Chapter 203

देवल उवाच। अथोषसि नराधीशः पूजितां कुसुमादिभिः । महिष्या नंदिनीं धेनुं नीत्वारण्यं जगाम सः १। गच्छंतीमनु तां देवीं छायेव नृपतिर्ययौ । खादंतीमनुशष्पादि सोऽपि मूलाद्यभक्षयत् २। तरुच्छायामुपासीनामनु सोऽप्युपविष्टवान् । पिबंतीमनुपानीयं राजापि सलिलं पपौ ३। स च राजा मृदुग्रासैर्दंशापनयनेन च । कंडूयनैः कामधेनुं गुरोरेवमसेवत ४। अथ प्रत्याश्रमं सायं न्यवर्त्तंत महीपतेः । अंगं पवित्रयंती सा खुरोद्धूतैरजःकणैः ५। अधोभारेण गुरुणा गच्छंती मंथरं बभौ । महीपालमहत्कार्यभाराक्रांतेव नंदिनी ६। तां मुनेराश्रमाभ्याशे राज्ञी प्रत्युज्जगाम ह । चंदनाक्षतनैवेद्यधूपादीनुपनीय च ७। तां पूजयित्वा विधिवत्प्रणम्य च पुनः पुनः । कृत्वा प्रदक्षिणं राज्ञी तस्थौ प्रांजलिरग्रतः ८। सा गृहीत्वा च तां पूजां विहितां श्रद्धया तया । राज्ञा निश्चलमास्थाय ययौ ताभ्यां सहाश्रमम् ९। आराधयति तामेवं दिलीपे तु दृढव्रते । एकाधिका व्यतीयाय दिनानां वैश्य विंशतिः १०। अथ भूमिपतेस्तस्य भावजिज्ञासया तु सा । विवेश निर्भयस्वांता सशष्पां हिमवद्गुहाम् ११। पश्यता हिमवत्सानु शोभामथ महीभृता । अलक्षितागमः सिंहो बलाज्जग्राह नंदिनीम् १२। सा चक्रंद भृशं धेनुर्दुःखितेव दयास्वना । चित्ते धनुर्भृतस्तस्य जनयंती दयोदयम् १३। तदाक्रंदितमाकर्ण्य तस्याः स जगतीपतिः । हिमवत्सानुसंलग्नां निजदृष्टिं न्यवर्त्तयत् १४। उपर्युपरि तां धेनुं स्रवदश्रुमुखीं नृपः । तीक्ष्णदंष्ट्रनखं सिंहं दृष्ट्वा स व्यथितोऽभवत् १५। गृहीतां तेन सिंहेन तामालक्ष्य धनुर्द्धरः । निषंगाद्बाणमुद्धर्तुं प्राहिणोद्दक्षिणं भुजम् १६। बाणमुद्धृत्य तूणीरान्निहंतुं तं मृगाधिपम् । गुणेनापूर्णमायोज्य चकर्ष वसुधाधिपः १७। जडीभूतः समस्तांगस्तत्सिंहालोकनेन सः । नाशकद्बाणमुत्सृष्टुं राजासीद्विस्मितस्ततः १८। तादृशं नृपमालक्ष्य जगाद स मृगाधिपः । नरवाचा भृशं भूयो विस्मयं प्रापयन्निदम् १९। सिंह उवाच- दिलीपं त्वामहं राजन्जानामि रविवंशजम् । त्वं च जानीहि मां शंभोर्गणं कुंभोदराभिधम् २०। देवदारुरयं यस्ते वर्त्तते दृष्टगोचरे । पार्वत्यापुत्रवद्वीर पालितः स्निग्धचित्तया २१। एकदामुष्यवन्येन गजेनाघर्षता कटम् । उदपाटि महाराज वल्कलं मृदुलं भृशम् २२। एनं तादृशमालक्ष्य मृडानी करुणान्विता । मामत्र स्थापयामास सिंहं कृत्वास्य रक्षणे २३। ममाह चेति सा देवी कुंभोदर निशम्यताम् । योऽत्र जंतुः समागच्छेत्तं खादेस्त्वं वसन्निह २४। ततः प्रभृति राजेंद्र तदाज्ञां पालयन्नहम् । पालितां त्रिदशैः सर्वैः कंदरेऽत्र वसाम्यहम् २५। जडीभावे स्वदेहस्य त्वया कार्यो न विस्मयः । महती शांभवी माया वर्त्ततेऽत्र हिमाचले २६। अन्यस्मिन्निव सिंहे त्वं प्रहर्तुं न मयि क्षमः । यतो मत्पृष्ठमारुह्य वृषमारोहति प्रभुः २७। निवर्त्तस्व निजं देहं रक्ष सर्वार्थसाधनम् । दैवेनासादिता वीर गौरियं भक्षणाय मे २८। देवल उवाच- इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वीरसंबोधनान्वितम् । प्रत्युवाच दिलीपस्तं स जडीभूतविग्रहः २९। राजोवाच- सर्गस्थितिविसर्गाणां कारणं जगतः शिवम् । अंबिकां जगदंबां च नमामि मृगराज तौ ३०। त्वं च तत्सेवकत्वेन मान्यो मम मृगाधिप । ब्रवीमि यदहं वाक्यं श्रुत्वा शाधि करोमि किम् ३१। वसिष्ठो ब्रह्मणः पुत्रो गुरुर्नो विदितस्तव । तस्येयं नंदिनीनाम धेनुः सर्वार्थसाधिका ३२। संतानोत्पत्तये तेन दत्ताराधयितुं मम । येयमाराधिता सम्यक्दिनानि कतिचिन्मया ३३। लघुतर्णक मातेयं धृता ते गिरिकंदरे । शुंभुभृत्याद्बलात्त्वत्तोशक्तामोचयितुंमया ३४। अहं तस्य मुनेरग्रे गच्छाम्येनामृते कथम् । कामधेनोस्तु दौहित्री जगत्सेव्या यशस्विनी ३५। अनया सदृशी नान्या गौर्यया तोषयामि तम् । तस्माद्विमुच्य गामेनामग्र्यां कुरु निजाशनम् ३६। ददामि देहमात्मीयमपकीर्तिमलीमसम् । एवं न धर्महानिः स्यादृषेस्तव तु भोजनम् । गवार्थे त्यजतः प्राणान्ममापि गतिरुत्तमा ३७। देवल उवाच- एवमाकर्ण्य सिंहेन कृते मौने विशांपते । तदग्रेऽवाङ्मुखो राजा न्यपतद्धर्मकोविदः ३८। तस्य प्रतीक्षमाणस्य सिंहपातं सुदुःसहम् । पपातोपरि पुष्पाणां वृष्टिर्मुक्ता सुरेश्वरैः ३९। पुत्रोत्तिष्ठेति वचनं श्रुत्वा राजा स उत्थितः । जननीमिव तां धेनुं ददर्श न मृगाधिपम् ४०। तं विस्मितमुवाचेदं नंदिनी नृपसत्तमम् । नंदिन्युवाच- मायया सिंहरूपिण्या त्वं मयासि परीक्षितः ४१। मुनिप्रभावान्मां राजन्गृहीतुं न क्षमोंऽतकः । मनसापि कुतोऽन्येषां यद्ग्रहे शक्तिरंगिनाम् ४२। स्वशरीरस्य दानेन त्वं मां रक्षितुमुद्यतः । अतस्तेऽहं प्रसन्नास्मि वृणीष्व वरमीप्सितम् ४३। राजोवाच- न गुप्तं देहिनामंतर्वर्तिवृत्तं भवादृशम् । अतो जननि जानासि वांच्छितं मम देहि तत् ४४। मगधेशसुतायां मे वंशकर्तारमात्मजम् । प्रयच्छ किंचित्स्वच्छानां नासाध्यं हि भवादृशाम् ४५। इत्युक्त्वांजलिमाधाय तत्पुरस्तस्थिवान्नृपः । तूष्णीं तदुत्तरापेक्षी तत्पुरोबद्धलोचनः ४६। देवल उवाच- निशम्येति वचस्तस्य भूपतेरिदमब्रवीत् । नंदिनी पितृदेवर्षिनरभूतार्थसाधिका ४७। नन्दिन्युवाच- पुत्र पत्रपुटे दुग्ध्वा पयो मम पिबेप्सितम् । आश्रमे गुरुणाज्ञप्तः पुनः पास्यसि शेषितम् ४८। भविता वंशकर्ता ते सुतः शस्त्रास्त्रतत्ववित् । देवल उवाच- इत्युक्तः सौरभेय्या तामुवाच विनयेन सः ४९। दिलीप उवाच- मातस्तवैव पास्यामि शेषं सर्वक्रियाविधेः । तृप्तोऽहं मातरासाद्य मिष्टं ते वचनामृतम् ५०। नान्यदिच्छामि सारंगः कादंबिन्या यथा जलम् । तव शुश्रूषणान्मातरभवं सकलोद्भवः ५१। समस्तजनपूज्याया विद्याया इव मूढधीः । तव मातामही दत्तः शापोऽप्यासीद्वरो मम ५२। तमृते पुत्रलाभो मे कुतस्तव च दर्शनम् । वरायैव तथाप्यंब समाराध्या भवादृशः । न हि कश्चिद्विषाकांक्षी महादेवात्त्रिवर्गदात् ५३। देवल उवाच- श्रुत्वेति तद्वचः सा गौः प्रसन्ना साधुसाध्विति । आभाष्य हि महादर्पा ययौ तेन सहाश्रमम् ५४। पूर्वेद्युरिव तत्रापि पूजिता राजभार्यया । प्रसन्ना सा बभौ धेनुः कार्यसिद्धिरिवांगभाक् ५५। मुखं प्रसन्नमालक्ष्य मृगाक्षी सा क्षितीशितुः । अज्ञासीत्तं निजं कार्यं सिद्धं यत्नस्तु यत्कृते ५६। अथ तौ दंपती धेन्वा विधिवद्विहितार्चया । तया सह गुरोरग्रे कृतकृत्यस्य जग्मतुः ५७। निरीक्ष्य तौ मुनिवरः प्रसन्नमुखपंकजौ । अतींद्रियज्ञाननिधिः प्रोवाचेदं प्रहर्षयन् ५८। वसिष्ठ उवाच- राजञ्जानामि गौरेषा प्रसन्ना वामभूत्किल । अपूर्वा युवयोरद्य मुखकांतिर्हि लक्ष्यते ५९। सुरभिः सुरशाखी च विश्रुतौ कामपूरिणौ । तदपत्यं समाराध्य सिद्धोऽथ स्यात्किमद्भुतम् ६०। यो ददाति निखिलं मनोरथं कीर्तितेयमनघापि दूरतः । श्रद्धया निकट एव सेविता किं पुनः सुरतरंगिणीव सा ६१। ज्ञानतो विदितमद्भुतं मया त्वत्कृतं यदनया परीक्षणम् । भूपते त्वमपि धर्ममात्मनो रक्षसि स्म च यथा च तत् ६२। त्वय्यसौ मम मनोऽनुकूलतां भावमात्मनि विबुध्यते तथा । तुष्यति स्म कमला यथा हरेः पार्वतीव गिरिशस्य सज्जते ६३। रात्रिरत्र सहाभार्ययानया धेनुपूजनपरेण नीयताम् । भूपभव्य भवता गमिष्यते श्वः समाप्तविधिना निजांपुरीम् ६४। देवल उवाच- वैश्यैवं धेनुमाराध्य सभार्यः प्राप्तवांछितः । प्रातर्युक्तरथः प्राप्य गुरोराज्ञामगाद्गृहम् ६५। कतिचिद्वासरैस्तस्य दिलीपस्याभवद्रघुः । यस्य नाम्ना रघोर्वंशः पृथिव्यां विश्रुतोऽभवत् ६६। यः पठिष्यति भूपस्य दिलीपस्य कथामिमाम् । धनं धान्यं सुतं वैश्य लप्स्यते स पुमानिह ६७। शरभवरसुताप्तये स्वबुद्ध्या सममनया परितोषयाशु गौरीम् । त्वमपि कुलधुरं गुणान्वितं सा सुतमनघं खलु दास्यते च तुभ्यम् ६८। शिवशर्मोवाच- मुनिरिति चरितं दिलीपराज्ञो ललिततरं शरभाय पुण्यमुक्त्वा । अभिमतगतमात्मनः प्रपेदे विधिमुपदिश्य च पूज जनेंबिकायाः ६९। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये त्र्यधिकद्विशततमोऽध्यायः २०३।

devala uvāca| athoṣasi narādhīśaḥ pūjitāṃ kusumādibhiḥ | mahiṣyā naṃdinīṃ dhenuṃ nītvāraṇyaṃ jagāma saḥ 1| gacchaṃtīmanu tāṃ devīṃ chāyeva nṛpatiryayau | khādaṃtīmanuśaṣpādi so'pi mūlādyabhakṣayat 2| tarucchāyāmupāsīnāmanu so'pyupaviṣṭavān | pibaṃtīmanupānīyaṃ rājāpi salilaṃ papau 3| sa ca rājā mṛdugrāsairdaṃśāpanayanena ca | kaṃḍūyanaiḥ kāmadhenuṃ gurorevamasevata 4| atha pratyāśramaṃ sāyaṃ nyavarttaṃta mahīpateḥ | aṃgaṃ pavitrayaṃtī sā khuroddhūtairajaḥkaṇaiḥ 5| adhobhāreṇa guruṇā gacchaṃtī maṃtharaṃ babhau | mahīpālamahatkāryabhārākrāṃteva naṃdinī 6| tāṃ munerāśramābhyāśe rājñī pratyujjagāma ha | caṃdanākṣatanaivedyadhūpādīnupanīya ca 7| tāṃ pūjayitvā vidhivatpraṇamya ca punaḥ punaḥ | kṛtvā pradakṣiṇaṃ rājñī tasthau prāṃjaliragrataḥ 8| sā gṛhītvā ca tāṃ pūjāṃ vihitāṃ śraddhayā tayā | rājñā niścalamāsthāya yayau tābhyāṃ sahāśramam 9| ārādhayati tāmevaṃ dilīpe tu dṛḍhavrate | ekādhikā vyatīyāya dinānāṃ vaiśya viṃśatiḥ 10| atha bhūmipatestasya bhāvajijñāsayā tu sā | viveśa nirbhayasvāṃtā saśaṣpāṃ himavadguhām 11| paśyatā himavatsānu śobhāmatha mahībhṛtā | alakṣitāgamaḥ siṃho balājjagrāha naṃdinīm 12| sā cakraṃda bhṛśaṃ dhenurduḥkhiteva dayāsvanā | citte dhanurbhṛtastasya janayaṃtī dayodayam 13| tadākraṃditamākarṇya tasyāḥ sa jagatīpatiḥ | himavatsānusaṃlagnāṃ nijadṛṣṭiṃ nyavarttayat 14| uparyupari tāṃ dhenuṃ sravadaśrumukhīṃ nṛpaḥ | tīkṣṇadaṃṣṭranakhaṃ siṃhaṃ dṛṣṭvā sa vyathito'bhavat 15| gṛhītāṃ tena siṃhena tāmālakṣya dhanurddharaḥ | niṣaṃgādbāṇamuddhartuṃ prāhiṇoddakṣiṇaṃ bhujam 16| bāṇamuddhṛtya tūṇīrānnihaṃtuṃ taṃ mṛgādhipam | guṇenāpūrṇamāyojya cakarṣa vasudhādhipaḥ 17| jaḍībhūtaḥ samastāṃgastatsiṃhālokanena saḥ | nāśakadbāṇamutsṛṣṭuṃ rājāsīdvismitastataḥ 18| tādṛśaṃ nṛpamālakṣya jagāda sa mṛgādhipaḥ | naravācā bhṛśaṃ bhūyo vismayaṃ prāpayannidam 19| siṃha uvāca- dilīpaṃ tvāmahaṃ rājanjānāmi ravivaṃśajam | tvaṃ ca jānīhi māṃ śaṃbhorgaṇaṃ kuṃbhodarābhidham 20| devadārurayaṃ yaste varttate dṛṣṭagocare | pārvatyāputravadvīra pālitaḥ snigdhacittayā 21| ekadāmuṣyavanyena gajenāgharṣatā kaṭam | udapāṭi mahārāja valkalaṃ mṛdulaṃ bhṛśam 22| enaṃ tādṛśamālakṣya mṛḍānī karuṇānvitā | māmatra sthāpayāmāsa siṃhaṃ kṛtvāsya rakṣaṇe 23| mamāha ceti sā devī kuṃbhodara niśamyatām | yo'tra jaṃtuḥ samāgacchettaṃ khādestvaṃ vasanniha 24| tataḥ prabhṛti rājeṃdra tadājñāṃ pālayannaham | pālitāṃ tridaśaiḥ sarvaiḥ kaṃdare'tra vasāmyaham 25| jaḍībhāve svadehasya tvayā kāryo na vismayaḥ | mahatī śāṃbhavī māyā varttate'tra himācale 26| anyasminniva siṃhe tvaṃ prahartuṃ na mayi kṣamaḥ | yato matpṛṣṭhamāruhya vṛṣamārohati prabhuḥ 27| nivarttasva nijaṃ dehaṃ rakṣa sarvārthasādhanam | daivenāsāditā vīra gauriyaṃ bhakṣaṇāya me 28| devala uvāca- ityākarṇya vacastasya vīrasaṃbodhanānvitam | pratyuvāca dilīpastaṃ sa jaḍībhūtavigrahaḥ 29| rājovāca- sargasthitivisargāṇāṃ kāraṇaṃ jagataḥ śivam | aṃbikāṃ jagadaṃbāṃ ca namāmi mṛgarāja tau 30| tvaṃ ca tatsevakatvena mānyo mama mṛgādhipa | bravīmi yadahaṃ vākyaṃ śrutvā śādhi karomi kim 31| vasiṣṭho brahmaṇaḥ putro gururno viditastava | tasyeyaṃ naṃdinīnāma dhenuḥ sarvārthasādhikā 32| saṃtānotpattaye tena dattārādhayituṃ mama | yeyamārādhitā samyakdināni katicinmayā 33| laghutarṇaka māteyaṃ dhṛtā te girikaṃdare | śuṃbhubhṛtyādbalāttvattośaktāmocayituṃmayā 34| ahaṃ tasya muneragre gacchāmyenāmṛte katham | kāmadhenostu dauhitrī jagatsevyā yaśasvinī 35| anayā sadṛśī nānyā gauryayā toṣayāmi tam | tasmādvimucya gāmenāmagryāṃ kuru nijāśanam 36| dadāmi dehamātmīyamapakīrtimalīmasam | evaṃ na dharmahāniḥ syādṛṣestava tu bhojanam | gavārthe tyajataḥ prāṇānmamāpi gatiruttamā 37| devala uvāca- evamākarṇya siṃhena kṛte maune viśāṃpate | tadagre'vāṅmukho rājā nyapataddharmakovidaḥ 38| tasya pratīkṣamāṇasya siṃhapātaṃ suduḥsaham | papātopari puṣpāṇāṃ vṛṣṭirmuktā sureśvaraiḥ 39| putrottiṣṭheti vacanaṃ śrutvā rājā sa utthitaḥ | jananīmiva tāṃ dhenuṃ dadarśa na mṛgādhipam 40| taṃ vismitamuvācedaṃ naṃdinī nṛpasattamam | naṃdinyuvāca- māyayā siṃharūpiṇyā tvaṃ mayāsi parīkṣitaḥ 41| muniprabhāvānmāṃ rājangṛhītuṃ na kṣamoṃ'takaḥ | manasāpi kuto'nyeṣāṃ yadgrahe śaktiraṃginām 42| svaśarīrasya dānena tvaṃ māṃ rakṣitumudyataḥ | ataste'haṃ prasannāsmi vṛṇīṣva varamīpsitam 43| rājovāca- na guptaṃ dehināmaṃtarvartivṛttaṃ bhavādṛśam | ato janani jānāsi vāṃcchitaṃ mama dehi tat 44| magadheśasutāyāṃ me vaṃśakartāramātmajam | prayaccha kiṃcitsvacchānāṃ nāsādhyaṃ hi bhavādṛśām 45| ityuktvāṃjalimādhāya tatpurastasthivānnṛpaḥ | tūṣṇīṃ taduttarāpekṣī tatpurobaddhalocanaḥ 46| devala uvāca- niśamyeti vacastasya bhūpateridamabravīt | naṃdinī pitṛdevarṣinarabhūtārthasādhikā 47| nandinyuvāca- putra patrapuṭe dugdhvā payo mama pibepsitam | āśrame guruṇājñaptaḥ punaḥ pāsyasi śeṣitam 48| bhavitā vaṃśakartā te sutaḥ śastrāstratatvavit | devala uvāca- ityuktaḥ saurabheyyā tāmuvāca vinayena saḥ 49| dilīpa uvāca- mātastavaiva pāsyāmi śeṣaṃ sarvakriyāvidheḥ | tṛpto'haṃ mātarāsādya miṣṭaṃ te vacanāmṛtam 50| nānyadicchāmi sāraṃgaḥ kādaṃbinyā yathā jalam | tava śuśrūṣaṇānmātarabhavaṃ sakalodbhavaḥ 51| samastajanapūjyāyā vidyāyā iva mūḍhadhīḥ | tava mātāmahī dattaḥ śāpo'pyāsīdvaro mama 52| tamṛte putralābho me kutastava ca darśanam | varāyaiva tathāpyaṃba samārādhyā bhavādṛśaḥ | na hi kaścidviṣākāṃkṣī mahādevāttrivargadāt 53| devala uvāca- śrutveti tadvacaḥ sā gauḥ prasannā sādhusādhviti | ābhāṣya hi mahādarpā yayau tena sahāśramam 54| pūrvedyuriva tatrāpi pūjitā rājabhāryayā | prasannā sā babhau dhenuḥ kāryasiddhirivāṃgabhāk 55| mukhaṃ prasannamālakṣya mṛgākṣī sā kṣitīśituḥ | ajñāsīttaṃ nijaṃ kāryaṃ siddhaṃ yatnastu yatkṛte 56| atha tau daṃpatī dhenvā vidhivadvihitārcayā | tayā saha guroragre kṛtakṛtyasya jagmatuḥ 57| nirīkṣya tau munivaraḥ prasannamukhapaṃkajau | atīṃdriyajñānanidhiḥ provācedaṃ praharṣayan 58| vasiṣṭha uvāca- rājañjānāmi gaureṣā prasannā vāmabhūtkila | apūrvā yuvayoradya mukhakāṃtirhi lakṣyate 59| surabhiḥ suraśākhī ca viśrutau kāmapūriṇau | tadapatyaṃ samārādhya siddho'tha syātkimadbhutam 60| yo dadāti nikhilaṃ manorathaṃ kīrtiteyamanaghāpi dūrataḥ | śraddhayā nikaṭa eva sevitā kiṃ punaḥ surataraṃgiṇīva sā 61| jñānato viditamadbhutaṃ mayā tvatkṛtaṃ yadanayā parīkṣaṇam | bhūpate tvamapi dharmamātmano rakṣasi sma ca yathā ca tat 62| tvayyasau mama mano'nukūlatāṃ bhāvamātmani vibudhyate tathā | tuṣyati sma kamalā yathā hareḥ pārvatīva giriśasya sajjate 63| rātriratra sahābhāryayānayā dhenupūjanapareṇa nīyatām | bhūpabhavya bhavatā gamiṣyate śvaḥ samāptavidhinā nijāṃpurīm 64| devala uvāca- vaiśyaivaṃ dhenumārādhya sabhāryaḥ prāptavāṃchitaḥ | prātaryuktarathaḥ prāpya gurorājñāmagādgṛham 65| katicidvāsaraistasya dilīpasyābhavadraghuḥ | yasya nāmnā raghorvaṃśaḥ pṛthivyāṃ viśruto'bhavat 66| yaḥ paṭhiṣyati bhūpasya dilīpasya kathāmimām | dhanaṃ dhānyaṃ sutaṃ vaiśya lapsyate sa pumāniha 67| śarabhavarasutāptaye svabuddhyā samamanayā paritoṣayāśu gaurīm | tvamapi kuladhuraṃ guṇānvitaṃ sā sutamanaghaṃ khalu dāsyate ca tubhyam 68| śivaśarmovāca- muniriti caritaṃ dilīparājño lalitataraṃ śarabhāya puṇyamuktvā | abhimatagatamātmanaḥ prapede vidhimupadiśya ca pūja janeṃbikāyāḥ 69| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kāliṃdīmāhātmye tryadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 203|