं कामकलात्मकः ४४। सत्यं योषित्स्वरूपोऽहं योषिच्चाहं सनातनी । अहं च ललितादेवी पुंरूपा कृष्णविग्रहा ४५। आवयोरंतरं नास्ति सत्यंसत्यं हि नारद । एवं यो वेत्ति मे तत्त्वं समयं च तथा मनुम् ४६। स समाचारसंकेतं ललिता वत्स मे प्रियः । इदं वृंदावनं नाम रहस्यं मम वै गृहम् ४७। न प्रकाश्यं कदा कुत्र वक्तव्यं न पशौ क्वचित् । ततोऽनुराधिकादेवी मां नीत्वा तत्सरोवरे ४८। स्थित्वा सा कृष्णचंद्रस्य चरणांते गता पुनः । ततो निमज्जनादेव नारदोऽहमुपागतः ४९। वीणाहस्तो गानपरस्तद्रहस्यं मुहुर्मुदा । स्वयंभुवं नमस्कृत्य तत्रागां विष्णुपार्षदम् ५०। स्वयंभुवा तथा दृष्टं नोक्तं किंचित्तदा पुनः । इति ते कथितं वत्स सुगोप्यं च मया त्वयि ५१। त्वयापि कृष्णचंद्रस्य केवलं धामचित्कलम् । गोपनीयं प्रयत्नेन मातुर्जारइव प्रियम् ५२। यथा प्रोक्तं मया शिष्ये गौतमे सरहस्यकम् । तथा भवत्सु कार्त्स्न्येन कथितं चातिगोपितम् ५३। यत्र कुत्र कदाचित्तु प्रकाश्यं मुनिपुंगवाः । तदा शापो भवेद्विप्राः कृष्णचंद्रस्य निश्चितम् ५४। इमं कृष्णस्य लीलाभिर्युतमध्यायमुत्तमम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमं पदम् ५५। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनमाहात्म्ये नारदीयानुनये पंचसप्ततितमोऽध्यायः ७५।

pārvatyuvāca-| vṛṃdāvanarahasyaṃ ca bahudhā kathitaṃ vibho | kena puṇyaviśeṣeṇa nāradaḥ prakṛtiṃ gataḥ 1| īśvara uvāca- ekadāścaryavṛttāṃtaṃ mayā jijñāsitaṃ purā | brahmaṇā kathitaṃ guhyaṃ śrutaṃ kṛṣṇamukhāṃbujāt 2| nāradaḥ pṛṣṭavānmahyaṃ tadāhaṃ prāptavānidam | ahaṃ vaktuṃ na śaknomi tanmāhātmyaṃ kathaṃcana 3| kiṃ kurve śapanaṃ tasya smṛtvā sīdāmi mānase | iti śrutvā mama vaco durmanāḥ so'bhavadyadā 4| tadā brahmāṇamāhūya ahamādiṣṭavānpriye | tvayā yatkathitaṃ mahyaṃ nāradāya vadasva tat 5| brahmā tadā mamavaco niśamya saha nāradaḥ | jagāma kṛṣṇasavidhaṃ natvā pṛcchattadeva tu 6| brahmovāca- kimidaṃ dvātriṃśadvanaṃ vṛṃdāraṇyaṃ viśāṃpate | śrotumicchāmi bhagavanyadiyogyo'smi me vada 7| śrībhagavānuvāca- idaṃ vṛṃdāvanaṃ ramyaṃ mama dhāmaiva kevalam | yatreme paśavaḥ sākṣādvṛkṣāḥ kīṭā narāmarāḥ 8| ye vasaṃti mamāṃtye te mṛtā yāṃti mamāṃtikam | atra yā gopapatnyaśca nivasaṃti mamālaye 9| yoginyastāstu evaṃ hi mama devāḥ parāyaṇāḥ | paṃcayojanamevaṃ hi vanaṃ me devarūpakam 10| kāliṃdīyaṃ suṣumnākhyā paramāmṛtavāhinī | yatra devāśca bhūtāni varttaṃte sūkṣmarūpataḥ 11| sarvato vyāpakaścāhaṃ na tyakṣyāmi vanaṃ kvacit | āvirbhāvastirobhāvo bhavedatra yugeyuge 12| tejomayamidaṃ sthānamadṛśyaṃ carmacakṣuṣām | rahasyaṃ me prabhāvaṃ ca paśya vṛṃdāvanaṃ yuge 13| brahmādīnāṃ devatānāṃ na dṛśyaṃ tatkathaṃcana | īśvara uvāca- tacchrutvā nārado natvā kṛṣṇaṃ brahmāṇameva ca 14| ājagāma ha bhūrloke miśrakaṃ naimiṣaṃ vanam | tatrāsau satkṛtaścāpi śaunakādyairmunīśvaraiḥ 15| pṛṣṭaścāpyāgato brahmankutastvamadhunā vada | tacchrutvā nāradaḥ prāha golokādāgato'smyaham 16| śrutvā kṛṣṇamukhāṃbhojādvṛṃdāvanarahasyakam | nārada uvāca- tatra nānāvidhāḥ praśnāḥ kṛtāścaiva punaḥ punaḥ 17| samastā manavastatra yogāścaiva mayā śrutāḥ | tāneva kathayiṣyāmi yathāpraśnaṃ ca tattvataḥ 18| śaunakādaya ūcuḥ - vṛṃdāraṇyarahasyaṃ hi yaduktaṃ brahmaṇā tvayi | tadasmākaṃ samācakṣva yadyasmāsu kṛpā tava 19| nārada uvāca- kadācitsarayūtīre dṛṣṭo'smābhiśca gautamaḥ | manasvī ca mahāduḥkhī ciṃtākulitacetanaḥ 20| māṃ dṛṣṭvā gautamo devaḥ papāta dharaṇītale | uttiṣṭha vatsavatseti tamuvācāhameva hi 21| kathaṃ bhavānmanasvīti procya tāṃ yadi rocate | gautama uvāca- śrutaṃ tava mukhādeva kṛṣṇatattvaṃ ca tādṛśam 22| dvārakākhyaṃ māthurākhyaṃ rahasyaṃ bahuśo mayā | vṛṃdāvanarahasyaṃ tu na śrutaṃ tvanmukhāṃbujāt 23| yato me manasaḥ sthairyyaṃ bhaviṣyati ca sadguro | nārada uvāca- idaṃ tu paramaṃ guhyaṃ rahasyātirahasyakam 24| purā me brahmaṇā proktaṃ tādṛgvṛṃdāvanodbhavam | rahasyaṃ vada deveśa vṛṃdāraṇyasya me pitaḥ 25| itijijñāsitaṃ śrutvā kṣaṇaṃ maunī sa cābhavat | tato mā'ha mahāviṣṇuṃ gaccha vatsa prabhuṃ mama 26| mayāpi tatra gaṃtavyaṃ tvayā saha na saṃśayaḥ | ityuktvā māṃ gṛhītvā ca gato viṣṇośca dhāmani 27| mahāviṣṇau ca kathitaṃ mayoktaṃ yattadeva hi | tacchrutvā ca mahāviṣṇuḥ svayaṃ bhuvamathādiśat 28| tvamevādeśato mahyaṃ nītvā vai nāradaṃ munim | snānāya viniyuṃkṣvāmuṃ sarasyamṛtasaṃjñake 29| mahāviṣṇusamādiṣṭaḥ svayaṃbhūrmāṃ tathākarot | tatrāmṛtasaraścāhaṃ praviśya snānamācaram 30| tatkṣaṇāttatsaraḥ pāre yoṣitāṃ savidhe'bhavam | sarvalakṣaṇasapannā yoṣidrūpātivismitā 31| māṃ dṛṣṭvā tāḥ samāyāṃtīmapṛcchaṃśca muhurmuhuḥ | striya ūcuḥ - kā tvaṃ kutaḥ samāyātā kathayātmaviceṣṭitam 32| tāsāṃ priyakathāṃ śrutvā mayoktaṃ tanniśāmaya | kutaḥ ko'haṃ samāyātaḥ kathaṃ vā yoṣidākṛtiḥ 33| svapnavaddṛśyate sarvaṃ kiṃ vā mugdho'smi bhūtale | tacchrutvā madvaco devī provāca madhurasvanaiḥ 34| vṛṃdānāmnī purī ceyaṃ kṛṣṇacaṃdrapriyā sadā | ahaṃ ca lalitādevī turyātītā ca niṣkalā 35| ityuktvā ca mahādevī karuṇā sāṃdramānasā | māṃ pratyāha punardevī samāgaccha mayā saha 36| anyāśca yoṣitaḥ sarvāḥ kṛṣṇapādaparāyaṇāḥ | tāśca māṃ pravadaṃtyevaṃ samāgacchānayā saha 37| tatonukṛṣṇacaṃdrasya caturdaśākṣaro manuḥ | kṛpayā kathitastasyā devyāścāpi mahātmanaḥ 38| tatkṣaṇādeva tatsāmyamalabhaṃ vividhopamā | tābhiḥ saha gatāstatra yatra kṛṣṇaḥ sanātanaḥ 39| kevalaṃ saccidānaṃdaḥ svayaṃyoṣinmayaḥ prabhuḥ | yoṣidānaṃdahṛdayo dṛṣṭvā māṃ prābravīnmuhuḥ 40| samāgaccha priye kāṃte bhaktyā māṃ pariraṃbhaya | reme varṣapramāṇena tatra caiva dvijottama 41| tadoktaṃ ramaṇeśena tāṃ devīṃ rādhikāṃ prati | iyaṃ me prakṛtistatra cāsīnnāradarūpadhṛk 42| nītvāmṛtasaro ramyaṃ snānārthaṃ saṃniyojaya | tayā me ramaṇasyāṃte gaditaṃ priyabhāṣitam 43| ahaṃ ca lalitādevī rādhikāyā ca gīyate | ahaṃ ca vāsudevākhyo nityaṃ kāmakalātmakaḥ 44| satyaṃ yoṣitsvarūpo'haṃ yoṣiccāhaṃ sanātanī | ahaṃ ca lalitādevī puṃrūpā kṛṣṇavigrahā 45| āvayoraṃtaraṃ nāsti satyaṃsatyaṃ hi nārada | evaṃ yo vetti me tattvaṃ samayaṃ ca tathā manum 46| sa samācārasaṃketaṃ lalitā vatsa me priyaḥ | idaṃ vṛṃdāvanaṃ nāma rahasyaṃ mama vai gṛham 47| na prakāśyaṃ kadā kutra vaktavyaṃ na paśau kvacit | tato'nurādhikādevī māṃ nītvā tatsarovare 48| sthitvā sā kṛṣṇacaṃdrasya caraṇāṃte gatā punaḥ | tato nimajjanādeva nārado'hamupāgataḥ 49| vīṇāhasto gānaparastadrahasyaṃ muhurmudā | svayaṃbhuvaṃ namaskṛtya tatrāgāṃ viṣṇupārṣadam 50| svayaṃbhuvā tathā dṛṣṭaṃ noktaṃ kiṃcittadā punaḥ | iti te kathitaṃ vatsa sugopyaṃ ca mayā tvayi 51| tvayāpi kṛṣṇacaṃdrasya kevalaṃ dhāmacitkalam | gopanīyaṃ prayatnena māturjāraiva priyam 52| yathā proktaṃ mayā śiṣye gautame sarahasyakam | tathā bhavatsu kārtsnyena kathitaṃ cātigopitam 53| yatra kutra kadācittu prakāśyaṃ munipuṃgavāḥ | tadā śāpo bhavedviprāḥ kṛṣṇacaṃdrasya niścitam 54| imaṃ kṛṣṇasya līlābhiryutamadhyāyamuttamam | yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sa yāti paramaṃ padam 55| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe vṛṃdāvanamāhātmye nāradīyānunaye paṃcasaptatitamo'dhyāyaḥ 75|