Chapter 52

व्यास उवाच- भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे । ओष्ठावलोमकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च १। रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गेऽनृतभाषणे । ष्ठीवित्वाऽध्ययनारंभे कासश्वासागमे तथा २। चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः । संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचांतोऽप्याचमेत्पुनः ३। चंडालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे । उच्छिष्टं पुरुषं दृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् ४। आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च । भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः ५। आगतो वाचमेत्सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः । अग्नेर्गवामथालंभे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा ६। स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीलद्यं वा परिधाय च । उपस्पर्शेज्जलं वार्तं तृणं वा भूमिमेव च ७। केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससः स्खलितस्य च । अनुष्णाभिरकेशाभिरदुष्टाभिश्च धर्मतः ८। शौचेऽप्सु सर्वदा चामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः । शिरः प्रावृत्य कंठं वा मुक्तकेशशिखोऽपि वा ९। अकृत्वा पादयोः शौचं मार्गतो न शुचिर्भवेत् । सोपानत्कोपानस्थो वा नोष्णीषी चाचमेद्बुधः १०। न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन्नुद्धृतोदकैः । नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः ११। न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा । न जल्पन्न हसन्प्रेक्षन्शयानस्तल्प एव च १२। नाविक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा । शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्नक्षाराभिस्तथैव च १३। न चैवांगुलिभिः शब्दं न कुर्यान्नान्यमानसः । न वर्णरसदुष्टाभिर्न चैव प्रदरोदकैः १४। न पाणिक्षुभिताभिर्वा न बहिर्गंध एव वा । हृद्गाभिः पूयते विप्रः कंठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः १५। प्राशिताभिस्तथा वैश्यः स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतोंऽततः । अंगुष्ठमूलांतरतो रेखायां ब्राह्ममुच्यते १६। अंतरांगुष्ठदेशिन्यैः पितॄणां तीर्थमुच्यते । कनिष्ठामूलतः पश्चात्प्राजापत्यं प्रचक्षते १७। अंगुल्यग्रं स्मृतं दैवं तदेवार्षं प्रकीर्तितम् । मूलेन दैवमार्षं स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतम् १८। तदेव सौमिकं तीर्थमेतज्ज्ञात्वा न मुह्यति । ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् १९। होमयेद्वाथ दैवेन न तु पित्र्येण वै द्विजाः । त्रिःप्राश्नीयादपः पूर्वं ब्राह्मेण प्रयतस्ततः २०। संमृज्यांगुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत् । अंगुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः २१। तर्जन्यंगुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापुटद्वयम् । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन श्रवणे समुस्पृशेत् २२। सर्वासामथयोगेन हृदयं तु तनवा । स्पृशेद्वै शिरसस्तद्वदंगुष्ठेनांसकद्वयम् २३। त्रिःप्राश्नीयाद्यदंभस्तु प्रीतास्तेनास्य देवताः । ब्रह्माविष्णुर्महेशश्च भवंतीत्यनुशुश्रुम २४। गंगा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् । संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करौ २५। नासत्यदस्रौ प्रीयेते स्पृशेन्नासापुटद्वयम् । कर्णयोः स्पृष्टयोस्तद्वत्प्रीयेते चानिलानलौ २६। संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयंते सर्वदेवताः । मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः प्रीतः स पुरुषो भवेत् २७। नोच्छिष्टं कुर्वते वक्त्रे विप्रुषोंगे लगंति याः । दंतवद्दंतलग्नेषु जिह्वास्पर्शे शुचिर्भवेत् २८। स्पृशंति बिंदवः पादौ य आचामयतः परान् । भूमिपांशुसमा ज्ञेया न तैरस्पृश्यता भवेत् २९। मधुपर्के च सोमे च तांबूलस्य च भक्षणे । फलमूले चेक्षुदंडेन दोषं प्राह वै मनुः ३०। प्रचरंश्चान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः । भूमौ निक्षिप्य तद्द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत् ३१। तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद्द्विजः । भूमौ निक्षिप्य तद्द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत् ३२। यद्यद्द्रव्यं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः । अनिधायैव तद्द्रव्यं भूमौ त्वशुचितामियात् ३३। वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात्तत्संस्पृश्याचमेदिह । अरण्ये निर्जने रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि ३४। कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति । निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः ३५। अह्नि कुर्याच्छकृन्मूत्रं रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः । अंतर्धाय महीं काष्टैः पत्रैर्लोष्टतृणेन वा ३६। प्रावृत्य च शिरः कुर्याद्विण्मूत्रस्य विसर्जनम् । छायाकूपनदीगोष्ठचैत्यांभः पथि भस्मसु ३७। अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रं न समाचरेत् । न गोमयेन काष्ठे वा महावृक्षेऽथ शाद्वले ३८। न तिष्ठन्न च निर्वासा न च पर्वतमंडले । न जीर्णदेवायतने वल्मीके न कदाचन ३९। न ससत्वेषु गर्तेषु न गच्छन्न समाचरेत् । तुषांगारकपालेषु राजमार्गे तथैव च ४०। न क्षेत्रे न बिले वापि न तीर्थे न चतुष्पथे । नोद्यानेऽपासमीपे वा नोषरे नगराशये ४१। न सोपानत्पादुको वा छत्री वा नांतरिक्षके । न चैवाभिमुखः स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम् ४२। न देवदेवालययोरपामपि कदाचन । न ज्योतींषि निरीक्षन्वानवाप्रतिमुखोथ वा ४३। प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च । आहृत्य मृत्तिकां कूलाल्लेपगंधापकर्षणीम् ४४। कुर्यादतंद्रितः शौचं विशुद्धैरुद्धृतोदकैः । नाहरेन्मृतिकां विप्रः पांशुलां न सकर्दमाम् ४५। न मार्गान्नोषराद्देशाच्छौचशिष्टां परस्य च । न देवायतनात्कूपाद्धाम्नो न च जलात्तथा ४६। उपस्पृशेत्ततो नित्यं पूर्वोक्तेन विधानतः ४७। इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे कर्मयोगकथने। द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ५२।

vyāsa uvāca- bhuktvā pītvā ca suptvā ca snātvā rathyopasarpaṇe | oṣṭhāvalomakau spṛṣṭvā vāso viparidhāya ca 1| retomūtrapurīṣāṇāmutsarge'nṛtabhāṣaṇe | ṣṭhīvitvā'dhyayanāraṃbhe kāsaśvāsāgame tathā 2| catvaraṃ vā śmaśānaṃ vā samākramya dvijottamaḥ | saṃdhyayorubhayostadvadācāṃto'pyācametpunaḥ 3| caṃḍālamlecchasaṃbhāṣe strīśūdrocchiṣṭabhāṣaṇe | ucchiṣṭaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā bhojyaṃ cāpi tathāvidham 4| ācāmedaśrupāte vā lohitasya tathaiva ca | bhojane saṃdhyayoḥ snātvā pītvā mūtrapurīṣayoḥ 5| āgato vācametsuptvā sakṛtsakṛdathānyataḥ | agnergavāmathālaṃbhe spṛṣṭvā prayatameva vā 6| strīṇāmathātmanaḥ sparśe nīladyaṃ vā paridhāya ca | upasparśejjalaṃ vārtaṃ tṛṇaṃ vā bhūmimeva ca 7| keśānāṃ cātmanaḥ sparśe vāsasaḥ skhalitasya ca | anuṣṇābhirakeśābhiraduṣṭābhiśca dharmataḥ 8| śauce'psu sarvadā cāmedāsīnaḥ prāgudaṅmukhaḥ | śiraḥ prāvṛtya kaṃṭhaṃ vā muktakeśaśikho'pi vā 9| akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ mārgato na śucirbhavet | sopānatkopānastho vā noṣṇīṣī cācamedbudhaḥ 10| na caiva varṣadhārābhirna tiṣṭhannuddhṛtodakaiḥ | naikahastārpitajalairvinā sūtreṇa vā punaḥ 11| na pādukāsanastho vā bahirjānurathāpi vā | na jalpanna hasanprekṣanśayānastalpa eva ca 12| nāvikṣitābhiḥ phenādyairupetābhirathāpi vā | śūdrāśucikaronmuktairnakṣārābhistathaiva ca 13| na caivāṃgulibhiḥ śabdaṃ na kuryānnānyamānasaḥ | na varṇarasaduṣṭābhirna caiva pradarodakaiḥ 14| na pāṇikṣubhitābhirvā na bahirgaṃdha eva vā | hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṃṭhyābhiḥ kṣatriyaḥ śuciḥ 15| prāśitābhistathā vaiśyaḥ strīśūdrau sparśatoṃ'tataḥ | aṃguṣṭhamūlāṃtarato rekhāyāṃ brāhmamucyate 16| aṃtarāṃguṣṭhadeśinyaiḥ pitṝṇāṃ tīrthamucyate | kaniṣṭhāmūlataḥ paścātprājāpatyaṃ pracakṣate 17| aṃgulyagraṃ smṛtaṃ daivaṃ tadevārṣaṃ prakīrtitam | mūlena daivamārṣaṃ syādāgneyaṃ madhyataḥ smṛtam 18| tadeva saumikaṃ tīrthametajjñātvā na muhyati | brāhmeṇaiva tu tīrthena dvijo nityamupaspṛśet 19| homayedvātha daivena na tu pitryeṇa vai dvijāḥ | triḥprāśnīyādapaḥ pūrvaṃ brāhmeṇa prayatastataḥ 20| saṃmṛjyāṃguṣṭhamūlena mukhaṃ vai samupaspṛśet | aṃguṣṭhānāmikābhyāṃ tu spṛśennetradvayaṃ tataḥ 21| tarjanyaṃguṣṭhayogena spṛśennāsāpuṭadvayam | kaniṣṭhāṃguṣṭhayogena śravaṇe samuspṛśet 22| sarvāsāmathayogena hṛdayaṃ tu tanavā | spṛśedvai śirasastadvadaṃguṣṭhenāṃsakadvayam 23| triḥprāśnīyādyadaṃbhastu prītāstenāsya devatāḥ | brahmāviṣṇurmaheśaśca bhavaṃtītyanuśuśruma 24| gaṃgā ca yamunā caiva prīyete parimārjanāt | saṃspṛṣṭayorlocanayoḥ prīyete śaśibhāskarau 25| nāsatyadasrau prīyete spṛśennāsāpuṭadvayam | karṇayoḥ spṛṣṭayostadvatprīyete cānilānalau 26| saṃspṛṣṭe hṛdaye cāsya prīyaṃte sarvadevatāḥ | mūrdhni saṃsparśanādekaḥ prītaḥ sa puruṣo bhavet 27| nocchiṣṭaṃ kurvate vaktre vipruṣoṃge lagaṃti yāḥ | daṃtavaddaṃtalagneṣu jihvāsparśe śucirbhavet 28| spṛśaṃti biṃdavaḥ pādau ya ācāmayataḥ parān | bhūmipāṃśusamā jñeyā na tairaspṛśyatā bhavet 29| madhuparke ca some ca tāṃbūlasya ca bhakṣaṇe | phalamūle cekṣudaṃḍena doṣaṃ prāha vai manuḥ 30| pracaraṃścānnapāneṣu dravyahasto bhavennaraḥ | bhūmau nikṣipya taddravyamācamyābhyukṣayettu tat 31| taijasaṃ vai samādāya yadyucchiṣṭo bhaveddvijaḥ | bhūmau nikṣipya taddravyamācamyābhyukṣayettu tat 32| yadyaddravyaṃ samādāya bhaveduccheṣaṇānvitaḥ | anidhāyaiva taddravyaṃ bhūmau tvaśucitāmiyāt 33| vastrādiṣu vikalpaḥ syāttatsaṃspṛśyācamediha | araṇye nirjane rātrau cauravyāghrākule pathi 34| kṛtvā mūtraṃ purīṣaṃ vā dravyahasto na duṣyati | nidhāya dakṣiṇe karṇe brahmasūtramudaṅmukhaḥ 35| ahni kuryācchakṛnmūtraṃ rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ | aṃtardhāya mahīṃ kāṣṭaiḥ patrairloṣṭatṛṇena vā 36| prāvṛtya ca śiraḥ kuryādviṇmūtrasya visarjanam | chāyākūpanadīgoṣṭhacaityāṃbhaḥ pathi bhasmasu 37| agnau caiva śmaśāne ca viṇmūtraṃ na samācaret | na gomayena kāṣṭhe vā mahāvṛkṣe'tha śādvale 38| na tiṣṭhanna ca nirvāsā na ca parvatamaṃḍale | na jīrṇadevāyatane valmīke na kadācana 39| na sasatveṣu garteṣu na gacchanna samācaret | tuṣāṃgārakapāleṣu rājamārge tathaiva ca 40| na kṣetre na bile vāpi na tīrthe na catuṣpathe | nodyāne'pāsamīpe vā noṣare nagarāśaye 41| na sopānatpāduko vā chatrī vā nāṃtarikṣake | na caivābhimukhaḥ strīṇāṃ gurubrāhmaṇayorgavām 42| na devadevālayayorapāmapi kadācana | na jyotīṃṣi nirīkṣanvānavāpratimukhotha vā 43| pratyādityaṃ pratyanalaṃ pratisomaṃ tathaiva ca | āhṛtya mṛttikāṃ kūlāllepagaṃdhāpakarṣaṇīm 44| kuryādataṃdritaḥ śaucaṃ viśuddhairuddhṛtodakaiḥ | nāharenmṛtikāṃ vipraḥ pāṃśulāṃ na sakardamām 45| na mārgānnoṣarāddeśācchaucaśiṣṭāṃ parasya ca | na devāyatanātkūpāddhāmno na ca jalāttathā 46| upaspṛśettato nityaṃ pūrvoktena vidhānataḥ 47| iti śrīpādme mahāpurāṇe svargakhaṃḍe karmayogakathane| dvipaṃcāśattamo'dhyāyaḥ 52|