Chapter 16

व्यास उवाच- भूय एव द्विजश्रेष्ठ महाविष्णोः परात्मनः । ब्रवीमि शृणु माहात्म्यं सर्वदुःखविनाशनम् १। ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्येन्त्यजास्तथा । हरिभक्तिं प्रपन्ना ये ते कृतार्था न संशयः २। हरेरभक्तो विप्रोऽपि विज्ञेयः श्वपचाधिकः । हरिभक्तः श्वपाकोऽपि विज्ञेयो ब्राह्मणाधिकः ३। स कथं ब्राह्मणो यस्तु हरिभक्तिविवर्जितः । स कथं श्वपचो यस्तु भगवद्भक्तिमानसः ४। अव्याजेन यदा विष्णुः श्वपाकेनापि पूज्यते । तदा पश्येत्तमप्येवं चतुर्वेदद्विजाधिकम् ५। पुरासीच्चक्रिको नाम शबरो लोककर्षकृत् । सुजातिवृत्तिहीनश्च युगे द्वापरसंज्ञके ६। विप्रवादी जितक्रोधः परहिंसाविवर्जितः । दयालुर्द्दम्भहीनश्च पितृमातृपरायणः ७। न कृतो वैष्णवोलापो मोक्षशास्त्रं न च श्रुतम् । तथापि जाता तच्चित्ते हरिभक्तिरचञ्चला ८। हरे केशव गोविन्द वासुदेव जनार्दन । इत्यादीनि स्मरन्नित्यं स च नामानिचक्रिणः ९। वन्यं फलं च यत्किञ्चित्प्राप्नोति द्विजसत्तम । आदौ ददाति तद्वक्त्रे निजे शबरवंशजः १०। तन्माधुर्यं ततो ज्ञात्वा वक्त्रान्निष्कास्य तत्पुनः । ददाति हरये भक्त्या सुप्रीतः प्रतिवासरम् ११। उच्छिष्टं वाप्यनुच्छिष्टं द्वयमेव न वेत्ति सः । निजजातिस्वभावो हि सततं मूर्घ्नि वर्तते १२। कदाचित्स द्विजश्रेष्ठ काननाभ्यंतरे भ्रमन् । फलमेकं प्राप्य पक्वं प्रियालस्येति शाखिनः १३। अथासौ हर्षितस्तस्य फलमप्राप्य चक्रिकः । स संरंभेण ज्ञात्वा वै निजवक्त्रांतरे ददौ १४। स ददौ तत्फलं यावन्निजवक्त्रांतरे द्विज । प्रविवेश गलं तावत्तत्फलं शृणु जैमिने १५। तावत्सव्येन हस्तेन गलरन्ध्रं बबंध सः । यत्नाद्विधृत्य सव्येन पाणिना सकलं द्विज १६। चक्रिकश्चिन्तयामास हरिभक्तिपरायणः । फलमेतद्यदा तस्मै न ददामि मुरारये १७। न जातः कोऽपि संसारे तदाहमिव पातकी । हरिं संचिंत्य बहुधा स चकार मतिं ततः १८। तथापि तत्फलं तस्य न निष्क्रांतं गलाद्द्विज । हरेरेकांतभक्तोऽसौ छित्त्वा परशुना गलम् १९। आनीय तत्फलं पक्वं ददौ देवाय विष्णवे । तत्सन्निधिं समायातस्तमेव हृदि चिंतयन् २०। रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः पतितः क्षितिमण्डले । तं दृष्ट्वा भगवान्विष्णुर्गतासुं व्यथितोऽभवत् २१। एतस्य सदृशो भक्तो मम कोऽपि न विद्यते । यतो निजगलं छित्त्वा मम संतोषणं कृतम् २२। यथा भक्तिमताऽनेन सात्विकं कर्म वै कृतम् । यद्दत्वानृण्यमाप्नोति तथा वस्तुकिमस्ति मे २३। धन्योऽयमतिधन्योऽयं धन्योऽयं नात्र संशयः । प्राणानपि परित्यज्य ममसंतोषणं कृतम् २४। ब्रह्मत्वं वा शिवत्वं वा चक्रित्वं वापि दीयते । तदाप्यानृण्यमेतस्य भक्तस्य न हि गम्यते २५। इत्युक्त्वात्यंत संतुष्टो भगवान्गरुडध्वजः । स्वहस्तकमलेनास्य ततो मस्तकमस्पृशत् २६। तद्धस्तकमलस्पर्शाच्छबरोऽसौ गतव्यथः । समुत्तस्थौ महासत्वो नारायणपरायणः २७। व्यास उवाच- ततोऽस्य भक्तश्रेष्ठस्य निजवस्त्रेण केशवः । पुत्रस्येव पिता गात्ररजः प्रोक्षितवान्द्विज २८। चक्रिकस्तं समालोक्य मूर्तिमंतं जनार्दनम् । वाचा मधुरयाऽस्तौषीत्प्रह्वमस्तः कृताञ्जलिः २९। चक्रिक उवाच- गोविन्द केशव हरे जगदीश विष्णो जानामि यद्यपि न ते स्तुतियोगवाक्यम् । स्तोतुं तथापि रसना मम वांछति त्वां स्वामिन्प्रसीद हर दोषमिमं प्रवृद्धम् ३०। त्यक्त्वा भवंतमखिलेश्वरचक्रपाणे अन्यं यजंति मनुजा जगतीह ये वै । मूढास्त एव दुरितप्रकरैकधाम सानुग्रहस्त्वमसि मय्यपि देव यस्मात् ३१। जानाति देव भवतो भवनैकनाथ भक्त्यैव यद्यपि नृणांभवबंधहर्त्रीम् । एकांतपापशबरान्वयलब्धजन्मा विष्णोस्तथापि भगवान्मयि सुप्रसन्नः ३२। यस्य प्रभो तव मनोज्ञ करारविंदं स्पर्शं चतुर्मुखमुखा अपि देववृन्दाः । न प्राप्नुवंति विदितस्य मयाद्य लब्धं त्वत्तो न कोऽपि सदयो निजसेवकेषु ३३। येन त्वया भगवता त्रिदशाद्यवैरी कंसासुरो निमिसुतः कृतसर्वपापः । सेन्द्रामरप्रकरमर्त्यहिताय पूर्वं तस्मै नमः परममंगलदाय तुभ्यम् ३४। येन त्वयातिबलिना यमलार्जुनौ तौ देवोत्तमेन निहतौ वसुदेवजेन । दुष्टश्च कालयवनो युधि धेनुकश्च तस्मै नमोऽस्तु नवमेघनिभाय तुभ्यम् ३५। श्रीकृष्णदामोदरभो ह्यनंत येन त्वयामरपतेरचला विभूतिः । पूर्वं कृता भगवता परमेश्वरेण तस्मै नमोऽस्तु यदुवंशपराय तुभ्यम् ३६। पारिजातो हृतो येन विजितोऽखंडलस्त्वया । लीलाजित महेशाय तस्मै तुभ्यं नमोनमः ३७। कृत्वा वृकोदरं हेतुं जरासंधो निपातितः । बाणासुरस्य निहता बाहवो ये त्वया हताः ३८। शिशुपालो हतो येन तस्मै नित्यं नमोनमः । भूमेरपहृतो भारस्त्वया येन महात्मना ३९। क्षत्त्रियान्मायया हत्वा तस्मै नित्यं नमोनमः । व्यास उवाच- इति तेन स्तुतो विष्णुश्चक्रिकेन महात्मना ४०। उवाच परमप्रीतो वरं वृण्विति जैमिने । चक्रिक उवाच- परं ब्रह्म परं धाम परमात्मन्कृपामय ४१। पश्यामि त्वामहं साक्षाद्वरैः किमपरैर्द्विज । न ध्याता भवतो मूर्तिः पूजा च न कृता तव ४२। नैवेद्यैर्दिव्यपुष्पैश्च दिव्यधूपैः प्रदीपकैः । न ते स्मृतानि नामानि कदाचिद्भवतो मया ४३। त्वत्पादसलिलं स्वामिन्विधृतं न हि मूर्द्धनि । न भुक्तं तव नैवेद्यं त्वद्व्रतं न मया कृतम् ४४। तथाप्यहमपश्यं त्वां किं करोम्यपरैर्वरैः । शबरान्वयजन्मास्मि सर्वधर्मबहिष्कृतः ४५। तथापि पादपद्मं ते दैवतैरपि दुर्ल्लभम् । तदेवाद्य मया प्राप्तं वरैः किमपरैर्मम ४६। तथापि कमलाकांत वरदित्सुर्यदा भवान् । त्वयि तिष्ठतु मे चित्तं न मज्जेत्त्वदनुग्रहात् ४७। श्रीभगवानुवाच- वचनाऽमृतवर्षेण त्वदीयेन महाशय । संप्राप्य महतीं तुष्टिं मया सेवकपापिना ४८। यदिदं वत्स मे दत्तं त्वया कमलमुत्तमम् । अनेनात्यंततुष्टोऽस्मि भक्तिं गृह्णामि हर्षितः ४९। व्यास उवाच- इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुर्भक्तिग्राही दयामयः । तमालिंगितवान्भक्तं चतुर्भिर्दीर्घबाहुभिः ५० 7.16.50। श्रीभगवानुवाच- तुष्टोऽस्मि भवतो भक्त्या वत्स चक्रिकसत्तम । यदिदं वत्स मे दत्तं क्षिप्रं भवति निश्चितम् ५१। भूयोऽपि तं महाभक्तमालिङ्ग्य परमेश्वरः । तत्रैवांतर्द्दधे विप्र विश्वात्मा विश्वपालकः ५२। स चक्रिकोऽतिसंतुष्टो हरिभक्तिपरायणः । पुत्रदारादिकं त्यक्त्वा जगाम द्वारकां पुरीम् ५३। तत्र चैवं समासाद्य कृपया कमलापतेः । आयुषोऽन्ते ययौ मोक्षं देवानामपि दुर्ल्लभम् ५४। तस्माद्भक्तवशो देवो भक्तिमात्रेण तुष्यति । न च स्तोत्रैर्न वित्तैश्च न तपोभिर्जपेन च ५५। फलं यद्यपि चोच्छिष्टं दत्तं तेन द्विजोत्तम । तथापि तुष्टवान्विष्णुर्ज्ञात्वा भक्तिमचञ्चलाम् ५६। तस्मान्नारायणो देवः संसारेऽस्मिन्मुमुक्षुभिः ५७। ये यजंति दृढया किल भक्त्या वासुदेवचरणांबुजयुग्मम् । वासवादिविबुधप्रवरेज्यं ते व्रजन्ति मनुजाः किल मोक्षम् ५८। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे षोडशोऽध्यायः १६ ।

vyāsa uvāca- bhūya eva dvijaśreṣṭha mahāviṣṇoḥ parātmanaḥ | bravīmi śṛṇu māhātmyaṃ sarvaduḥkhavināśanam 1| brāhmaṇāḥ kṣattriyā vaiśyāḥ śūdrāścānyentyajāstathā | haribhaktiṃ prapannā ye te kṛtārthā na saṃśayaḥ 2| harerabhakto vipro'pi vijñeyaḥ śvapacādhikaḥ | haribhaktaḥ śvapāko'pi vijñeyo brāhmaṇādhikaḥ 3| sa kathaṃ brāhmaṇo yastu haribhaktivivarjitaḥ | sa kathaṃ śvapaco yastu bhagavadbhaktimānasaḥ 4| avyājena yadā viṣṇuḥ śvapākenāpi pūjyate | tadā paśyettamapyevaṃ caturvedadvijādhikam 5| purāsīccakriko nāma śabaro lokakarṣakṛt | sujātivṛttihīnaśca yuge dvāparasaṃjñake 6| vipravādī jitakrodhaḥ parahiṃsāvivarjitaḥ | dayālurddambhahīnaśca pitṛmātṛparāyaṇaḥ 7| na kṛto vaiṣṇavolāpo mokṣaśāstraṃ na ca śrutam | tathāpi jātā taccitte haribhaktiracañcalā 8| hare keśava govinda vāsudeva janārdana | ityādīni smarannityaṃ sa ca nāmānicakriṇaḥ 9| vanyaṃ phalaṃ ca yatkiñcitprāpnoti dvijasattama | ādau dadāti tadvaktre nije śabaravaṃśajaḥ 10| tanmādhuryaṃ tato jñātvā vaktrānniṣkāsya tatpunaḥ | dadāti haraye bhaktyā suprītaḥ prativāsaram 11| ucchiṣṭaṃ vāpyanucchiṣṭaṃ dvayameva na vetti saḥ | nijajātisvabhāvo hi satataṃ mūrghni vartate 12| kadācitsa dvijaśreṣṭha kānanābhyaṃtare bhraman | phalamekaṃ prāpya pakvaṃ priyālasyeti śākhinaḥ 13| athāsau harṣitastasya phalamaprāpya cakrikaḥ | sa saṃraṃbheṇa jñātvā vai nijavaktrāṃtare dadau 14| sa dadau tatphalaṃ yāvannijavaktrāṃtare dvija | praviveśa galaṃ tāvattatphalaṃ śṛṇu jaimine 15| tāvatsavyena hastena galarandhraṃ babaṃdha saḥ | yatnādvidhṛtya savyena pāṇinā sakalaṃ dvija 16| cakrikaścintayāmāsa haribhaktiparāyaṇaḥ | phalametadyadā tasmai na dadāmi murāraye 17| na jātaḥ ko'pi saṃsāre tadāhamiva pātakī | hariṃ saṃciṃtya bahudhā sa cakāra matiṃ tataḥ 18| tathāpi tatphalaṃ tasya na niṣkrāṃtaṃ galāddvija | harerekāṃtabhakto'sau chittvā paraśunā galam 19| ānīya tatphalaṃ pakvaṃ dadau devāya viṣṇave | tatsannidhiṃ samāyātastameva hṛdi ciṃtayan 20| rudhirokṣitasarvāṅgaḥ patitaḥ kṣitimaṇḍale | taṃ dṛṣṭvā bhagavānviṣṇurgatāsuṃ vyathito'bhavat 21| etasya sadṛśo bhakto mama ko'pi na vidyate | yato nijagalaṃ chittvā mama saṃtoṣaṇaṃ kṛtam 22| yathā bhaktimatā'nena sātvikaṃ karma vai kṛtam | yaddatvānṛṇyamāpnoti tathā vastukimasti me 23| dhanyo'yamatidhanyo'yaṃ dhanyo'yaṃ nātra saṃśayaḥ | prāṇānapi parityajya mamasaṃtoṣaṇaṃ kṛtam 24| brahmatvaṃ vā śivatvaṃ vā cakritvaṃ vāpi dīyate | tadāpyānṛṇyametasya bhaktasya na hi gamyate 25| ityuktvātyaṃta saṃtuṣṭo bhagavāngaruḍadhvajaḥ | svahastakamalenāsya tato mastakamaspṛśat 26| taddhastakamalasparśācchabaro'sau gatavyathaḥ | samuttasthau mahāsatvo nārāyaṇaparāyaṇaḥ 27| vyāsa uvāca- tato'sya bhaktaśreṣṭhasya nijavastreṇa keśavaḥ | putrasyeva pitā gātrarajaḥ prokṣitavāndvija 28| cakrikastaṃ samālokya mūrtimaṃtaṃ janārdanam | vācā madhurayā'stauṣītprahvamastaḥ kṛtāñjaliḥ 29| cakrika uvāca- govinda keśava hare jagadīśa viṣṇo jānāmi yadyapi na te stutiyogavākyam | stotuṃ tathāpi rasanā mama vāṃchati tvāṃ svāminprasīda hara doṣamimaṃ pravṛddham 30| tyaktvā bhavaṃtamakhileśvaracakrapāṇe anyaṃ yajaṃti manujā jagatīha ye vai | mūḍhāsta eva duritaprakaraikadhāma sānugrahastvamasi mayyapi deva yasmāt 31| jānāti deva bhavato bhavanaikanātha bhaktyaiva yadyapi nṛṇāṃbhavabaṃdhahartrīm | ekāṃtapāpaśabarānvayalabdhajanmā viṣṇostathāpi bhagavānmayi suprasannaḥ 32| yasya prabho tava manojña karāraviṃdaṃ sparśaṃ caturmukhamukhā api devavṛndāḥ | na prāpnuvaṃti viditasya mayādya labdhaṃ tvatto na ko'pi sadayo nijasevakeṣu 33| yena tvayā bhagavatā tridaśādyavairī kaṃsāsuro nimisutaḥ kṛtasarvapāpaḥ | sendrāmaraprakaramartyahitāya pūrvaṃ tasmai namaḥ paramamaṃgaladāya tubhyam 34| yena tvayātibalinā yamalārjunau tau devottamena nihatau vasudevajena | duṣṭaśca kālayavano yudhi dhenukaśca tasmai namo'stu navameghanibhāya tubhyam 35| śrīkṛṣṇadāmodarabho hyanaṃta yena tvayāmarapateracalā vibhūtiḥ | pūrvaṃ kṛtā bhagavatā parameśvareṇa tasmai namo'stu yaduvaṃśaparāya tubhyam 36| pārijāto hṛto yena vijito'khaṃḍalastvayā | līlājita maheśāya tasmai tubhyaṃ namonamaḥ 37| kṛtvā vṛkodaraṃ hetuṃ jarāsaṃdho nipātitaḥ | bāṇāsurasya nihatā bāhavo ye tvayā hatāḥ 38| śiśupālo hato yena tasmai nityaṃ namonamaḥ | bhūmerapahṛto bhārastvayā yena mahātmanā 39| kṣattriyānmāyayā hatvā tasmai nityaṃ namonamaḥ | vyāsa uvāca- iti tena stuto viṣṇuścakrikena mahātmanā 40| uvāca paramaprīto varaṃ vṛṇviti jaimine | cakrika uvāca- paraṃ brahma paraṃ dhāma paramātmankṛpāmaya 41| paśyāmi tvāmahaṃ sākṣādvaraiḥ kimaparairdvija | na dhyātā bhavato mūrtiḥ pūjā ca na kṛtā tava 42| naivedyairdivyapuṣpaiśca divyadhūpaiḥ pradīpakaiḥ | na te smṛtāni nāmāni kadācidbhavato mayā 43| tvatpādasalilaṃ svāminvidhṛtaṃ na hi mūrddhani | na bhuktaṃ tava naivedyaṃ tvadvrataṃ na mayā kṛtam 44| tathāpyahamapaśyaṃ tvāṃ kiṃ karomyaparairvaraiḥ | śabarānvayajanmāsmi sarvadharmabahiṣkṛtaḥ 45| tathāpi pādapadmaṃ te daivatairapi durllabham | tadevādya mayā prāptaṃ varaiḥ kimaparairmama 46| tathāpi kamalākāṃta varaditsuryadā bhavān | tvayi tiṣṭhatu me cittaṃ na majjettvadanugrahāt 47| śrībhagavānuvāca- vacanā'mṛtavarṣeṇa tvadīyena mahāśaya | saṃprāpya mahatīṃ tuṣṭiṃ mayā sevakapāpinā 48| yadidaṃ vatsa me dattaṃ tvayā kamalamuttamam | anenātyaṃtatuṣṭo'smi bhaktiṃ gṛhṇāmi harṣitaḥ 49| vyāsa uvāca- ityuktvā bhagavānviṣṇurbhaktigrāhī dayāmayaḥ | tamāliṃgitavānbhaktaṃ caturbhirdīrghabāhubhiḥ 50 7.16.50| śrībhagavānuvāca- tuṣṭo'smi bhavato bhaktyā vatsa cakrikasattama | yadidaṃ vatsa me dattaṃ kṣipraṃ bhavati niścitam 51| bhūyo'pi taṃ mahābhaktamāliṅgya parameśvaraḥ | tatraivāṃtarddadhe vipra viśvātmā viśvapālakaḥ 52| sa cakriko'tisaṃtuṣṭo haribhaktiparāyaṇaḥ | putradārādikaṃ tyaktvā jagāma dvārakāṃ purīm 53| tatra caivaṃ samāsādya kṛpayā kamalāpateḥ | āyuṣo'nte yayau mokṣaṃ devānāmapi durllabham 54| tasmādbhaktavaśo devo bhaktimātreṇa tuṣyati | na ca stotrairna vittaiśca na tapobhirjapena ca 55| phalaṃ yadyapi cocchiṣṭaṃ dattaṃ tena dvijottama | tathāpi tuṣṭavānviṣṇurjñātvā bhaktimacañcalām 56| tasmānnārāyaṇo devaḥ saṃsāre'sminmumukṣubhiḥ 57| ye yajaṃti dṛḍhayā kila bhaktyā vāsudevacaraṇāṃbujayugmam | vāsavādivibudhapravarejyaṃ te vrajanti manujāḥ kila mokṣam 58| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre ṣoḍaśo'dhyāyaḥ 16 |