Chapter 125

ऋषय ऊचुः। सूतसूत महाभाग त्वया लोकहितैषिणा । कथितं कार्तिकाख्यानं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् १। अधुना माघमाहात्म्यं वद नो लोमहर्षणे । श्रुतेन येन लोकानां संशयः क्षीयते महान् २। पुरा केन महाभाग लोकेऽस्मिन्संप्रकाशितम् । माघस्नानस्य माहात्म्यं सेतिहासं तदादिश ३। सूत उवाच। साधुसाधु मुनिश्रेष्ठा यूयं कृष्णपरायणः । यत्पृच्छथ मुदायुक्ता भक्त्या कृष्णकथा मुहुः ४। कथयिष्यामि माघस्य माहात्म्यं पुण्यवर्धनम् । पापघ्नं शृण्वतां पुंसां स्नातानां चारुणोदये ५। एकदापार्वती विप्राः शंकरं लोकशंकरम् । पप्रच्छ विनयोपेता स्पृष्ट्वा तच्चरणांबुजम् ६। पार्वत्युवाच। देवदेव महादेव भक्तानामभयप्रद । प्रसीद नाथ विश्वेश यत्पृच्छे तद्वदाधुना ७। श्रुता नानाविधा धर्मास्त्वत्तः पूर्वं मया विभो । अधुना श्रोतुमिच्छामि माहात्म्यं माघजं वद ८। तत्तु केन पुरा चीर्णं को विधिः का च देवता । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यतस्त्वं भक्तवत्सलः ९। महेश उवाच। अध्वराऽवभृथस्नात ऋषिभिः कृतमंगलः । पूजितो नागरैः सर्वैः स्वपुरान्निर्गतो बहिः १०। दिलीपो भूभृतां श्रेष्ठो मृगयारसिको नृपः । कौतूहलसमाविष्ट आखेटव्यूहसंवृतः ११। उपानद्रूढपादस्तु नीलोष्णीष उरच्छदी । बद्धगोधांगुलित्राणो धनुष्पाणिः सरीसृपः १२। बद्धक्षुद्रासिधानुष्कैस्तथाभूतैश्च पत्तिभिः । गांधारेषु सुरम्येषु वनेषु विपुलेषु च १३। उल्लंघितमहास्रोता युवा पंचास्यविक्रमः । मुदा क्रीडति तैः सार्द्धं कुंजेषु मृगयन्मृगान् १४। हन्यतां हन्यतामेष मृगो वैष पलायते । इति जल्पन्स्वभृत्येषु स्वयमुत्पत्त्य हंति च १५। इतस्ततः पुनर्याति क्वचित्पश्यन्वनस्थलीम् । विटपोड्डीनसंत्रस्त लीन केकिकुलाकुलाम् १६। हरिणीगणवित्रस्तां धावच्छावकदिङ्मुखाम् । क्वचित्फेरवफेत्कारतारारावविभीषणाम् १७। खड्गयूथैः क्वचिल्लक्ष्मीं दधानामिव दंतिनाम् । क्वचित्कोटरसंदष्टोलूकनादविनादिनीम् १८। मृगारिपदमुद्राभिर्मुद्रितां च क्वचित्क्वचित् । शार्दूलनखनिर्भिन्न रोहिद्रक्तारुणां क्वचित् १९। पीवरस्तनभारार्त सुस्निग्धमहिषीगणैः । अवरोधाजिरक्षोणीं सूचयंती मनः क्वचित् २०। क्वचिद्वृक्षघनच्छन्नां वन्यपुष्पसुगंधिनीम् । क्वचिल्लतागृहद्वारां भृंगशब्दसुशोभनाम् २१। अर्धनिःसृतनिर्मोक नागभीमबृहद्विलाम् । बिलेषु लीनाजगरैर्भीमां निर्मोकसर्पिणीम् २२। क्वचिद्दावानलज्वालां शिलाज्योतिः सुशोभनाम् । फूत्कारशब्दसंपूर्णां मृगव्याघ्रसमाकुलाम् २३। प्रविमुंचञ्छुनां यूथं शशकेषु क्वचित्क्वचित् । पल्वलेषु च विश्रम्य पुनर्याति वनान्तरम् २४। एवं व्रजति राजेन्द्रे व्याधवर्गे च वल्गति । कुर्वन्कोलाहलं तत्र सारंगो निर्गतो वनात् २५। स्फालवेगक्रमाक्रांत दुर्गमार्गमहीतलः । कदाचिद्गगनारूढः कदाचिद्भूमिगोचरः २६। वक्रस्रोतोऽतिगंभीरं कण्टकद्रुमसंकुलम् । प्रविष्टो विषमारण्यं राजाऽसौ तत्पदानुगः २७। दूराद्दूरतरं गत्वा देशाद्देशं च निर्जनम् । मृगादर्शनसंरम्भ संशुष्कगलकन्धरः २८। ताम्रतालुमुखः स्विन्नः श्रांतपत्तिः स्खलद्ध्वनिः । अतीत्य दीर्घमार्गान्स तृषार्तो मध्यगे रवौ २९। ददर्शाग्रे तु कासारं स्पर्धयंतमपांपतिम् । घनपादपतीरस्थं सुतीर्थं विमलं शुभम् ३०। विशालं विकचांभोजं मधुमत्तमधुव्रतम् । पद्मिनीपत्रपालाशच्छन्नं मरकतैरिव ३१। स्वच्छंदमुच्छलन्मत्स्यं स्वच्छं साधुमनो यथा । चलज्जलचरैर्मिश्रं वीचिराजिविराजितम् ३२। अंतर्ग्राहगणक्रूरं खलानामिव मानसम् । क्वचिच्छैवालदुर्गम्यं कृपणस्यैव मंदिरम् । नानाविहङ्गसर्वार्तिं शमयंतं दिवानिशम् ३३। दातारमिव सर्वस्वैरापन्नार्तिप्रणाशनम् । तर्पयंतं निजांभोभिः श्वापदान्स्वपितॄनिव ३४। हरंतं सर्वसंतापं हिमांशुरिव चाह्निकम् । तं दृष्ट्वाभूद्गतग्लानिश्चातको जलदं यथा ३५। तत्र पीतजलो राजा कृतमाध्याह्निकक्रियः । भुक्त्वा खेटकमांसानि सहायैः सहितो नृपः ३६। उवास सरसस्तीरे सुरम्यां कथयन्कथाम् । ततः शरासने बाणं कृत्वा रात्रौ स्थितस्तरौ ३७। व्याधाः संधानमास्थाय रुरुधुः ककुभां पथः । एवं स्थितेषु वीरेषु वने विस्तार्य वागुराम् ३८। निशार्धे निर्गतं यूथं सूकराणां तटे तटे । चरित्वा सरसीकंदान्पपात व्याधसंकुले ३९। राज्ञा विद्धाश्च ते क्रोडा व्याधैश्च बहवो हताः । क्षणेनैव वराहास्ते विद्धाः पेतुर्महीतले ४०। तान्दृष्ट्वा तुमुलं नादं व्याधाश्चक्रुः सुदर्पिताः । धावंतः प्रमुदायुक्ता मिलिता यत्र भूपतिः ४१। तानादाय भटैर्भूयो निःसृतः सरसीतटात् । स्वपुरं गंतुकामोऽसौ दृष्टवान्पथि तापसम् ४२। ब्राह्मणं वृद्धहारीतं शंखचक्रसुशोभितम् । नियमैर्दुष्करैरुग्रैः परिक्षीणकलेवरम् ४३। अस्थिशेषं महद्दांतं विस्फुरत्कर्कशत्वचम् । दधानं हारिणं चर्म वसानं मृदुवल्कलम् ४४। कुर्वाणं नैगमं जाप्यं नखलोमजटाधरम् । तं वनाश्रमिणं दृष्ट्वा मार्गं दत्त्वा ससंभ्रमः ४५। प्रणम्य शिरसा राजा कृतपद्मांजलिस्थितः । अथ चैनमलंकारैर्द्विजो निश्चित्य भूमिपम् ४६। उवाच श्रेयसे हेतोः परोपकृतिवांच्छया । किमर्थं गम्यते राजन्काले पुण्यतमे शुभे ४७। माघमासे विहायैव प्रातःस्नानं सरोवरे । प्रत्युवाच ततो राजा नाहं जाने द्विजोत्तम ४८। माघस्नानफलं कीदृक्तन्मे कथय विस्तरात् । इति भूपवचः श्रुत्वा प्राह वैखानसो मुनिः ४९। भगवान्द्युमणिः शीघ्रमभ्युदेति तमोपहा । स्नानकालोऽयमस्माकं न कथाऽवसरो नृप 6.125.५०। स्नात्वा गच्छ वसिष्ठं तं पृच्छस्व स्वकुलप्रभुम् । इत्युक्त्वा तापसो मौनी प्रातःस्नानाय निर्गतः ५१। प्रत्यावृत्य दिलीपोऽपि तत्र स्नात्वा यथाविधि । पुनः स्वनगरीं वीरो गतोऽसौ हर्षपूरितः ५२। अन्तःपुरे निवेद्याथ वानप्रस्थकथां पुनः । श्वेताश्वरथमारुह्य सुश्वेतच्छत्रचामरः ५३। सालंकारः सुवासाश्च संवृत्तो मंत्रिभिः सह । जयशब्दान्पुनः शृण्वन्स्तुतो मागधबंदिभिः ५४। वसिष्ठस्याश्रमं यात ऋषिवाक्यमनुस्मरन् । तत्रैव नत्वा ब्रह्मर्षिं विनयाचारपूर्वकम् ५५। दत्तासनो गृहीतार्घ्य आशीर्भिः समलंकृतः । सानंदं मुनिना पृष्टः कुशलं भूपतिर्यदा ५६। तदाब्रवीद्वचो राजा हर्षयन्मुनिमानसम् । सोऽपि वैखानसेनोक्तं पप्रच्छ मधुराकृतिः ५७। दिलीप उवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादेन श्रुता विस्तरतो मया । आचारो दंडनीतिश्च राजधर्माश्च ये परे ५८। चतुर्णामपि वर्णानामाश्रमाणां च याः क्रियाः । दानानि तद्विधानानि यज्ञाश्च विधयस्तथा ५९। व्रतानि तत्प्रदिष्टानि विष्णोराराधनं तथा । अधुना श्रोतुमिच्छामि माघस्नाने च यत्फलम् । विधेयं यद्विधानेन तन्मे ब्रह्मन्मुने वद ६०। वसिष्ठ उवाच। सम्यगुक्तं परं श्रेयो लोकत्रयहितावहम् । निर्मलीकरणं तेन मुनिना वनवासिना ६१। कटाक्षैः कामिनीनां ते प्रत्यासन्नमखंडिताः । कामयंते मृगार्के ते स्रोतसि स्नातुमेव च ६२। विना वह्निं विना यज्ञमिष्टापूर्तं विना प्रिये । वांच्छंति सद्गतिं स्नातुं प्रातर्माघे बहिर्जले ६३। गोभूहिरण्यमाणिक्य स्वर्ण धेन्वादिकानि ये । अदत्त्वेच्छंति चैकार्णे माघं स्नाता नराधिप ६४। त्रिःसप्ताहव्रतैः कृच्छ्रैः पराकैश्च निजां तनुम् । अशोष्येच्छंति ये स्वर्गं तपसि स्नांतु ते सदा ६५। हरेः पूजा च वैशाखे तपः पूजा च कार्तिके । तपोहोमस्तथा दानं त्रयं माघे विशिष्यते ६६। सानुबंधोऽतिपर्यासो धराधीशो भवेद्ध्रुवम् । कैवल्योत्पादका बुद्धि यया वा न भवेत्पुनः ६७। पदध्र्या वरिवस्या सा विहिता दिव्यलोचनैः । तदनन्नं तपो दानं माघेमासि नृपोत्तम ६८। सकामो वा प्रजा ये वा हरये तद्विनापि वा । कायशुद्धिव्रती भूत्वा चतुर्द्धास्नानजं फलम् ६९। निरन्ना अदितिः सस्नौ माघे द्वादशवत्सरे । पुत्रांश्च द्वादशादित्यान्लभे त्रैलोक्यदीपकान् ७०। सुभगा रोहिणी माघा दानशीलात्वरुंधती । शची च रूपसंपन्ना प्रासादे सप्तभूमिके ७१। विमलीकृतशोभाढ्यो नर्तकी ललिताजिरे । द्वीपवर्णसमुच्छिन्ने रूपवत्स्त्रीजनाकुले ७२। गीतवादित्रनिर्घोषे मंगलाचारशोभिते । वेदध्वनिपवित्रे च विद्वद्विप्रैरलंकृते ७३। सुरार्चनरते रम्ये सदातिथिनिषेविते । मुदितांस्ते वसंतीह यैः स्नानं मकरे रवौ ७४। यैर्दत्तं बहु माघे च मुरारिश्चार्चितः स्तुतः । इष्टवस्तुपरित्यागान्नियमस्य तु पालनात् ७५। धर्मसूतिः सदा माघः पापमूलं निकृंतति । काममूलः फलद्वारा निष्कामो ज्ञानदः सदा ७६। ये लोका ज्ञानशीलानां ये लोका विपिनौकसाम् । ये लोका विष्णुभक्तानां ते माघस्नायिनां सदा ७७। देवलोकान्निवर्तंते पुण्यैरन्यैः परंतप । कदाचिन्न निवर्तंते माघस्नानरता नराः ७८। माघे स्नात्वा तु यो धेनुं दद्यान्मर्त्यः पयस्विनीम् । तस्या यावंति रोमाणि सर्वांगे च नृपोत्तम ७९। तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । माघस्नानं प्रकुर्वाणो यो दद्यात्सगुडांस्तिलान् ८०। पातकं तस्य प्रक्षाल्य निर्मलो भाति वै नरः । सर्वेषां धान्यराशीनां तिलाः पापप्रणाशनाः ८१। तस्मान्माघे प्रयत्नेन तिला देया नृपोत्तम । माघस्नानं प्रकुर्वाणो दद्याद्ब्राह्मणभोजनम् ८२। पितॄन्संतर्प्य शुद्धात्मा याति विष्णोः परंपदम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माघो दानेन नीयते ८३। अदानं न क्षिपेन्माघं सर्वदा नृपसत्तम । वित्तानुसारं ज्ञात्वा वै माघे दानं सदा ददेत् ८४। माघस्नानं तु यः कुर्यादुपानहकमंडलून् । ददाति ब्राह्मणेभ्यश्च स स्वर्गे तिष्ठति ध्रुवम् ८५। माघस्नानमयं राजन्कुर्वाणस्तप उत्तमम् । दानं विना क्षिपेन्नैव दानात्स्वर्गमवाप्यते ८६। दानेन प्राप्यते स्वर्गो दानेन प्राप्यते सुखम् । दानेन हीयते पापं महापातकजं नृप ८७। अदानं न तपो भाति ह्यसूर्यं गगनं यथा । असंततिकुलं यद्वादाचारेण विना गृहम् ८८। नातः परतरं किंचित्पवित्रं पापनाशनम् । विद्याधराय संगीतं भृगुणा मणिपर्वते ८९। राजोवाच। ब्रह्मन्कदा भृगुर्विप्रो निजगाद महीधरे । तस्मै धर्मोपदेशं च कथ्यतां मे कुतूहलात् ९०। वसिष्ठ उवाच। द्वादशाब्दं पुरा राजन्न ववर्ष बलाहकः । तेनोद्विग्नाः प्रजाः क्षीणा गताः सर्वा दिशो दश ९१। खिलीभूते तदा मध्ये हिमवद्विंध्ययोर्नृप । स्वाहास्वधावषट्कारवेदाध्ययनवर्जिते ९२। सोपप्लवे तदा लोके लुप्तधर्मे च निष्प्रभे । फलमूलान्नपानीय शून्ये वै भूमिमंडले ९३। विंध्यपादतरुच्छन्न रम्यरेवातटाश्रमात् । सहशिष्यैश्च निर्गम्य हिमाद्रिं स गतो भृगुः ९४। तत्र तिष्ठति कैलासगिरेः पश्चिमतो गिरिः । मणिकूट इति ख्यातो हेमरत्नशिलोच्चयः ९५। अधोऽधस्फटिकश्वेतो मध्ये नीलशिलो गिरिः । भूतिभिः सर्वतः शुक्लो नीलकंठ इवाबभौ ९६। सर्वत्रासौ नीलशिलो हेमरेखांतरांतरः । स्फुरद्विद्युल्लतः कृष्णो जीमूतइव राजते ९७। मूर्ध्नि नीलशिलः शैल अधः कांचनमेखलः । नारायण इवाभाति परिवीत इवांबरः ९८। अमेखला सुनीलाभो मध्ये मध्ये सितोपलः । सतारकमिव व्योम शुशुभे स महीधरः ९९। लब्ध्वात्मनस्तनुं शुभ्रां दीप्तदिव्यौषधीधरः । बहुद्योतकरो भाति द्वितीय इव चंद्रमाः 6.125.१००। अधित्यकासु संगीतैः किन्नरीणां सकीचकैः । रंभापत्रपताकाभिः शोभते स सदाऽचलः १०१। हरितोपलवैदूर्य पद्मरागशिताश्मनाम् । रुग्रश्मिमंडलैः सोऽग इंद्रचापैरिवावृतः १०२। सर्वधातुमयैर्हेमैर्नानारत्नैः प्रशोभितः । सोऽग्निज्वालैरिवात्युच्चैः शृंगैः सर्वत्र वेष्टितः १०३। तस्यागत्य नितंबेषु सतृणा सुशिलासु च । विद्याधर्यः प्रदेवंते स्वपतीन्कामविक्लवाः १०४। निरुद्धांतर्मरुन्मार्गा जितक्लेशा विरागिणः । ध्यायंत्यहर्निशं ब्रह्म रम्यसानुगुहासु च १०५। साक्षसूत्रकराः सिद्धा अर्धोन्मीलितलोचनाः । आराधयंति भूतेशं सुंदरीषु दरीषु च १०६। मंदारकुसुमामोद सुरभीकृतदिङ्मुखः । एष निर्झरिणी वारि झंकारमुखरः सदा १०७। उपत्यकासु खेलद्भिर्वनस्थैः कलभैर्गजैः । कस्तूरीमृगयूथैश्च चारुचित्रमृगैस्तथा १०८। विलसच्चामरीवृंदैर्विचित्रैः श्वापदैस्तथा । नदत्पारावतैश्चैव चकोरैश्चापि कोकिलैः १०९। राजहंसमयूरैश्च सदा रम्यः स पर्वतः । सेव्यमानः सदा देवैर्गुह्यकैरप्सरोगणैः ११०। राजोवाच। बह्वाश्चर्यमयः शैलः सर्वसिद्धिसमाश्रयः । भगवन्कियदुच्छ्रायः कियदायामविस्तरः १११। ऋषिरुवाच। षट्त्रिंशद्योजनोच्छ्रायो मस्तके दशयोजनः । आयामविस्तराभ्यां स मूले षोडशयोजनः ११२। हरिचंदनमंदारचूतराजिविराजितः । देवदारुद्रुमाकीर्णः सरलार्जुनशोभितः ११३। कालागरुलवंगैश्च निकुंजैश्च लतागृहैः । विराजते गिरिश्रेष्ठः सदा पुष्पफलप्रदः ११४। तं दृष्ट्वा पर्वतं रम्यं तदा दुर्भिक्षपीडितः । भृगुश्चकार तत्रैव वसतिं हृष्टमानसः ११५। तस्मिन्मनोहरे शैले कंदरेषु वनेषु च। चिरकालं तपस्तेपे तपःसु निरतो भृगुः । एवं तिष्ठति राजेंद्र द्विजे स्वाश्रमवासिनि ११६। अवतीर्यागतौ शैलाद्द्वौ विद्याधरदंपती । समागम्य मुनिं नत्वा स्थितौ तावतिदुःखितौ ११७। तथाविधौ च तौ दृष्ट्वा मंजुवाक्यं द्विजोऽब्रवीत् । वद विद्याधर प्रीत्या युवां किमतिदुःखितौ ११८। श्रुत्वा तस्य मुनेर्वाक्यं प्राह विद्याधरो द्विजम् । श्रूयतां तापसश्रेष्ठ मम दुःखस्य कारणम् ११९। सुकृतस्य फलं प्राप्य प्राप्तोऽस्मि त्रिदशालयम् । लब्ध्वाऽपि देवतादेहं मुखं व्याघ्रस्य मेऽभवत् १२०। न जाने कर्मणः कस्य विपाकोऽयमुपस्थितः । इति संस्मृत्य संस्मृत्य न लेभे शर्म मे मनः १२१। अन्यच्च श्रूयतां विप्र येन मे ह्याकुलं मनः । जायेयं मम कल्याणी मधुवाणी सुरूपिणी १२२। नृत्यगीतकलाभिज्ञा सर्वसद्गुणशालिनी । यस्मिन्काले कुमारीयं तदा चाऽमलयानया १२३। विपंचीं परिवादिन्या तंत्रीभिः सप्तभिर्भृशम् । वीणावादरसाभिज्ञस्तोषितो नारदो मुनिः १२४। मुग्धभावेपि गायंत्या त्वनया रक्तकंठया । विचित्रस्वरनादज्ञो देवराजोऽपि तोषितः १२५। अस्याः कौतुकभिन्नांग्या वादयंत्या विपंचिकाम् । नानावक्रगतिस्निग्धं श्रुत्वा तं पंचमध्वनिम् १२६। तुतोषोद्भिन्नरोमांचो धुन्वन्मौलि महेश्वरः । शीलौदार्यगुणग्रामरूपयौवनसंपदा १२७। नानया सदृशी नाके काचिदस्ति नितंबिनी । क्वेयं देवमुखी रामा क्वाहं व्याघ्रमुखः पुमान् १२८। इति ब्रह्मन्सदाचिंत्य दह्यामि हृदि सर्वदा । इति विद्याधरप्रोक्तं श्रुत्वा चेक्ष्वाकुनंदनः १२९। त्रिकालज्ञो भृगुः प्राह प्रहसन्दिव्यलोचनः । शृणु विद्याधरश्रेष्ठ विचित्रं कर्मणां फलम् १३०। प्राप्य प्राज्ञा न मुह्यंति मुह्यंत्यज्ञानचेतसः । मक्षिकापदमात्रं तु यथा हि विषमं विषम् १३१। क्रियात्वविहिताल्पापि विपाके दारुणा तथा । उपोष्यैकादशीं माघे तैलाभ्यंगः कृतस्त्वया १३२। द्वादश्यां प्राग्भवे देहे तेन व्याघ्रमुखोभवान् । उपोष्यैकादशीं पुण्यां द्वादश्यां तैलसेवनात् १३३। कुरूपं प्राप्तवान्देहं पुराह्येवं पुरूरवाः । दृष्ट्वात्मनः कुकायं स तेन दुःखेन दुःखितः १३४। गिरिराजं समागम्य देवतासरसस्तटे । स्थित्वा च परमप्रीत्या शुचिः स्नातः कुशासने १३५। नवनीलघनश्यामं नलिनायतलोचनम् । शंखचक्रगदापद्मधरं पीतांबरावृतम् १३६। कौस्तुभेन विराजंतं वनमालाधरं हरिम् । चिंतयन्हृदये राजा निग्रहीताखिलेंद्रियः १३७। मासत्रयं निराहारस्तपस्तेपे सुदारुणम् । अल्पेन तपसा तुष्टः सप्तजन्मकृतार्चनः १३८। संस्मरंस्तस्य भूपस्य तदा प्रादुरभूत्स्वयम् । माघस्य शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां मकरे रवौ १३९। शंखाद्भिरभिषिच्याशु मुदा तं चक्रवर्तिनम् । वासुदेवो ददौ तस्मै स्मारयंस्तैलचेष्टितम् १४०। अतीव सुंदरं रूपं कमनीयं मनोहरम् । येन तं चकमे देवी उर्वशी देवनायिका १४१। इत्थं लब्धवरो राजा कृतकृत्यः पुरं गतः । इति कर्मगतिं ज्ञात्वा किं विद्याधर खिद्यते १४२। भवान्परिजिहीर्षुश्चेद्दानवस्य विरूपताम् । शीघ्रं मद्वचनादेव प्राचीनाघविनाशनम् १४३। माघमासे कुरु स्नानं मणिकूटनदीजले । मुनिसिद्धसुरैर्जुष्टे कथयिष्यामि तद्विधिम् १४४। तवभाग्यवशान्माघो निकटः पंचमेऽहनि । पौषस्यैकादशीं शुक्लामारभ्य स्थंडिलेशयः १४५। मासमेकं निराहारस्त्रिकालं स्नानमाचर । त्रिकालमर्चयन्विष्णुं त्यक्तभोगो जितेंद्रियः १४६। माघस्यैकादशीशुक्ला यावद्विद्याधरोत्तम । ततो निर्दग्धपापं त्वां द्वादश्यां पुण्यवासरे १४७। अभिषिच्य शिवैस्तोयैर्मंत्रपूतैरहं सुर । कामवक्त्रोपमं वक्त्रं करिष्यामि तवानघ १४८। देवतावदनोभूत्वा त्वं विद्याधरसत्तम । अनया वरवर्णिन्या सार्द्धं क्रीड यथासुखम् १४९। ज्ञातमाघप्रभावस्त्वं माघस्नानं सदा कुरु । यथामनोरथावाप्तिर्जायते तव सर्वदा 6.125.१५०। इत्युक्तं भृगुणा तस्मै सर्वज्ञेन महात्मना । विद्याधराय राजेंद्र पुनर्गाथा उदाहृता १५१। माघस्नानैर्विपन्नाश माघस्नानैरघक्षयः । सर्वयज्ञाधिको माघः सर्वदानफलप्रदः १५२। माघो गर्जति यज्ञेभ्यो माघो योगाच्च गर्जति । तीव्राच्च तपसो माघो भो विद्याधर गर्जति १५३। पुष्करे च कुरुक्षेत्रे ब्रह्मावर्ते पृथूदके । अविमुक्ते प्रयागे च गंगासागरसंगमे १५४। यत्फलं दशभिर्वर्षैः प्राप्यते नियमैर्नरैः । तत्फलं प्राप्यते माघे त्र्यहस्नानान्न संशयः १५५। स्वर्गलोके चिरं रागो येषां मनसि वर्तते । यत्र क्वापि जले तैस्तु स्नातव्यं मकरे रवौ १५६। आयुरारोग्यसंपत्तिरूपसौभाग्यता गुणाः । येषां मनोरथस्तैस्तु न त्याज्यं माघमज्जनम् १५७। ये च बिभ्यंति नरकाद्ये दरिद्राच्च संचितात् । सर्वथा तैः प्रयत्नेन माघे कार्यं निमज्जनम् १५८। दारिद्र्य पापदौर्भाग्य पंकप्रक्षालनाय च । माघस्नानान्न चान्योऽस्ति उपायो राजसत्तम १५९। श्रद्धाहीनानि कर्माणि तथात्यल्पफलानि वै । फलं ददाति संपूर्णं माघस्नानं यथा तथा १६०। अकामो वा सकामो वा यत्र क्वापि बहिर्जले । इहामुत्र च दुःखानि माघस्नायी न विंदति १६१। पक्षद्वये यथा चंद्रो वर्द्धते क्षीयते तथा । पातकं क्षीयते माघे पुण्यराशिश्च वर्धते १६२। यथा च खन्या जायंते रत्नानि विविधानि च । स्नानात्पुण्यानि जायंते नराणां माघतस्तथा १६३। कामधेनुर्यथा कामं चिंतामणिस्तु चिंतितम् । माघस्नानं ददातीह तद्वत्सर्वान्मनोरथान् १६४। कृते तपः परं ज्ञानं त्रेतायां यजनं तथा । द्वापरे तु कलौ ज्ञानं माघः सर्वयुगेषु च १६५। सर्वेषामेव वर्णानामाश्रमाणां च भूपते । माघस्नानं तु धर्मस्य धाराभिरभिवर्षति १६६। वसिष्ठ उवाच। इति वाक्यं भृगोः श्रुत्वा तस्मिन्नेवाश्रमे सुरः । सहैव भृगुणा माघे गिरौ निर्झरिणी तटे १६७। यथोक्तविधिना स्नानमकरोद्भार्यया सह । भृगोरनुग्रहात्सोऽथ संप्राप्य मनसेप्सितम् १६८। देवतावदनो भूत्वा मुमुदे मणिपर्वते । आजगाम भृगुर्विध्यं तमनुग्राह्य हर्षितः १६९। मणिमयगिरिराजे स्नानमात्रेण माघे मदनवदनरूपस्तत्र विद्याधरोऽभूत् । क्षपितनियमदेहो विंध्यपादावतीर्णो भृगुरपि सहशिष्यैराजगामाथ रेवाम् १७०। अखिलभुवनसारं माघमाहात्म्यमेतद्द्विजवरभृगुणोक्तं भूपविद्याधराय । विविधफलविचित्रं यः शृणोतीह नित्यं रुचिरसकलकामान्देववत्प्राप्नुयात्सः १७१। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे माघमाहात्म्ये वसिष्ठदिलीपसंवादे पंचविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः १२५।

ṛṣaya ūcuḥ| sūtasūta mahābhāga tvayā lokahitaiṣiṇā | kathitaṃ kārtikākhyānaṃ bhuktimuktipradāyakam 1| adhunā māghamāhātmyaṃ vada no lomaharṣaṇe | śrutena yena lokānāṃ saṃśayaḥ kṣīyate mahān 2| purā kena mahābhāga loke'sminsaṃprakāśitam | māghasnānasya māhātmyaṃ setihāsaṃ tadādiśa 3| sūta uvāca| sādhusādhu muniśreṣṭhā yūyaṃ kṛṣṇaparāyaṇaḥ | yatpṛcchatha mudāyuktā bhaktyā kṛṣṇakathā muhuḥ 4| kathayiṣyāmi māghasya māhātmyaṃ puṇyavardhanam | pāpaghnaṃ śṛṇvatāṃ puṃsāṃ snātānāṃ cāruṇodaye 5| ekadāpārvatī viprāḥ śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram | papraccha vinayopetā spṛṣṭvā taccaraṇāṃbujam 6| pārvatyuvāca| devadeva mahādeva bhaktānāmabhayaprada | prasīda nātha viśveśa yatpṛcche tadvadādhunā 7| śrutā nānāvidhā dharmāstvattaḥ pūrvaṃ mayā vibho | adhunā śrotumicchāmi māhātmyaṃ māghajaṃ vada 8| tattu kena purā cīrṇaṃ ko vidhiḥ kā ca devatā | tatsarvaṃ vistarādbrūhi yatastvaṃ bhaktavatsalaḥ 9| maheśa uvāca| adhvarā'vabhṛthasnāta ṛṣibhiḥ kṛtamaṃgalaḥ | pūjito nāgaraiḥ sarvaiḥ svapurānnirgato bahiḥ 10| dilīpo bhūbhṛtāṃ śreṣṭho mṛgayārasiko nṛpaḥ | kautūhalasamāviṣṭa ākheṭavyūhasaṃvṛtaḥ 11| upānadrūḍhapādastu nīloṣṇīṣa uracchadī | baddhagodhāṃgulitrāṇo dhanuṣpāṇiḥ sarīsṛpaḥ 12| baddhakṣudrāsidhānuṣkaistathābhūtaiśca pattibhiḥ | gāṃdhāreṣu suramyeṣu vaneṣu vipuleṣu ca 13| ullaṃghitamahāsrotā yuvā paṃcāsyavikramaḥ | mudā krīḍati taiḥ sārddhaṃ kuṃjeṣu mṛgayanmṛgān 14| hanyatāṃ hanyatāmeṣa mṛgo vaiṣa palāyate | iti jalpansvabhṛtyeṣu svayamutpattya haṃti ca 15| itastataḥ punaryāti kvacitpaśyanvanasthalīm | viṭapoḍḍīnasaṃtrasta līna kekikulākulām 16| hariṇīgaṇavitrastāṃ dhāvacchāvakadiṅmukhām | kvacitpheravaphetkāratārārāvavibhīṣaṇām 17| khaḍgayūthaiḥ kvacillakṣmīṃ dadhānāmiva daṃtinām | kvacitkoṭarasaṃdaṣṭolūkanādavinādinīm 18| mṛgāripadamudrābhirmudritāṃ ca kvacitkvacit | śārdūlanakhanirbhinna rohidraktāruṇāṃ kvacit 19| pīvarastanabhārārta susnigdhamahiṣīgaṇaiḥ | avarodhājirakṣoṇīṃ sūcayaṃtī manaḥ kvacit 20| kvacidvṛkṣaghanacchannāṃ vanyapuṣpasugaṃdhinīm | kvacillatāgṛhadvārāṃ bhṛṃgaśabdasuśobhanām 21| ardhaniḥsṛtanirmoka nāgabhīmabṛhadvilām | bileṣu līnājagarairbhīmāṃ nirmokasarpiṇīm 22| kvaciddāvānalajvālāṃ śilājyotiḥ suśobhanām | phūtkāraśabdasaṃpūrṇāṃ mṛgavyāghrasamākulām 23| pravimuṃcañchunāṃ yūthaṃ śaśakeṣu kvacitkvacit | palvaleṣu ca viśramya punaryāti vanāntaram 24| evaṃ vrajati rājendre vyādhavarge ca valgati | kurvankolāhalaṃ tatra sāraṃgo nirgato vanāt 25| sphālavegakramākrāṃta durgamārgamahītalaḥ | kadācidgaganārūḍhaḥ kadācidbhūmigocaraḥ 26| vakrasroto'tigaṃbhīraṃ kaṇṭakadrumasaṃkulam | praviṣṭo viṣamāraṇyaṃ rājā'sau tatpadānugaḥ 27| dūrāddūrataraṃ gatvā deśāddeśaṃ ca nirjanam | mṛgādarśanasaṃrambha saṃśuṣkagalakandharaḥ 28| tāmratālumukhaḥ svinnaḥ śrāṃtapattiḥ skhaladdhvaniḥ | atītya dīrghamārgānsa tṛṣārto madhyage ravau 29| dadarśāgre tu kāsāraṃ spardhayaṃtamapāṃpatim | ghanapādapatīrasthaṃ sutīrthaṃ vimalaṃ śubham 30| viśālaṃ vikacāṃbhojaṃ madhumattamadhuvratam | padminīpatrapālāśacchannaṃ marakatairiva 31| svacchaṃdamucchalanmatsyaṃ svacchaṃ sādhumano yathā | calajjalacarairmiśraṃ vīcirājivirājitam 32| aṃtargrāhagaṇakrūraṃ khalānāmiva mānasam | kvacicchaivāladurgamyaṃ kṛpaṇasyaiva maṃdiram | nānāvihaṅgasarvārtiṃ śamayaṃtaṃ divāniśam 33| dātāramiva sarvasvairāpannārtipraṇāśanam | tarpayaṃtaṃ nijāṃbhobhiḥ śvāpadānsvapitṝniva 34| haraṃtaṃ sarvasaṃtāpaṃ himāṃśuriva cāhnikam | taṃ dṛṣṭvābhūdgataglāniścātako jaladaṃ yathā 35| tatra pītajalo rājā kṛtamādhyāhnikakriyaḥ | bhuktvā kheṭakamāṃsāni sahāyaiḥ sahito nṛpaḥ 36| uvāsa sarasastīre suramyāṃ kathayankathām | tataḥ śarāsane bāṇaṃ kṛtvā rātrau sthitastarau 37| vyādhāḥ saṃdhānamāsthāya rurudhuḥ kakubhāṃ pathaḥ | evaṃ sthiteṣu vīreṣu vane vistārya vāgurām 38| niśārdhe nirgataṃ yūthaṃ sūkarāṇāṃ taṭe taṭe | caritvā sarasīkaṃdānpapāta vyādhasaṃkule 39| rājñā viddhāśca te kroḍā vyādhaiśca bahavo hatāḥ | kṣaṇenaiva varāhāste viddhāḥ peturmahītale 40| tāndṛṣṭvā tumulaṃ nādaṃ vyādhāścakruḥ sudarpitāḥ | dhāvaṃtaḥ pramudāyuktā militā yatra bhūpatiḥ 41| tānādāya bhaṭairbhūyo niḥsṛtaḥ sarasītaṭāt | svapuraṃ gaṃtukāmo'sau dṛṣṭavānpathi tāpasam 42| brāhmaṇaṃ vṛddhahārītaṃ śaṃkhacakrasuśobhitam | niyamairduṣkarairugraiḥ parikṣīṇakalevaram 43| asthiśeṣaṃ mahaddāṃtaṃ visphuratkarkaśatvacam | dadhānaṃ hāriṇaṃ carma vasānaṃ mṛduvalkalam 44| kurvāṇaṃ naigamaṃ jāpyaṃ nakhalomajaṭādharam | taṃ vanāśramiṇaṃ dṛṣṭvā mārgaṃ dattvā sasaṃbhramaḥ 45| praṇamya śirasā rājā kṛtapadmāṃjalisthitaḥ | atha cainamalaṃkārairdvijo niścitya bhūmipam 46| uvāca śreyase hetoḥ paropakṛtivāṃcchayā | kimarthaṃ gamyate rājankāle puṇyatame śubhe 47| māghamāse vihāyaiva prātaḥsnānaṃ sarovare | pratyuvāca tato rājā nāhaṃ jāne dvijottama 48| māghasnānaphalaṃ kīdṛktanme kathaya vistarāt | iti bhūpavacaḥ śrutvā prāha vaikhānaso muniḥ 49| bhagavāndyumaṇiḥ śīghramabhyudeti tamopahā | snānakālo'yamasmākaṃ na kathā'vasaro nṛpa 6.125.50| snātvā gaccha vasiṣṭhaṃ taṃ pṛcchasva svakulaprabhum | ityuktvā tāpaso maunī prātaḥsnānāya nirgataḥ 51| pratyāvṛtya dilīpo'pi tatra snātvā yathāvidhi | punaḥ svanagarīṃ vīro gato'sau harṣapūritaḥ 52| antaḥpure nivedyātha vānaprasthakathāṃ punaḥ | śvetāśvarathamāruhya suśvetacchatracāmaraḥ 53| sālaṃkāraḥ suvāsāśca saṃvṛtto maṃtribhiḥ saha | jayaśabdānpunaḥ śṛṇvanstuto māgadhabaṃdibhiḥ 54| vasiṣṭhasyāśramaṃ yāta ṛṣivākyamanusmaran | tatraiva natvā brahmarṣiṃ vinayācārapūrvakam 55| dattāsano gṛhītārghya āśīrbhiḥ samalaṃkṛtaḥ | sānaṃdaṃ muninā pṛṣṭaḥ kuśalaṃ bhūpatiryadā 56| tadābravīdvaco rājā harṣayanmunimānasam | so'pi vaikhānasenoktaṃ papraccha madhurākṛtiḥ 57| dilīpa uvāca| bhagavaṃstvatprasādena śrutā vistarato mayā | ācāro daṃḍanītiśca rājadharmāśca ye pare 58| caturṇāmapi varṇānāmāśramāṇāṃ ca yāḥ kriyāḥ | dānāni tadvidhānāni yajñāśca vidhayastathā 59| vratāni tatpradiṣṭāni viṣṇorārādhanaṃ tathā | adhunā śrotumicchāmi māghasnāne ca yatphalam | vidheyaṃ yadvidhānena tanme brahmanmune vada 60| vasiṣṭha uvāca| samyaguktaṃ paraṃ śreyo lokatrayahitāvaham | nirmalīkaraṇaṃ tena muninā vanavāsinā 61| kaṭākṣaiḥ kāminīnāṃ te pratyāsannamakhaṃḍitāḥ | kāmayaṃte mṛgārke te srotasi snātumeva ca 62| vinā vahniṃ vinā yajñamiṣṭāpūrtaṃ vinā priye | vāṃcchaṃti sadgatiṃ snātuṃ prātarmāghe bahirjale 63| gobhūhiraṇyamāṇikya svarṇa dhenvādikāni ye | adattvecchaṃti caikārṇe māghaṃ snātā narādhipa 64| triḥsaptāhavrataiḥ kṛcchraiḥ parākaiśca nijāṃ tanum | aśoṣyecchaṃti ye svargaṃ tapasi snāṃtu te sadā 65| hareḥ pūjā ca vaiśākhe tapaḥ pūjā ca kārtike | tapohomastathā dānaṃ trayaṃ māghe viśiṣyate 66| sānubaṃdho'tiparyāso dharādhīśo bhaveddhruvam | kaivalyotpādakā buddhi yayā vā na bhavetpunaḥ 67| padadhryā varivasyā sā vihitā divyalocanaiḥ | tadanannaṃ tapo dānaṃ māghemāsi nṛpottama 68| sakāmo vā prajā ye vā haraye tadvināpi vā | kāyaśuddhivratī bhūtvā caturddhāsnānajaṃ phalam 69| nirannā aditiḥ sasnau māghe dvādaśavatsare | putrāṃśca dvādaśādityānlabhe trailokyadīpakān 70| subhagā rohiṇī māghā dānaśīlātvaruṃdhatī | śacī ca rūpasaṃpannā prāsāde saptabhūmike 71| vimalīkṛtaśobhāḍhyo nartakī lalitājire | dvīpavarṇasamucchinne rūpavatstrījanākule 72| gītavāditranirghoṣe maṃgalācāraśobhite | vedadhvanipavitre ca vidvadviprairalaṃkṛte 73| surārcanarate ramye sadātithiniṣevite | muditāṃste vasaṃtīha yaiḥ snānaṃ makare ravau 74| yairdattaṃ bahu māghe ca murāriścārcitaḥ stutaḥ | iṣṭavastuparityāgānniyamasya tu pālanāt 75| dharmasūtiḥ sadā māghaḥ pāpamūlaṃ nikṛṃtati | kāmamūlaḥ phaladvārā niṣkāmo jñānadaḥ sadā 76| ye lokā jñānaśīlānāṃ ye lokā vipinaukasām | ye lokā viṣṇubhaktānāṃ te māghasnāyināṃ sadā 77| devalokānnivartaṃte puṇyairanyaiḥ paraṃtapa | kadācinna nivartaṃte māghasnānaratā narāḥ 78| māghe snātvā tu yo dhenuṃ dadyānmartyaḥ payasvinīm | tasyā yāvaṃti romāṇi sarvāṃge ca nṛpottama 79| tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate | māghasnānaṃ prakurvāṇo yo dadyātsaguḍāṃstilān 80| pātakaṃ tasya prakṣālya nirmalo bhāti vai naraḥ | sarveṣāṃ dhānyarāśīnāṃ tilāḥ pāpapraṇāśanāḥ 81| tasmānmāghe prayatnena tilā deyā nṛpottama | māghasnānaṃ prakurvāṇo dadyādbrāhmaṇabhojanam 82| pitṝnsaṃtarpya śuddhātmā yāti viṣṇoḥ paraṃpadam | tasmātsarvaprayatnena māgho dānena nīyate 83| adānaṃ na kṣipenmāghaṃ sarvadā nṛpasattama | vittānusāraṃ jñātvā vai māghe dānaṃ sadā dadet 84| māghasnānaṃ tu yaḥ kuryādupānahakamaṃḍalūn | dadāti brāhmaṇebhyaśca sa svarge tiṣṭhati dhruvam 85| māghasnānamayaṃ rājankurvāṇastapa uttamam | dānaṃ vinā kṣipennaiva dānātsvargamavāpyate 86| dānena prāpyate svargo dānena prāpyate sukham | dānena hīyate pāpaṃ mahāpātakajaṃ nṛpa 87| adānaṃ na tapo bhāti hyasūryaṃ gaganaṃ yathā | asaṃtatikulaṃ yadvādācāreṇa vinā gṛham 88| nātaḥ parataraṃ kiṃcitpavitraṃ pāpanāśanam | vidyādharāya saṃgītaṃ bhṛguṇā maṇiparvate 89| rājovāca| brahmankadā bhṛgurvipro nijagāda mahīdhare | tasmai dharmopadeśaṃ ca kathyatāṃ me kutūhalāt 90| vasiṣṭha uvāca| dvādaśābdaṃ purā rājanna vavarṣa balāhakaḥ | tenodvignāḥ prajāḥ kṣīṇā gatāḥ sarvā diśo daśa 91| khilībhūte tadā madhye himavadviṃdhyayornṛpa | svāhāsvadhāvaṣaṭkāravedādhyayanavarjite 92| sopaplave tadā loke luptadharme ca niṣprabhe | phalamūlānnapānīya śūnye vai bhūmimaṃḍale 93| viṃdhyapādatarucchanna ramyarevātaṭāśramāt | sahaśiṣyaiśca nirgamya himādriṃ sa gato bhṛguḥ 94| tatra tiṣṭhati kailāsagireḥ paścimato giriḥ | maṇikūṭa iti khyāto hemaratnaśiloccayaḥ 95| adho'dhasphaṭikaśveto madhye nīlaśilo giriḥ | bhūtibhiḥ sarvataḥ śuklo nīlakaṃṭha ivābabhau 96| sarvatrāsau nīlaśilo hemarekhāṃtarāṃtaraḥ | sphuradvidyullataḥ kṛṣṇo jīmūtaiva rājate 97| mūrdhni nīlaśilaḥ śaila adhaḥ kāṃcanamekhalaḥ | nārāyaṇa ivābhāti parivīta ivāṃbaraḥ 98| amekhalā sunīlābho madhye madhye sitopalaḥ | satārakamiva vyoma śuśubhe sa mahīdharaḥ 99| labdhvātmanastanuṃ śubhrāṃ dīptadivyauṣadhīdharaḥ | bahudyotakaro bhāti dvitīya iva caṃdramāḥ 6.125.100| adhityakāsu saṃgītaiḥ kinnarīṇāṃ sakīcakaiḥ | raṃbhāpatrapatākābhiḥ śobhate sa sadā'calaḥ 101| haritopalavaidūrya padmarāgaśitāśmanām | rugraśmimaṃḍalaiḥ so'ga iṃdracāpairivāvṛtaḥ 102| sarvadhātumayairhemairnānāratnaiḥ praśobhitaḥ | so'gnijvālairivātyuccaiḥ śṛṃgaiḥ sarvatra veṣṭitaḥ 103| tasyāgatya nitaṃbeṣu satṛṇā suśilāsu ca | vidyādharyaḥ pradevaṃte svapatīnkāmaviklavāḥ 104| niruddhāṃtarmarunmārgā jitakleśā virāgiṇaḥ | dhyāyaṃtyaharniśaṃ brahma ramyasānuguhāsu ca 105| sākṣasūtrakarāḥ siddhā ardhonmīlitalocanāḥ | ārādhayaṃti bhūteśaṃ suṃdarīṣu darīṣu ca 106| maṃdārakusumāmoda surabhīkṛtadiṅmukhaḥ | eṣa nirjhariṇī vāri jhaṃkāramukharaḥ sadā 107| upatyakāsu kheladbhirvanasthaiḥ kalabhairgajaiḥ | kastūrīmṛgayūthaiśca cārucitramṛgaistathā 108| vilasaccāmarīvṛṃdairvicitraiḥ śvāpadaistathā | nadatpārāvataiścaiva cakoraiścāpi kokilaiḥ 109| rājahaṃsamayūraiśca sadā ramyaḥ sa parvataḥ | sevyamānaḥ sadā devairguhyakairapsarogaṇaiḥ 110| rājovāca| bahvāścaryamayaḥ śailaḥ sarvasiddhisamāśrayaḥ | bhagavankiyaducchrāyaḥ kiyadāyāmavistaraḥ 111| ṛṣiruvāca| ṣaṭtriṃśadyojanocchrāyo mastake daśayojanaḥ | āyāmavistarābhyāṃ sa mūle ṣoḍaśayojanaḥ 112| haricaṃdanamaṃdāracūtarājivirājitaḥ | devadārudrumākīrṇaḥ saralārjunaśobhitaḥ 113| kālāgarulavaṃgaiśca nikuṃjaiśca latāgṛhaiḥ | virājate giriśreṣṭhaḥ sadā puṣpaphalapradaḥ 114| taṃ dṛṣṭvā parvataṃ ramyaṃ tadā durbhikṣapīḍitaḥ | bhṛguścakāra tatraiva vasatiṃ hṛṣṭamānasaḥ 115| tasminmanohare śaile kaṃdareṣu vaneṣu ca| cirakālaṃ tapastepe tapaḥsu nirato bhṛguḥ | evaṃ tiṣṭhati rājeṃdra dvije svāśramavāsini 116| avatīryāgatau śailāddvau vidyādharadaṃpatī | samāgamya muniṃ natvā sthitau tāvatiduḥkhitau 117| tathāvidhau ca tau dṛṣṭvā maṃjuvākyaṃ dvijo'bravīt | vada vidyādhara prītyā yuvāṃ kimatiduḥkhitau 118| śrutvā tasya munervākyaṃ prāha vidyādharo dvijam | śrūyatāṃ tāpasaśreṣṭha mama duḥkhasya kāraṇam 119| sukṛtasya phalaṃ prāpya prāpto'smi tridaśālayam | labdhvā'pi devatādehaṃ mukhaṃ vyāghrasya me'bhavat 120| na jāne karmaṇaḥ kasya vipāko'yamupasthitaḥ | iti saṃsmṛtya saṃsmṛtya na lebhe śarma me manaḥ 121| anyacca śrūyatāṃ vipra yena me hyākulaṃ manaḥ | jāyeyaṃ mama kalyāṇī madhuvāṇī surūpiṇī 122| nṛtyagītakalābhijñā sarvasadguṇaśālinī | yasminkāle kumārīyaṃ tadā cā'malayānayā 123| vipaṃcīṃ parivādinyā taṃtrībhiḥ saptabhirbhṛśam | vīṇāvādarasābhijñastoṣito nārado muniḥ 124| mugdhabhāvepi gāyaṃtyā tvanayā raktakaṃṭhayā | vicitrasvaranādajño devarājo'pi toṣitaḥ 125| asyāḥ kautukabhinnāṃgyā vādayaṃtyā vipaṃcikām | nānāvakragatisnigdhaṃ śrutvā taṃ paṃcamadhvanim 126| tutoṣodbhinnaromāṃco dhunvanmauli maheśvaraḥ | śīlaudāryaguṇagrāmarūpayauvanasaṃpadā 127| nānayā sadṛśī nāke kācidasti nitaṃbinī | kveyaṃ devamukhī rāmā kvāhaṃ vyāghramukhaḥ pumān 128| iti brahmansadāciṃtya dahyāmi hṛdi sarvadā | iti vidyādharaproktaṃ śrutvā cekṣvākunaṃdanaḥ 129| trikālajño bhṛguḥ prāha prahasandivyalocanaḥ | śṛṇu vidyādharaśreṣṭha vicitraṃ karmaṇāṃ phalam 130| prāpya prājñā na muhyaṃti muhyaṃtyajñānacetasaḥ | makṣikāpadamātraṃ tu yathā hi viṣamaṃ viṣam 131| kriyātvavihitālpāpi vipāke dāruṇā tathā | upoṣyaikādaśīṃ māghe tailābhyaṃgaḥ kṛtastvayā 132| dvādaśyāṃ prāgbhave dehe tena vyāghramukhobhavān | upoṣyaikādaśīṃ puṇyāṃ dvādaśyāṃ tailasevanāt 133| kurūpaṃ prāptavāndehaṃ purāhyevaṃ purūravāḥ | dṛṣṭvātmanaḥ kukāyaṃ sa tena duḥkhena duḥkhitaḥ 134| girirājaṃ samāgamya devatāsarasastaṭe | sthitvā ca paramaprītyā śuciḥ snātaḥ kuśāsane 135| navanīlaghanaśyāmaṃ nalināyatalocanam | śaṃkhacakragadāpadmadharaṃ pītāṃbarāvṛtam 136| kaustubhena virājaṃtaṃ vanamālādharaṃ harim | ciṃtayanhṛdaye rājā nigrahītākhileṃdriyaḥ 137| māsatrayaṃ nirāhārastapastepe sudāruṇam | alpena tapasā tuṣṭaḥ saptajanmakṛtārcanaḥ 138| saṃsmaraṃstasya bhūpasya tadā prādurabhūtsvayam | māghasya śuklapakṣe tu dvādaśyāṃ makare ravau 139| śaṃkhādbhirabhiṣicyāśu mudā taṃ cakravartinam | vāsudevo dadau tasmai smārayaṃstailaceṣṭitam 140| atīva suṃdaraṃ rūpaṃ kamanīyaṃ manoharam | yena taṃ cakame devī urvaśī devanāyikā 141| itthaṃ labdhavaro rājā kṛtakṛtyaḥ puraṃ gataḥ | iti karmagatiṃ jñātvā kiṃ vidyādhara khidyate 142| bhavānparijihīrṣuśceddānavasya virūpatām | śīghraṃ madvacanādeva prācīnāghavināśanam 143| māghamāse kuru snānaṃ maṇikūṭanadījale | munisiddhasurairjuṣṭe kathayiṣyāmi tadvidhim 144| tavabhāgyavaśānmāgho nikaṭaḥ paṃcame'hani | pauṣasyaikādaśīṃ śuklāmārabhya sthaṃḍileśayaḥ 145| māsamekaṃ nirāhārastrikālaṃ snānamācara | trikālamarcayanviṣṇuṃ tyaktabhogo jiteṃdriyaḥ 146| māghasyaikādaśīśuklā yāvadvidyādharottama | tato nirdagdhapāpaṃ tvāṃ dvādaśyāṃ puṇyavāsare 147| abhiṣicya śivaistoyairmaṃtrapūtairahaṃ sura | kāmavaktropamaṃ vaktraṃ kariṣyāmi tavānagha 148| devatāvadanobhūtvā tvaṃ vidyādharasattama | anayā varavarṇinyā sārddhaṃ krīḍa yathāsukham 149| jñātamāghaprabhāvastvaṃ māghasnānaṃ sadā kuru | yathāmanorathāvāptirjāyate tava sarvadā 6.125.150| ityuktaṃ bhṛguṇā tasmai sarvajñena mahātmanā | vidyādharāya rājeṃdra punargāthā udāhṛtā 151| māghasnānairvipannāśa māghasnānairaghakṣayaḥ | sarvayajñādhiko māghaḥ sarvadānaphalapradaḥ 152| māgho garjati yajñebhyo māgho yogācca garjati | tīvrācca tapaso māgho bho vidyādhara garjati 153| puṣkare ca kurukṣetre brahmāvarte pṛthūdake | avimukte prayāge ca gaṃgāsāgarasaṃgame 154| yatphalaṃ daśabhirvarṣaiḥ prāpyate niyamairnaraiḥ | tatphalaṃ prāpyate māghe tryahasnānānna saṃśayaḥ 155| svargaloke ciraṃ rāgo yeṣāṃ manasi vartate | yatra kvāpi jale taistu snātavyaṃ makare ravau 156| āyurārogyasaṃpattirūpasaubhāgyatā guṇāḥ | yeṣāṃ manorathastaistu na tyājyaṃ māghamajjanam 157| ye ca bibhyaṃti narakādye daridrācca saṃcitāt | sarvathā taiḥ prayatnena māghe kāryaṃ nimajjanam 158| dāridrya pāpadaurbhāgya paṃkaprakṣālanāya ca | māghasnānānna cānyo'sti upāyo rājasattama 159| śraddhāhīnāni karmāṇi tathātyalpaphalāni vai | phalaṃ dadāti saṃpūrṇaṃ māghasnānaṃ yathā tathā 160| akāmo vā sakāmo vā yatra kvāpi bahirjale | ihāmutra ca duḥkhāni māghasnāyī na viṃdati 161| pakṣadvaye yathā caṃdro varddhate kṣīyate tathā | pātakaṃ kṣīyate māghe puṇyarāśiśca vardhate 162| yathā ca khanyā jāyaṃte ratnāni vividhāni ca | snānātpuṇyāni jāyaṃte narāṇāṃ māghatastathā 163| kāmadhenuryathā kāmaṃ ciṃtāmaṇistu ciṃtitam | māghasnānaṃ dadātīha tadvatsarvānmanorathān 164| kṛte tapaḥ paraṃ jñānaṃ tretāyāṃ yajanaṃ tathā | dvāpare tu kalau jñānaṃ māghaḥ sarvayugeṣu ca 165| sarveṣāmeva varṇānāmāśramāṇāṃ ca bhūpate | māghasnānaṃ tu dharmasya dhārābhirabhivarṣati 166| vasiṣṭha uvāca| iti vākyaṃ bhṛgoḥ śrutvā tasminnevāśrame suraḥ | sahaiva bhṛguṇā māghe girau nirjhariṇī taṭe 167| yathoktavidhinā snānamakarodbhāryayā saha | bhṛgoranugrahātso'tha saṃprāpya manasepsitam 168| devatāvadano bhūtvā mumude maṇiparvate | ājagāma bhṛgurvidhyaṃ tamanugrāhya harṣitaḥ 169| maṇimayagirirāje snānamātreṇa māghe madanavadanarūpastatra vidyādharo'bhūt | kṣapitaniyamadeho viṃdhyapādāvatīrṇo bhṛgurapi sahaśiṣyairājagāmātha revām 170| akhilabhuvanasāraṃ māghamāhātmyametaddvijavarabhṛguṇoktaṃ bhūpavidyādharāya | vividhaphalavicitraṃ yaḥ śṛṇotīha nityaṃ rucirasakalakāmāndevavatprāpnuyātsaḥ 171| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe māghamāhātmye vasiṣṭhadilīpasaṃvāde paṃcaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 125|