Chapter 120

कुंजल उवाच- कामोदाख्यं पुरं दिव्यं सर्वदेवसमाकुलम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थमपश्यन्नारदस्ततः १। कामोदाया गृहं प्राप्य प्रविवेश द्विजोत्तमः । कामोदां तु ततो दृष्ट्वा सर्वकामसमाकुलाम् २। तया संपूजितो विप्रः सुवाक्यैः स्वागतादिभिः । दिव्यासने समारूढस्तां पप्रच्छ द्विजोत्तमः ३। सुखेन स्थीयते भद्रे विष्णुतेजः समुद्भवे । अनामयं च पप्रच्छ आशीर्भिरभिनंद्य ताम् ४। कामोदोवाच-। प्रसादाद्भवतां विष्णोः सुखेन वर्तयाम्यहम् । कथयस्व महाप्राज्ञ त्वं प्रश्नोत्तरकारणम् ५। महामोहः समुत्पन्नो ममांगे मुनिपुंगव । व्यापकः सर्वलोकानां ममांगे मतिनाशकः ६। तस्मान्निद्रा समुत्पन्ना यथा मर्त्येषु वर्तते । सुप्तया तु मया दृष्टः स्वप्नो वै दारुणो मुने ७। केनाप्युक्तं समेत्यैव पुरतो द्विजसत्तम । अव्यक्तोऽसौ हृषीकेशः संसारं स गमिष्यति ८। तदा प्रभृति दुःखेन व्यापिताहं महामते । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि भवाञ्ज्ञानवतां वरः ९। नारद उवाच- वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः । स्वप्नः प्रवर्तते भद्रे मानवेषु न संशयः १०। न जायते च देवेषु स्वप्नो निद्रा च सुंदरि । आदित्योदयवेलायां दृश्यते स्वप्न उत्तमः ११। सत्स्वप्नो मानवानां हि पुण्यस्य फलदायकः । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि स्वप्नस्य कारणं शुभे १२। महावातांदोलनैश्च चलंत्यापो वरानने । त्रुटंत्यंबुकणाः सूक्ष्मास्तस्मादुदकसंचयात् १३। बहिरेव पतंत्येते निर्मलांबुकणाः शुभे । पुनर्लयं प्रयांत्येते दृश्यादृश्या भवंति वै १४। तद्वत्स्वप्नस्य वै भावः कथ्यते शृणु भामिनि । आत्मा शुद्धो विरक्तस्तु रागद्वेषविवर्जितः १५। पंचभूतात्मकानां च मुषित्वैव सुनिश्चलः । षड्विंशतिसु तत्वानां मध्ये चैष विराजते १६। शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः संगतिं गतः । तद्भावैर्वायुरूपैश्च चलते स्थानतो यदा १७। आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते । अंतरात्मा शुभं नाम तस्य एव प्रकथ्यते १८। पयसश्च यथा भिन्ना भवंत्यंबुकणाः शुभे । आत्मनस्तु तथा तेज अंतरात्मा प्रकथ्यते १९। स हि पृथ्वी स वै वायुः स चाप्याकाश एव हि । स वै तोयं स दीप्येत एते पंच पुरा कृताः २०। आत्मनस्तेजसो भूता मलरूपा महात्मनः । तस्यापि संगतिं प्राप्ता एकत्वं हि प्रयांति ते २१। स्वात्मभावप्रदोषेण नाशयंति वरानने । तत्पिंडमन्यमिच्छंति वारं वारं वरानने २२। तेषां क्रीडाविहारोयं सृष्टिसंबंधकारणम् । उदकस्य तरंगस्तु जायते च विलीयते २३। पुनर्भूतिः पुनर्हानिस्तादृशस्य पुनः पुनः । अपां रूपस्य दृष्टांतं तद्वदेषां न संशयः २४। आत्मा न नश्यते देवि तेजो वायुर्न नश्यति । न नश्यतो धराकाशौ न नश्यंत्याप एव च २५। पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः २६। पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः २७। प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च २८। अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते २९। शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः ३०। अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति ३१। पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति ३२। तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते ३३। भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते ३४। स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते ३५। कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते ३६। शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात् ३७। आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते ३८। ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति ३९। बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः ४०। प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः ४१। तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने ४२। बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति ४३। तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति ४४। उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति ४५। तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति ४६। अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम् ४७। प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः ४८। स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति ४९। तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः ५०।

kuṃjala uvāca- kāmodākhyaṃ puraṃ divyaṃ sarvadevasamākulam | sarvakāmasamṛddhyarthamapaśyannāradastataḥ 1| kāmodāyā gṛhaṃ prāpya praviveśa dvijottamaḥ | kāmodāṃ tu tato dṛṣṭvā sarvakāmasamākulām 2| tayā saṃpūjito vipraḥ suvākyaiḥ svāgatādibhiḥ | divyāsane samārūḍhastāṃ papraccha dvijottamaḥ 3| sukhena sthīyate bhadre viṣṇutejaḥ samudbhave | anāmayaṃ ca papraccha āśīrbhirabhinaṃdya tām 4| kāmodovāca-| prasādādbhavatāṃ viṣṇoḥ sukhena vartayāmyaham | kathayasva mahāprājña tvaṃ praśnottarakāraṇam 5| mahāmohaḥ samutpanno mamāṃge munipuṃgava | vyāpakaḥ sarvalokānāṃ mamāṃge matināśakaḥ 6| tasmānnidrā samutpannā yathā martyeṣu vartate | suptayā tu mayā dṛṣṭaḥ svapno vai dāruṇo mune 7| kenāpyuktaṃ sametyaiva purato dvijasattama | avyakto'sau hṛṣīkeśaḥ saṃsāraṃ sa gamiṣyati 8| tadā prabhṛti duḥkhena vyāpitāhaṃ mahāmate | tanme tvaṃ kāraṇaṃ brūhi bhavāñjñānavatāṃ varaḥ 9| nārada uvāca- vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ | svapnaḥ pravartate bhadre mānaveṣu na saṃśayaḥ 10| na jāyate ca deveṣu svapno nidrā ca suṃdari | ādityodayavelāyāṃ dṛśyate svapna uttamaḥ 11| satsvapno mānavānāṃ hi puṇyasya phaladāyakaḥ | anyadevaṃ pravakṣyāmi svapnasya kāraṇaṃ śubhe 12| mahāvātāṃdolanaiśca calaṃtyāpo varānane | truṭaṃtyaṃbukaṇāḥ sūkṣmāstasmādudakasaṃcayāt 13| bahireva pataṃtyete nirmalāṃbukaṇāḥ śubhe | punarlayaṃ prayāṃtyete dṛśyādṛśyā bhavaṃti vai 14| tadvatsvapnasya vai bhāvaḥ kathyate śṛṇu bhāmini | ātmā śuddho viraktastu rāgadveṣavivarjitaḥ 15| paṃcabhūtātmakānāṃ ca muṣitvaiva suniścalaḥ | ṣaḍviṃśatisu tatvānāṃ madhye caiṣa virājate 16| śuddhātmā kevalo nityaḥ prakṛteḥ saṃgatiṃ gataḥ | tadbhāvairvāyurūpaiśca calate sthānato yadā 17| ātmanastejasaścaiva pratitejaḥ prajāyate | aṃtarātmā śubhaṃ nāma tasya eva prakathyate 18| payasaśca yathā bhinnā bhavaṃtyaṃbukaṇāḥ śubhe | ātmanastu tathā teja aṃtarātmā prakathyate 19| sa hi pṛthvī sa vai vāyuḥ sa cāpyākāśa eva hi | sa vai toyaṃ sa dīpyeta ete paṃca purā kṛtāḥ 20| ātmanastejaso bhūtā malarūpā mahātmanaḥ | tasyāpi saṃgatiṃ prāptā ekatvaṃ hi prayāṃti te 21| svātmabhāvapradoṣeṇa nāśayaṃti varānane | tatpiṃḍamanyamicchaṃti vāraṃ vāraṃ varānane 22| teṣāṃ krīḍāvihāroyaṃ sṛṣṭisaṃbaṃdhakāraṇam | udakasya taraṃgastu jāyate ca vilīyate 23| punarbhūtiḥ punarhānistādṛśasya punaḥ punaḥ | apāṃ rūpasya dṛṣṭāṃtaṃ tadvadeṣāṃ na saṃśayaḥ 24| ātmā na naśyate devi tejo vāyurna naśyati | na naśyato dharākāśau na naśyaṃtyāpa eva ca 25| paṃcaiva ātmanā sārddhaṃ prabhavaṃti prayāṃti ca | ātmādayo hyamī bhadre nityarūpā na saṃśayaḥ 26| piṃḍa eva praṇaśyeta teṣāṃ saṃjāta eva ca | viṣayāṇāṃ sudoṣaiḥ sa rāgadveṣādibhirhataḥ 27| prāṇāḥ prayāṃti vai piṃḍātpaṃcapaṃcātmakā dvija | piṃḍāṃte vasate ātmā pratirūpastu tasya ca 28| aṃtarātmā yathā cāgneḥ sphuliṃgastu prakāśate | tathā prakāśamāyāti dṛśyādṛśyaḥ prajāyate 29| śuddhātmā ca paraṃ brahma sadā jāgarti nityaśaḥ | aṃtarātmā prabaddhastu prakṛteśca mahāguṇaiḥ 30| annāhāreṇa saṃpuṣṭairaṃtarātmā sukhaṃ vrajet | susukhājjāyate mohastasmānmanaḥ pramuhyati 31| paścātsaṃjāyate nidrā tāmasī layavarddhinī | nāḍīmārgeṇa yaḥ sūryo merumullaṃghya gacchati 32| tadā rātriḥ prajāyeta yāvannodayate raviḥ | viṣayāṃdhakārairmuktastu aṃtarātmā prakāśate 33| bhāvaistattvātmakānāṃ tu paṃcatattvaiḥ prapoṣitaiḥ | pūrvajanmasthitaiḥ piṃḍairaṃtarātmā pragṛhyate 34| sa yāsyati ca vai sthānamuccāvacaṃ mahāmate | saṃsāra aṃtarātmā vai doṣairbaddhaḥ praṇīyate 35| kāyaṃ rakṣati jīvātmā paścāttiṣṭhati madhyagaḥ | udānaḥ sphurate tīvrastasmācchabdaḥ prajāyate 36| śuṣkā bhastrā yathā śvāsaṃ kurute vāyupūritā | tadvacchabdavaśācchvāsamudānaḥ kurute balāt 37| ātmanastu prabhāveṇa udāno balavānbhavet | evaṃ kāyaḥ pramugdhastu mṛtakalpaḥ prajāyate 38| tato nidrā mahāmāyā tasyāṃgeṣu prayāti sā | hṛdi kaṃṭhe tathā cāsye nāsikāgre pratiṣṭhati 39| bāhū saṃkucya saṃtiṣṭheddhṛdgato nābhimaṃḍale | ātmanastu prabhāvācca udāno nāma mārutaḥ 40| prajāyate mahātīvrā balarodhaṃ karoti saḥ | yathā rajjvā prabaddhastu dāru kīladharaḥ sthitaḥ 41| tathā cātmāsu saṃlagnaḥ prāṇavāyurna saṃśayaḥ | aṃtarātmaprasaktastu prāṇavāyuḥ śubhānane 42| buddhivadrohito bhadre aṃtarātmā pradhāvati | pūrvajanmārjitānvāsānsmṛtvā tatra pradhāvati 43| tatra saṃstho mahāprājñaḥ svecchayā ramate punaḥ | evaṃ nānāvidhānsvapnānaṃtarātmā prapaśyati 44| uttamāṃśca viruddhāṃśca karmayuktānprapaśyati | girīṃstathā sudurgāṃśca uccāvacānprapaśyati 45| tadeva vātikaṃ viddhi kaphavattadvadāmyaham | jalaṃ nadīṃ taḍāgaṃ ca payaḥ sthānāni paśyati 46| agniṃ ca paśyate devi bahukāṃcanamuttamam | tadeva paittikaṃ viddhi bhāvyaṃ caiva vadāmyaham 47| prabhāte dṛśyate svapno bhavyo vābhavya eva ca | karmayukto varārohe lābhālābhaprakāśakaḥ 48| svapnasyāpi avasthā me kathitā varavarṇini | tadbhāvyaṃcavarāroheviṣṇoścaivabhaviṣyati 49| tannimittaṃ tvayā dṛṣṭo duḥsvapnaḥ sa tu prekṣitaḥ 50|