Chapter 30

नारद उवाच- ब्रह्मन्संवत्सराख्यस्य दीपस्य विधिमुत्तमम् । सर्वव्रतप्रधानस्य माहात्म्यं प्रवदस्व मे १। येन व्रतानि सर्वाणि कृतान्येव न संशयः । सर्वकामसमृद्धिश्च सर्वपापक्षयो भवेत् २। महादेव उवाच - वदामि तव देवर्षे रहस्यं पापनाशनम् । यच्छ्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मित्रघ्नो गुरुतल्पगः ३। विश्वासघाती क्रूरात्मा मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम् । शतं कुलानामुद्धृत्य विष्णोर्लोकं स गच्छति ४। तदहं कथयिष्यामि दीपव्रतमनुत्तमम् । संवत्सरप्रमाणस्य विधिं माहात्म्यमेव च ५। हेमंते प्रथमे मासि प्राप्य ह्येकादशीं शुभाम् । ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय कामक्रोधविवर्जितः ६। नदीसंगमतीर्थेषु तडागेषु सरित्सु च । स्नानं समाचरेत्तत्र गृहे वा नियतात्मवान् ७। स्नातोऽहं सर्वतीर्थे तत्स्नानं देहि मे सदा ८। स्नानमंत्रः । देवान्पितॄंश्च संतर्प्य कृतजप्यो जितेंद्रियः । ततः संपूजयेद्देवं लक्ष्मीनारायणं प्रभुम् । पंचामृतेन संस्नाप्य ततो गंधोदकेन च ९। स्नातोऽसि लक्ष्म्या सहितो देवदेव जगत्पते । मां समुद्धर देवेश घोरात्संसारबंधनात् १०। ततः संपूजयेद्देवं लक्ष्म्या सह जनार्दनम् । मंत्रैस्तु वैदिकैर्भक्त्या तथा पौराणिकैरपि ११। अतो देवेति गंधादि पौरुषेणापि वा पुनः । नमो मत्स्याय देवाय कूर्मदेवाय वै नमः १२। नमो वाराहदेवाय नरसिंहाय वै नमः । नमोऽस्तु बुद्धदेवाय कल्किने च नमोनमः १३। नमोऽस्तु रामदेवाय विष्णुदेवाय ते नमः । नमः सर्वात्मने तुभ्यं शि रइत्यभिपूजयेत् । केशवादीनि नामानि तैर्वा संपूजयेद्धरिम् १४। वनस्पतिरसो दिव्यः सुरभिर्गंधवाञ्छुचिः । धूपोऽयं देवदेवेश नमस्ते प्रतिगृह्यताम् १५ ।धूपमंत्रः । दीपस्तमो नाशयति दीपः कांतिं प्रयच्छति । तस्माद्दीपप्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः १६। दीपमंत्रः । नैवेद्यमिदमन्नाद्यं देवदेव जगत्पते । लक्ष्म्या सह गृहाण त्वं परमामृतमुत्तमम् १७। नैवेद्यमंत्रः । अर्घ्यं दद्यात्ततो भक्त्या एवं ध्यात्वा जनार्दनम् । फलेन चैव हस्तेन शंखेनादाय चोदकम् १८। जन्मांतरसहस्रेण यन्मया पातकं कृतम् । तत्सर्वं नाशमायातु प्रसादात्तव केशव १९। इति अर्घमंत्रः । ततः कुंभं नवं शुभ्रं घृतपूर्णं समानयेत् । लक्ष्मीनारायणस्याग्रे तैलपूर्णमथापि वा २०। तस्योपरि न्यसेत्पात्रं ताम्रं मृन्मयमेव च । नवतंतुसमां वर्तिं तस्मिन्पात्रे तु निर्वपेत् २१। ततः प्रबोधयेद्दीपं स्थाप्य कुंभं सुनिश्चलम् । पुष्पगंधादिभिः पूज्य ततः संकल्पयेच्छुचिः २२। मंत्रेणानेन देवर्षे असमीरेषु धामसु । कामो भूतस्य भव्यस्य सम्राडेको विराजते २३। दीपः संवत्सरं यावत्मयायं परिकल्पितः । अग्निहोत्रमविच्छिन्नं प्रीयतां मम केशव २४। ततो जितेंद्रियो भूत्वा श्रुतिज्ञानपरायणः । नालपेत्पतितान्पापांस्तथा पाखण्डिनो नरान् २५। रात्रौ जागरणं गीतं नृत्यवाद्यादिकैस्तथा । पुण्यपाठैश्च विविधैर्धर्माख्यानैरुपोषणैः २६। ततः प्रभातसमये कृतपूर्वाह्णिक क्रियः । ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या यथाशक्त्या प्रपूजयेत् २७। स्वयं च पारणं कृत्वा प्रणिपत्य विसर्जयेत् । एवं संवत्सरं यावदहोरात्रं दृढव्रतः २८। दीपं पलसुवर्णेन तदर्द्धार्द्धेन वा पुनः । वर्तिस्तु राजती प्रोक्ता द्विपलार्द्धार्द्धिकापि वा २९। घृतपूर्णं तथा कुंभं ताम्रपात्रसमन्वितम् । लक्ष्मीनारायणो देवो यथाशक्त्या हिरण्मयः ३०। कार्यो भक्तिमता पुंसा मुक्तिद्वारमभीप्सता । ततो निमंत्रयेद्विद्वान्ब्रह्मणान्साधुसत्तमान् ३१। द्वादशोत्तमपक्षे तु विप्रान्षण्मध्यमे तथा । अन्यथा कारयेत्त्रीन्वा एकं कर्मकरं द्विजम् ३२। सपत्नीकं द्विजं शांतं क्रियावंतं विशेषतः । इतिहासपुराणज्ञं धर्मज्ञं मृदुमेव च ३३। पितृभक्तं गुरुपरं देवब्राह्मणपूजकम् । पादार्घदानविधिना वस्त्रालंकारभूषणैः ३४। संपूज्य पत्न्या सहितमेकं भक्त्या च पूर्ववत् । लक्ष्मीनारायणं देवं दीपवर्तियुतं तथा ३५। ताम्रपात्रोपरिस्थाप्य घृतकुंभेन संयुतम् । ब्राह्मणाय ततो दद्याद्ध्यात्वा नारायणं परम् । मंत्रेणानेन देवर्षे तमहं कथयामि ते ३६। अविद्या तमसा व्याप्ते संसारे पापनाशनः । ज्ञानप्रदो मोक्षदश्च तस्माद्दत्तो मयानघ ३७। इति दीपमंत्रः । दक्षिणां च यथाशक्त्या दत्त्वा विप्राय भक्तितः । भोजयेद्ब्राह्मणान्पश्चाद्घृतपायसमोदकैः ३८। वस्त्रैराच्छादयेत्पश्चात्सपत्नीकं तथा द्विजम् । शय्यां सोपस्करां दद्याद्धेनुं चैव सवत्सकाम् ३९। तेभ्यस्तु दक्षिणां दद्याद्यथावित्तानुसारतः । सुहृत्स्वजनबंधूश्च भोजयेत्पूजयेत्तथा ४०। एवं महोत्सवं कुर्याद्दीपव्रत समापने । ततो विसर्जयेत्पश्चात्प्रणिपत्य क्षमापयेत् ४१। एवं कृते तु यत्पुण्यं तथा सांक्रांतिकैश्च यत् । संवत्सराख्य दीपस्य तत्फलं प्राप्यते नरैः ४२। मासव्रतैश्च यत्पुण्यं तत्पुण्यं प्राप्यते नरैः । संवत्सरस्य दीपस्य व्रतेन चरितेन च ४३। दानव्रतैर्यथासंख्यैर्यश्च योगव्रतैस्तथा । तत्फलं समवाप्नोति दीपे सांवत्सरे कृते ४४। गोभूहिरण्यदानानि गृहादीनां विशेषतः । यत्फलं लभते विद्वान्तत्फलं दीपदो भवेत् ४५। दीपदः कांतिमाप्नोति दीपदो धनमक्षयम् । दीपदो ज्ञानमाप्नोति दीपदः परमं सुखम् ४६। दीपदानाच्च सौभाग्यं विद्यामत्यंतनिर्मलाम् । आरोग्यं परमामृद्धिं लभते नात्र संशयः ४७। दीपदः सुभगां भार्यां सर्वलक्षणसंयुताम् । पुत्रान्पौत्रान्प्रपौत्रांश्च संततिं चाक्षया लभेत् ४८। ब्राह्मणः परमं ज्ञानं क्षत्रियो राज्यमुत्तमम् । वैश्यो धनपशून्सर्वाञ्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ४९। कुमारी चापि भर्तारं सर्वलक्षणसंयुतम् । प्राप्नोति परमायुश्च पुत्रान्पौत्रांश्च पुष्कलान् 6.30.५०। वैधव्यं नैव युवती कदाचिदपि पश्यति । न वियोगमवाप्नोति दीपदानप्रभावतः ५१। नाधयो व्याधयश्चैव जायंते दीपदानतः । भयात्प्रमुच्यते भीतो बद्धो मुच्येत बंधनात् ५२। ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्दीपव्रतपरायणः । मुच्यते नात्र संदेहो ब्रह्मणो वचनं यथा ५४। चांद्रायणानि कृच्छ्राणि चरितानि न संशयः । येन सांवत्सरो दीपो बोधितः शाश्वतो हरेः ५५। ते धन्यास्ते महात्मानस्तैः प्राप्तं जन्मनः फलम् । यैः संपूज्य हरिं भक्त्या दीपःसांवत्सरः कृतः ५६। येऽपि संवर्त्तयंतीह दीपवर्तिविलोकनाः । ते यांति परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् ५७। येन तैलं च वर्तिं च यथाशक्त्या प्रदीपके । प्रक्षेपयंति सततं ते यांति परमां गतिम् ५८। गच्छंतं दीपकं शांतिं न शक्नोति प्रबोधितुम् । कथयत्यन्यलोकानां तेऽपि तत्फलभागिनः ५९। स्तोकं स्तोकं च भिक्षित्वा तैलं दीपार्थमेव च । करोति दीपकं विष्णोः पुण्यं तेनापि लभ्यते ६०। दीपं प्रज्वाल्यमानं तु यः पश्यत्यधमो नरः । कृतांजलिपुटो विष्णोर्विष्णुलोकमवाप्नुयात् ६१। दीपप्रज्वालने बुद्धिं यो दद्यात्कुरुते स्वयम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकमवाप्नुयात् ६२। अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ६३। सरस्वत्यास्तटे रम्ये सिद्धाश्रम इति श्रुतः । तत्रोवास द्विजः पूर्वं कपिलो नाम वेदवित् ६४। व्रतोपवासनिरतो दरिद्र श्रोःत्रियस्तथा । भिक्षावृत्त्या च कुरुते कुटुंब परिपालनम् ६५। व्रतोपवासनियमैर्विष्णुमाराधयत्यसौ । विष्णुं संपूज्य विधिवद्दीपं बोधयते सदा ६६। समादाय च तत्तैलं स्वगृहे पूज्य केशवम् । दीपं भक्त्या च परया बोधयेद्धरितुष्टये ६७। एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः । मार्जारस्तीक्ष्णंदंष्ट्रस्तु मूषकान्भक्षयेत्सदा ६८। तत्रागच्छति भक्ष्यार्थं मूषकानामहर्निशम् । कृत्वा ध्यानं स भक्ष्यार्थं नित्यं नारायणाग्रतः ६९। भक्षिता बहवस्तेन मूषका द्विजवेश्मनि । ये ये तैलार्थमायांति वर्त्यपाहरणाय च ७०। तांस्तांस्तु भक्षयत्येव मूषकान्ध्यानतत्परः । एवं प्रवर्तमानस्य कदाचित्कालपर्ययात् ७१। एकादश्यां स कपिलो ब्राह्मणः स्वगृहे शुचिः । सोपवासः सपत्नीकः पूजयामास चाच्युतम् ७२। ततो जागरणं चक्रे स्तुतिनृत्यपरायणः । अर्द्धरात्रे तु संप्राप्ते निद्रया मोहितो द्विजः ७३। मार्जारश्चागतस्तत्र तीक्ष्णदंष्ट्रो लघुक्रमः । लक्षयामास नैवेद्यं गृहकोणे स्थितः सदा ७४। अद्राक्षीन्मूषिकां क्षुद्रा तैलपानार्थमागताम् । मंदतेजसि दीपे तु वर्त्यपाहरणोचिताम् ७५। समुत्पत्य पदाक्रम्य तदा सा बिलमाविशत् । तस्याः पादेन वै वर्त्या दीपः संबोधितो भृशम् ७६। तैलपात्रं च नमितं सुप्रकाशोऽभवत्तदा । ब्राह्मणोऽपि जजागार त्यक्त्वा निद्रां विमोहिनीम् ७७। मार्जारोऽपि च तां रात्रीमजाग्रच्चाखुभक्षकः । ततः प्रभाते विमले कृत्वा नित्यक्रियां द्विजः ७८। ततश्च पारणं चक्रे विप्रो बंधुजनैः सह । एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः ७९। बभूवुः पुत्रपौत्राश्च धनधान्यमनुत्तमम् । आरोग्यं परमामृद्धिमवाप महतीं श्रियम् ८०। दीपव्रतप्रभावेन कपिलो मोक्षमागतः । संभेद्य मंडलं पुण्यं सवितुः शशिनस्तथा ८१। दीपज्योतिःस्वरूपेण परमात्मा नियुक्तवान् । मूषिकापि च कालेन ममार बिलमध्यतः ८२। विमानवरमासाद्य विष्णुलोकं जगाम सा । मार्जारोऽपि च कालांते मृतः स्वर्गं जगाम सः ८२। विमानवरमारुह्य देवगंधर्वसेवितम् । अप्सरोभिः परिवृतो विद्याधरगणैर्युतः ८३। स्तूयमानो महातेजा जयशब्दादि मंगलैः । स्तूयमानः स वै नागैर्विष्णुलोकं जगाम सः ८४। कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुक्त्वा च विपुलान्भोगान्ततो राजाभवद्भुवि ८५। सुधर्मा नाम धर्मात्मा देवब्राह्मणपूजकः । रूपवान्सुभगश्चैव महाबलपराक्रमः ८६। तस्य प्रियतमा भार्या सर्वलक्षणसंयुता । भर्तृभक्ता तथा शीला नाम्ना सा रूपसुंदरी ८७। सर्वासां चैव नारीणां मध्ये सा सुभगाभवत् । पुत्राश्च बहवो जातास्तथा दुहितरो घनाः ८८। एवं विहरतोस्तद्वद्दंपत्योः प्रीतिपूर्वकम् । आगतः कार्त्तिको मासो हरिनेत्रावबोधकृत् ८९। तस्मिन्दीपाः प्रबोध्यंते नारायणपरायणैः । कृच्छ्रचांद्रायणादीनि व्रतानि नियमास्तथा ९०। क्रियंते विष्णुभक्तैश्च संसारभयभीरुभिः । अथ प्रबोधिनीं प्राप्य राजा राज्ञीमथाब्रवीत् ९१। भद्रे प्रबोधिनी पुण्या विष्णोर्नाभिसरोरुहे । करिष्याम्यद्य पूजां च सोपवासो जितेंद्रियः ९२। स्नात्वा च पुष्करे तीर्थे पुंडरीकाक्षमच्युतम् । पूजयिष्यामि देवेशं लक्ष्म्या सह जनार्दनम् ९३। इति सा वांछितं श्रुत्वा भर्तुः प्रियहिते रता । उवाच वचनं गुह्यं भर्त्तारं चारुहासिनी ९४। रूपसुंदर्युवाच- ममापि हृदये कामः समुत्पन्नो नराधिप । रूपसौंदर्यवांछा च हृदये मम वर्त्तते ९५। पुष्करं प्रथमं तीर्थं गंतुमिच्छे त्वया सह । ततो राजा तया सार्द्धमागतः पुष्करं तदा ९६। हस्त्यश्वरथवृंदैश्च समागत्य पुरोहितैः । ततः स्नात्वा तथा ध्यायन्तर्पयन्पितृदेवताः ९७। पूजयामास देवेशं पुंडरीकाक्षमच्युतम् । दीपमालाकुले तत्र सर्वतः सुमनोहरे ९८। ददर्श लिखितं तत्र मार्जारं देवतालये । तं दृष्ट्वा प्राकृतं कर्म जन्म स्मृत्वा नृपस्तदा ९९। मुखपंकजमालोक्य प्रियायाः प्रजहास च । रूपसुंदर्युवाच- मम सन्मुखमालोक्य भर्तः किं स्मितकारणम् 6.30.१००। कथयामास हृष्टात्मा प्राक्तनं कर्मणः फलम् । राजोवाच- अहमासं पुरा देवि मार्जारो ब्राह्मणालये १०१। भक्षिता मूषकास्तत्र मया शतसहस्रशः । ततो नारायणस्याग्रे दीपः संरक्षितो यतः १०२। व्याजेनापि मया देविप्राप्तं तत्कर्मणः फलम् । विष्णुलोकमनुप्राप्य राज्यं प्राप्तं मयाधुना १०३। रूपसुंदर्युवाच-। ममापि स्मरणं जातं प्राकृतस्य च जन्मनः । मूषिका चाहमप्यासं क्षुद्रा ब्राह्मणवेश्मनि १०४। कार्तिके च प्रबोधिन्यां मंदीभूते च दीपके । वर्त्यग्राहरणार्थाय निर्गताहं तदा बिलात् १०५। दृष्ट्वा नारायणं देवं पूजितं कुसुमैस्तथा । निद्राभिभूतं विप्रं च वर्त्तिः कृष्टा मया तदा १०६। उत्थितस्त्वं यदा तत्र मां गृहीतुं कृतक्षणः । दृष्ट्वा त्वं च प्रणष्टाहं प्रविष्टा बिलमध्यतः १०७। विशंत्या मम पादेन दीपवर्त्तिर्विजृंभिता । तैलपात्रं च नमितं तेनाहं सुखभागिनी १०८। तन्मया राजराजेंद्र दीपं चैव प्रकाशितम् । इदानीं च मया प्राप्तं रूपलावण्यमुत्तमम् १०९। त्वं च भर्त्ता तथा राज्यं पुत्राश्चैवंविधं सुखम् । दीपप्रबोधनाज्जातं ज्ञानमत्यंत दुर्ल्लभम् ११०। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीपव्रतमनुत्तमम् । आवां हि परया भक्त्या कुर्वश्चैव विशेषतः १११। तदेतत्कर्मणः प्राप्तं फलं राज्यादिसंपदः । पूर्वजन्मस्मृतं चापि सर्वपापक्षयस्तथा ११२। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विधिमंत्रादिपूर्वकम् । दीपव्रतं कृतं पुंभिः पुण्यं चंद्रार्कतारकम् ११३। इति श्रुत्वा वचो राजा चक्रे दीपव्रतं तदा । प्रियया सह देवर्षे सम्यक्श्रद्धासमन्वितः ११४। तस्मिंस्तु पुष्करे तीर्थे कृत्वा दीपव्रतं तु तौ । अवापतुः परां मुक्तिं देवदानवदुर्ल्लभाम् ११५। एतद्दीपस्य माहात्म्यं ये शृण्वंति नरा भुवि । सर्वपापविनिर्मुक्ताः प्रयांति हरिमंदिरम् ११६। ये च कुर्वंति पुरुषाः स्त्रियो वा भक्तितत्पराः । ते सर्वे पापनिर्मुक्ता यांति ब्रह्मसनातनम् ११७। दीपव्रतमिदं विद्वन्कथितं ते विमुक्तिदम् । सर्वसौख्यप्रदं धन्यं महाव्रतमिदं तव ११७। नेत्ररोगा विनश्यंति यथा पापप्रभावजाः । आधयो व्याधयः सर्वे नश्यंते हि कृतेक्षणात् ११८। न दारिद्र्यं न शोकं च न मोहो न च विभ्रमः । गृहे लक्ष्मीः समायाति जन्मजन्मनि वाडव ११९। इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे दीपव्रतमाहात्म्यंनाम त्रिंशोऽध्यायः ३०।

nārada uvāca- brahmansaṃvatsarākhyasya dīpasya vidhimuttamam | sarvavratapradhānasya māhātmyaṃ pravadasva me 1| yena vratāni sarvāṇi kṛtānyeva na saṃśayaḥ | sarvakāmasamṛddhiśca sarvapāpakṣayo bhavet 2| mahādeva uvāca - vadāmi tava devarṣe rahasyaṃ pāpanāśanam | yacchrutvā brahmahā goghno mitraghno gurutalpagaḥ 3| viśvāsaghātī krūrātmā muktimāpnoti śāśvatīm | śataṃ kulānāmuddhṛtya viṣṇorlokaṃ sa gacchati 4| tadahaṃ kathayiṣyāmi dīpavratamanuttamam | saṃvatsarapramāṇasya vidhiṃ māhātmyameva ca 5| hemaṃte prathame māsi prāpya hyekādaśīṃ śubhām | brāhme muhūrtte cotthāya kāmakrodhavivarjitaḥ 6| nadīsaṃgamatīrtheṣu taḍāgeṣu saritsu ca | snānaṃ samācarettatra gṛhe vā niyatātmavān 7| snāto'haṃ sarvatīrthe tatsnānaṃ dehi me sadā 8| snānamaṃtraḥ | devānpitṝṃśca saṃtarpya kṛtajapyo jiteṃdriyaḥ | tataḥ saṃpūjayeddevaṃ lakṣmīnārāyaṇaṃ prabhum | paṃcāmṛtena saṃsnāpya tato gaṃdhodakena ca 9| snāto'si lakṣmyā sahito devadeva jagatpate | māṃ samuddhara deveśa ghorātsaṃsārabaṃdhanāt 10| tataḥ saṃpūjayeddevaṃ lakṣmyā saha janārdanam | maṃtraistu vaidikairbhaktyā tathā paurāṇikairapi 11| ato deveti gaṃdhādi pauruṣeṇāpi vā punaḥ | namo matsyāya devāya kūrmadevāya vai namaḥ 12| namo vārāhadevāya narasiṃhāya vai namaḥ | namo'stu buddhadevāya kalkine ca namonamaḥ 13| namo'stu rāmadevāya viṣṇudevāya te namaḥ | namaḥ sarvātmane tubhyaṃ śi raityabhipūjayet | keśavādīni nāmāni tairvā saṃpūjayeddharim 14| vanaspatiraso divyaḥ surabhirgaṃdhavāñchuciḥ | dhūpo'yaṃ devadeveśa namaste pratigṛhyatām 15 |dhūpamaṃtraḥ | dīpastamo nāśayati dīpaḥ kāṃtiṃ prayacchati | tasmāddīpapradānena prīyatāṃ me janārdanaḥ 16| dīpamaṃtraḥ | naivedyamidamannādyaṃ devadeva jagatpate | lakṣmyā saha gṛhāṇa tvaṃ paramāmṛtamuttamam 17| naivedyamaṃtraḥ | arghyaṃ dadyāttato bhaktyā evaṃ dhyātvā janārdanam | phalena caiva hastena śaṃkhenādāya codakam 18| janmāṃtarasahasreṇa yanmayā pātakaṃ kṛtam | tatsarvaṃ nāśamāyātu prasādāttava keśava 19| iti arghamaṃtraḥ | tataḥ kuṃbhaṃ navaṃ śubhraṃ ghṛtapūrṇaṃ samānayet | lakṣmīnārāyaṇasyāgre tailapūrṇamathāpi vā 20| tasyopari nyasetpātraṃ tāmraṃ mṛnmayameva ca | navataṃtusamāṃ vartiṃ tasminpātre tu nirvapet 21| tataḥ prabodhayeddīpaṃ sthāpya kuṃbhaṃ suniścalam | puṣpagaṃdhādibhiḥ pūjya tataḥ saṃkalpayecchuciḥ 22| maṃtreṇānena devarṣe asamīreṣu dhāmasu | kāmo bhūtasya bhavyasya samrāḍeko virājate 23| dīpaḥ saṃvatsaraṃ yāvatmayāyaṃ parikalpitaḥ | agnihotramavicchinnaṃ prīyatāṃ mama keśava 24| tato jiteṃdriyo bhūtvā śrutijñānaparāyaṇaḥ | nālapetpatitānpāpāṃstathā pākhaṇḍino narān 25| rātrau jāgaraṇaṃ gītaṃ nṛtyavādyādikaistathā | puṇyapāṭhaiśca vividhairdharmākhyānairupoṣaṇaiḥ 26| tataḥ prabhātasamaye kṛtapūrvāhṇika kriyaḥ | brāhmaṇānbhojayedbhaktyā yathāśaktyā prapūjayet 27| svayaṃ ca pāraṇaṃ kṛtvā praṇipatya visarjayet | evaṃ saṃvatsaraṃ yāvadahorātraṃ dṛḍhavrataḥ 28| dīpaṃ palasuvarṇena tadarddhārddhena vā punaḥ | vartistu rājatī proktā dvipalārddhārddhikāpi vā 29| ghṛtapūrṇaṃ tathā kuṃbhaṃ tāmrapātrasamanvitam | lakṣmīnārāyaṇo devo yathāśaktyā hiraṇmayaḥ 30| kāryo bhaktimatā puṃsā muktidvāramabhīpsatā | tato nimaṃtrayedvidvānbrahmaṇānsādhusattamān 31| dvādaśottamapakṣe tu viprānṣaṇmadhyame tathā | anyathā kārayettrīnvā ekaṃ karmakaraṃ dvijam 32| sapatnīkaṃ dvijaṃ śāṃtaṃ kriyāvaṃtaṃ viśeṣataḥ | itihāsapurāṇajñaṃ dharmajñaṃ mṛdumeva ca 33| pitṛbhaktaṃ guruparaṃ devabrāhmaṇapūjakam | pādārghadānavidhinā vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ 34| saṃpūjya patnyā sahitamekaṃ bhaktyā ca pūrvavat | lakṣmīnārāyaṇaṃ devaṃ dīpavartiyutaṃ tathā 35| tāmrapātroparisthāpya ghṛtakuṃbhena saṃyutam | brāhmaṇāya tato dadyāddhyātvā nārāyaṇaṃ param | maṃtreṇānena devarṣe tamahaṃ kathayāmi te 36| avidyā tamasā vyāpte saṃsāre pāpanāśanaḥ | jñānaprado mokṣadaśca tasmāddatto mayānagha 37| iti dīpamaṃtraḥ | dakṣiṇāṃ ca yathāśaktyā dattvā viprāya bhaktitaḥ | bhojayedbrāhmaṇānpaścādghṛtapāyasamodakaiḥ 38| vastrairācchādayetpaścātsapatnīkaṃ tathā dvijam | śayyāṃ sopaskarāṃ dadyāddhenuṃ caiva savatsakām 39| tebhyastu dakṣiṇāṃ dadyādyathāvittānusārataḥ | suhṛtsvajanabaṃdhūśca bhojayetpūjayettathā 40| evaṃ mahotsavaṃ kuryāddīpavrata samāpane | tato visarjayetpaścātpraṇipatya kṣamāpayet 41| evaṃ kṛte tu yatpuṇyaṃ tathā sāṃkrāṃtikaiśca yat | saṃvatsarākhya dīpasya tatphalaṃ prāpyate naraiḥ 42| māsavrataiśca yatpuṇyaṃ tatpuṇyaṃ prāpyate naraiḥ | saṃvatsarasya dīpasya vratena caritena ca 43| dānavratairyathāsaṃkhyairyaśca yogavrataistathā | tatphalaṃ samavāpnoti dīpe sāṃvatsare kṛte 44| gobhūhiraṇyadānāni gṛhādīnāṃ viśeṣataḥ | yatphalaṃ labhate vidvāntatphalaṃ dīpado bhavet 45| dīpadaḥ kāṃtimāpnoti dīpado dhanamakṣayam | dīpado jñānamāpnoti dīpadaḥ paramaṃ sukham 46| dīpadānācca saubhāgyaṃ vidyāmatyaṃtanirmalām | ārogyaṃ paramāmṛddhiṃ labhate nātra saṃśayaḥ 47| dīpadaḥ subhagāṃ bhāryāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutām | putrānpautrānprapautrāṃśca saṃtatiṃ cākṣayā labhet 48| brāhmaṇaḥ paramaṃ jñānaṃ kṣatriyo rājyamuttamam | vaiśyo dhanapaśūnsarvāñchūdraḥ sukhamavāpnuyāt 49| kumārī cāpi bhartāraṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam | prāpnoti paramāyuśca putrānpautrāṃśca puṣkalān 6.30.50| vaidhavyaṃ naiva yuvatī kadācidapi paśyati | na viyogamavāpnoti dīpadānaprabhāvataḥ 51| nādhayo vyādhayaścaiva jāyaṃte dīpadānataḥ | bhayātpramucyate bhīto baddho mucyeta baṃdhanāt 52| brahmahatyādibhiḥ pāpairdīpavrataparāyaṇaḥ | mucyate nātra saṃdeho brahmaṇo vacanaṃ yathā 54| cāṃdrāyaṇāni kṛcchrāṇi caritāni na saṃśayaḥ | yena sāṃvatsaro dīpo bodhitaḥ śāśvato hareḥ 55| te dhanyāste mahātmānastaiḥ prāptaṃ janmanaḥ phalam | yaiḥ saṃpūjya hariṃ bhaktyā dīpaḥsāṃvatsaraḥ kṛtaḥ 56| ye'pi saṃvarttayaṃtīha dīpavartivilokanāḥ | te yāṃti paramaṃ sthānaṃ yatsurairapi durlabham 57| yena tailaṃ ca vartiṃ ca yathāśaktyā pradīpake | prakṣepayaṃti satataṃ te yāṃti paramāṃ gatim 58| gacchaṃtaṃ dīpakaṃ śāṃtiṃ na śaknoti prabodhitum | kathayatyanyalokānāṃ te'pi tatphalabhāginaḥ 59| stokaṃ stokaṃ ca bhikṣitvā tailaṃ dīpārthameva ca | karoti dīpakaṃ viṣṇoḥ puṇyaṃ tenāpi labhyate 60| dīpaṃ prajvālyamānaṃ tu yaḥ paśyatyadhamo naraḥ | kṛtāṃjalipuṭo viṣṇorviṣṇulokamavāpnuyāt 61| dīpaprajvālane buddhiṃ yo dadyātkurute svayam | sarvapāpavinirmukto viṣṇulokamavāpnuyāt 62| atrāpyudāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam | yasya śravaṇamātreṇa mucyate sarvakilbiṣaiḥ 63| sarasvatyāstaṭe ramye siddhāśrama iti śrutaḥ | tatrovāsa dvijaḥ pūrvaṃ kapilo nāma vedavit 64| vratopavāsanirato daridra śroḥtriyastathā | bhikṣāvṛttyā ca kurute kuṭuṃba paripālanam 65| vratopavāsaniyamairviṣṇumārādhayatyasau | viṣṇuṃ saṃpūjya vidhivaddīpaṃ bodhayate sadā 66| samādāya ca tattailaṃ svagṛhe pūjya keśavam | dīpaṃ bhaktyā ca parayā bodhayeddharituṣṭaye 67| evaṃ pravarttamānasya kapilasya mahātmanaḥ | mārjārastīkṣṇaṃdaṃṣṭrastu mūṣakānbhakṣayetsadā 68| tatrāgacchati bhakṣyārthaṃ mūṣakānāmaharniśam | kṛtvā dhyānaṃ sa bhakṣyārthaṃ nityaṃ nārāyaṇāgrataḥ 69| bhakṣitā bahavastena mūṣakā dvijaveśmani | ye ye tailārthamāyāṃti vartyapāharaṇāya ca 70| tāṃstāṃstu bhakṣayatyeva mūṣakāndhyānatatparaḥ | evaṃ pravartamānasya kadācitkālaparyayāt 71| ekādaśyāṃ sa kapilo brāhmaṇaḥ svagṛhe śuciḥ | sopavāsaḥ sapatnīkaḥ pūjayāmāsa cācyutam 72| tato jāgaraṇaṃ cakre stutinṛtyaparāyaṇaḥ | arddharātre tu saṃprāpte nidrayā mohito dvijaḥ 73| mārjāraścāgatastatra tīkṣṇadaṃṣṭro laghukramaḥ | lakṣayāmāsa naivedyaṃ gṛhakoṇe sthitaḥ sadā 74| adrākṣīnmūṣikāṃ kṣudrā tailapānārthamāgatām | maṃdatejasi dīpe tu vartyapāharaṇocitām 75| samutpatya padākramya tadā sā bilamāviśat | tasyāḥ pādena vai vartyā dīpaḥ saṃbodhito bhṛśam 76| tailapātraṃ ca namitaṃ suprakāśo'bhavattadā | brāhmaṇo'pi jajāgāra tyaktvā nidrāṃ vimohinīm 77| mārjāro'pi ca tāṃ rātrīmajāgraccākhubhakṣakaḥ | tataḥ prabhāte vimale kṛtvā nityakriyāṃ dvijaḥ 78| tataśca pāraṇaṃ cakre vipro baṃdhujanaiḥ saha | evaṃ pravarttamānasya kapilasya mahātmanaḥ 79| babhūvuḥ putrapautrāśca dhanadhānyamanuttamam | ārogyaṃ paramāmṛddhimavāpa mahatīṃ śriyam 80| dīpavrataprabhāvena kapilo mokṣamāgataḥ | saṃbhedya maṃḍalaṃ puṇyaṃ savituḥ śaśinastathā 81| dīpajyotiḥsvarūpeṇa paramātmā niyuktavān | mūṣikāpi ca kālena mamāra bilamadhyataḥ 82| vimānavaramāsādya viṣṇulokaṃ jagāma sā | mārjāro'pi ca kālāṃte mṛtaḥ svargaṃ jagāma saḥ 82| vimānavaramāruhya devagaṃdharvasevitam | apsarobhiḥ parivṛto vidyādharagaṇairyutaḥ 83| stūyamāno mahātejā jayaśabdādi maṃgalaiḥ | stūyamānaḥ sa vai nāgairviṣṇulokaṃ jagāma saḥ 84| kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca | bhuktvā ca vipulānbhogāntato rājābhavadbhuvi 85| sudharmā nāma dharmātmā devabrāhmaṇapūjakaḥ | rūpavānsubhagaścaiva mahābalaparākramaḥ 86| tasya priyatamā bhāryā sarvalakṣaṇasaṃyutā | bhartṛbhaktā tathā śīlā nāmnā sā rūpasuṃdarī 87| sarvāsāṃ caiva nārīṇāṃ madhye sā subhagābhavat | putrāśca bahavo jātāstathā duhitaro ghanāḥ 88| evaṃ viharatostadvaddaṃpatyoḥ prītipūrvakam | āgataḥ kārttiko māso harinetrāvabodhakṛt 89| tasmindīpāḥ prabodhyaṃte nārāyaṇaparāyaṇaiḥ | kṛcchracāṃdrāyaṇādīni vratāni niyamāstathā 90| kriyaṃte viṣṇubhaktaiśca saṃsārabhayabhīrubhiḥ | atha prabodhinīṃ prāpya rājā rājñīmathābravīt 91| bhadre prabodhinī puṇyā viṣṇornābhisaroruhe | kariṣyāmyadya pūjāṃ ca sopavāso jiteṃdriyaḥ 92| snātvā ca puṣkare tīrthe puṃḍarīkākṣamacyutam | pūjayiṣyāmi deveśaṃ lakṣmyā saha janārdanam 93| iti sā vāṃchitaṃ śrutvā bhartuḥ priyahite ratā | uvāca vacanaṃ guhyaṃ bharttāraṃ cāruhāsinī 94| rūpasuṃdaryuvāca- mamāpi hṛdaye kāmaḥ samutpanno narādhipa | rūpasauṃdaryavāṃchā ca hṛdaye mama varttate 95| puṣkaraṃ prathamaṃ tīrthaṃ gaṃtumicche tvayā saha | tato rājā tayā sārddhamāgataḥ puṣkaraṃ tadā 96| hastyaśvarathavṛṃdaiśca samāgatya purohitaiḥ | tataḥ snātvā tathā dhyāyantarpayanpitṛdevatāḥ 97| pūjayāmāsa deveśaṃ puṃḍarīkākṣamacyutam | dīpamālākule tatra sarvataḥ sumanohare 98| dadarśa likhitaṃ tatra mārjāraṃ devatālaye | taṃ dṛṣṭvā prākṛtaṃ karma janma smṛtvā nṛpastadā 99| mukhapaṃkajamālokya priyāyāḥ prajahāsa ca | rūpasuṃdaryuvāca- mama sanmukhamālokya bhartaḥ kiṃ smitakāraṇam 6.30.100| kathayāmāsa hṛṣṭātmā prāktanaṃ karmaṇaḥ phalam | rājovāca- ahamāsaṃ purā devi mārjāro brāhmaṇālaye 101| bhakṣitā mūṣakāstatra mayā śatasahasraśaḥ | tato nārāyaṇasyāgre dīpaḥ saṃrakṣito yataḥ 102| vyājenāpi mayā deviprāptaṃ tatkarmaṇaḥ phalam | viṣṇulokamanuprāpya rājyaṃ prāptaṃ mayādhunā 103| rūpasuṃdaryuvāca-| mamāpi smaraṇaṃ jātaṃ prākṛtasya ca janmanaḥ | mūṣikā cāhamapyāsaṃ kṣudrā brāhmaṇaveśmani 104| kārtike ca prabodhinyāṃ maṃdībhūte ca dīpake | vartyagrāharaṇārthāya nirgatāhaṃ tadā bilāt 105| dṛṣṭvā nārāyaṇaṃ devaṃ pūjitaṃ kusumaistathā | nidrābhibhūtaṃ vipraṃ ca varttiḥ kṛṣṭā mayā tadā 106| utthitastvaṃ yadā tatra māṃ gṛhītuṃ kṛtakṣaṇaḥ | dṛṣṭvā tvaṃ ca praṇaṣṭāhaṃ praviṣṭā bilamadhyataḥ 107| viśaṃtyā mama pādena dīpavarttirvijṛṃbhitā | tailapātraṃ ca namitaṃ tenāhaṃ sukhabhāginī 108| tanmayā rājarājeṃdra dīpaṃ caiva prakāśitam | idānīṃ ca mayā prāptaṃ rūpalāvaṇyamuttamam 109| tvaṃ ca bharttā tathā rājyaṃ putrāścaivaṃvidhaṃ sukham | dīpaprabodhanājjātaṃ jñānamatyaṃta durllabham 110| tasmātsarvaprayatnena dīpavratamanuttamam | āvāṃ hi parayā bhaktyā kurvaścaiva viśeṣataḥ 111| tadetatkarmaṇaḥ prāptaṃ phalaṃ rājyādisaṃpadaḥ | pūrvajanmasmṛtaṃ cāpi sarvapāpakṣayastathā 112| tasmātsarvaprayatnena vidhimaṃtrādipūrvakam | dīpavrataṃ kṛtaṃ puṃbhiḥ puṇyaṃ caṃdrārkatārakam 113| iti śrutvā vaco rājā cakre dīpavrataṃ tadā | priyayā saha devarṣe samyakśraddhāsamanvitaḥ 114| tasmiṃstu puṣkare tīrthe kṛtvā dīpavrataṃ tu tau | avāpatuḥ parāṃ muktiṃ devadānavadurllabhām 115| etaddīpasya māhātmyaṃ ye śṛṇvaṃti narā bhuvi | sarvapāpavinirmuktāḥ prayāṃti harimaṃdiram 116| ye ca kurvaṃti puruṣāḥ striyo vā bhaktitatparāḥ | te sarve pāpanirmuktā yāṃti brahmasanātanam 117| dīpavratamidaṃ vidvankathitaṃ te vimuktidam | sarvasaukhyapradaṃ dhanyaṃ mahāvratamidaṃ tava 117| netrarogā vinaśyaṃti yathā pāpaprabhāvajāḥ | ādhayo vyādhayaḥ sarve naśyaṃte hi kṛtekṣaṇāt 118| na dāridryaṃ na śokaṃ ca na moho na ca vibhramaḥ | gṛhe lakṣmīḥ samāyāti janmajanmani vāḍava 119| iti śrīpādmemahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāṃ uttarakhaṇḍe umāpatināradasaṃvāde dīpavratamāhātmyaṃnāma triṃśo'dhyāyaḥ 30|