Chapter 239

रुद्र उवाच- प्रह्लादस्य सुतो जज्ञे विरोचन इतीरितः । तस्य पुत्रो महाबार्हुबलिर्वैश्वानरः प्रभुः १। स तु धर्मविदां श्रेष्ठः सत्यसंधो जितेंद्रियः । हरेः प्रियतमो भक्तो नित्यं धर्मरतः शुचिः २। स जित्वा सकालान्देवान्सेंद्रांश्च समरुद्गणान् । त्रींल्लोकान्स्ववशे स्थाप्य राज्यं चक्रे महाबलः ३। अकृष्टपच्या पृथिवी बहुसस्यफलप्रदा । गावः पूर्णदुघाः सर्वाः पादपाः फलपुष्पिताः ४। स्वधर्म्मनिरताः सर्वे नराः पापविवर्जिताः । अर्चयंति हृषीकेशं सततं विगतज्वराः ५। एवं चकार धर्मेण राज्यं दैत्यपतिर्बली । इंद्रादित्रिदशास्तस्य किंकराः समुपस्थिताः ६। ऐश्वर्यं त्रिषु लोकेषु बुभुजे बलदर्प्पहृत् । भ्रष्टराज्यं सुतं दृष्ट्वा तस्यापि हितकाम्यया ७। कश्यपो भार्यया सार्द्धं तपस्तेपे हरिं प्रति । अदित्या सह धर्मात्मा पयोव्रतसमन्वितः ८। अर्चयामास देवेशं पद्मनाभं जनार्दनम् । ततो वर्षसहस्राणि तेन संपूजितो हरिः ९। तत्रैवाविरभूत्तस्य देव्या सह सनातनः । तं दृष्ट्वा पुंडरीकाक्षं शंखचक्रगदाधरम् १०। इंद्रनीलमणिश्यामं सर्वाभरणभूषितम् । स्फुरत्किरीटकेयूरहारकुंडलशोभितम् ११। कौस्तुभोद्भासितोरस्कं पीतवस्त्रेण वेष्टितम् । श्रिया सह समासीनं मंडलेंद्रे महात्मनि १२। तं दृष्ट्वा जगतामीशं हर्षनिर्भरचेतसा । पत्न्या सह नमस्कृत्वा तुष्टाव द्विजसत्तमः १३। कश्यप उवाच- नमो नमस्ते लक्ष्मीश सर्वज्ञ जगदीश्वर । सर्वात्मन्सर्वदेवेश सृष्टिसंहारकारकः १४। अनादिनिधनानंतवपुषे विश्वधारिणे । नमस्ते वेदवेदांग वपुषे सर्वचक्षुषे १५। सर्वात्मने नमस्तुभ्यं नमः सूक्ष्मतराय च । कल्याणगुणपूर्णाय योगिध्येयात्मने नमः १६। नमो युवकुमाराय श्रीभूलीलाधिपाय च । नित्यमुक्तैकभोगाय परधाम्नि स्थिताय च १७। चतुरात्मन्नमस्तुभ्यं चतुर्व्यूह नमोस्तु ते । पंचावस्थाय ते तुभ्यं नमस्ते पंचमात्मकम् १८। पंचमात्मकनिष्ठैस्तु योगिभिः पूज्यसे सदा । पंचार्थतत्वविदुषां पंचसंस्कारसंस्थितः १९। पंचापरं स्वरूपं ते विज्ञेयं सततं हरे । चतुर्धा परिपूर्णात्मन्नियतं कवयो विदुः २०। त्वत्प्रसूतिं जगत्सर्वं पुनंति तव किंकराः । त्रयीमयाः कर्म्मनिष्ठा ये द्विजा भक्तवत्सलाः २१। तेषां दये क्षणादेव भवबंधविमुक्तये । नमोस्तु त्रिजगद्धात्रे स्वयं धात्रेऽखिलात्मने २२। धात्रे विधात्रे विश्वाय विश्वरूपाय ते नमः । नारायणाय कृष्णाय वासुदेवाय शार्ङ्गिणे । विष्णवे जिष्णवे तुभ्यं शुद्धसत्वाय ते नमः २३। महादेव उवाच- इत्यादिस्तुतिभिः सम्यक्स्तूयमानो महर्षिणा । प्राह गंभीरया वाचा परितुष्टो जनार्दनः २४। श्रीभगवानुवाच- संतुष्टोऽहं द्विजश्रेष्ठ त्वया भक्त्या समर्च्चितः । वरं वृणीष्व भद्रं ते करोमि तव वांछितम् २५। महादेव उवाच- ततः प्राह हृषीकेशं भार्य्यया सह कश्यपः २६। कश्यप उवाच- पुत्रत्वं मम देवेश संप्राप्य त्रिदशां हितम् । कुरुष्व बलिना देव त्रैलोक्यं निर्जितं बलात् २७। इंद्रस्यावरजो भूत्वा उपेंद्र इति विश्रुतः । येनकेन च मार्गेण बलिं निर्जित्य मायया । त्रैलोक्यं मम पुत्राय देहि शक्राय शाश्वतम् २८। महादेव उवाच- इत्युक्तस्तेन विप्रेण तथेत्याह जनार्द्दनः । संस्तूयमानस्त्रिदशैस्तत्रैवांतरधीयत २९। एतस्मिन्नेव काले तु कश्यपस्य महात्मनः । अदित्यागर्भमागच्छद्भगवान्भूतभावनः ३०। तस्मिन्काले बलिर्यागं दीर्घसत्रं महातपाः । अष्टमहर्षिभिं सार्द्धमारेभे तद्विधानतः ३१। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे वामनप्रादुर्भावोनामैकोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः २३९।

rudra uvāca- prahlādasya suto jajñe virocana itīritaḥ | tasya putro mahābārhubalirvaiśvānaraḥ prabhuḥ 1| sa tu dharmavidāṃ śreṣṭhaḥ satyasaṃdho jiteṃdriyaḥ | hareḥ priyatamo bhakto nityaṃ dharmarataḥ śuciḥ 2| sa jitvā sakālāndevānseṃdrāṃśca samarudgaṇān | trīṃllokānsvavaśe sthāpya rājyaṃ cakre mahābalaḥ 3| akṛṣṭapacyā pṛthivī bahusasyaphalapradā | gāvaḥ pūrṇadughāḥ sarvāḥ pādapāḥ phalapuṣpitāḥ 4| svadharmmaniratāḥ sarve narāḥ pāpavivarjitāḥ | arcayaṃti hṛṣīkeśaṃ satataṃ vigatajvarāḥ 5| evaṃ cakāra dharmeṇa rājyaṃ daityapatirbalī | iṃdrāditridaśāstasya kiṃkarāḥ samupasthitāḥ 6| aiśvaryaṃ triṣu lokeṣu bubhuje baladarppahṛt | bhraṣṭarājyaṃ sutaṃ dṛṣṭvā tasyāpi hitakāmyayā 7| kaśyapo bhāryayā sārddhaṃ tapastepe hariṃ prati | adityā saha dharmātmā payovratasamanvitaḥ 8| arcayāmāsa deveśaṃ padmanābhaṃ janārdanam | tato varṣasahasrāṇi tena saṃpūjito hariḥ 9| tatraivāvirabhūttasya devyā saha sanātanaḥ | taṃ dṛṣṭvā puṃḍarīkākṣaṃ śaṃkhacakragadādharam 10| iṃdranīlamaṇiśyāmaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | sphuratkirīṭakeyūrahārakuṃḍalaśobhitam 11| kaustubhodbhāsitoraskaṃ pītavastreṇa veṣṭitam | śriyā saha samāsīnaṃ maṃḍaleṃdre mahātmani 12| taṃ dṛṣṭvā jagatāmīśaṃ harṣanirbharacetasā | patnyā saha namaskṛtvā tuṣṭāva dvijasattamaḥ 13| kaśyapa uvāca- namo namaste lakṣmīśa sarvajña jagadīśvara | sarvātmansarvadeveśa sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ 14| anādinidhanānaṃtavapuṣe viśvadhāriṇe | namaste vedavedāṃga vapuṣe sarvacakṣuṣe 15| sarvātmane namastubhyaṃ namaḥ sūkṣmatarāya ca | kalyāṇaguṇapūrṇāya yogidhyeyātmane namaḥ 16| namo yuvakumārāya śrībhūlīlādhipāya ca | nityamuktaikabhogāya paradhāmni sthitāya ca 17| caturātmannamastubhyaṃ caturvyūha namostu te | paṃcāvasthāya te tubhyaṃ namaste paṃcamātmakam 18| paṃcamātmakaniṣṭhaistu yogibhiḥ pūjyase sadā | paṃcārthatatvaviduṣāṃ paṃcasaṃskārasaṃsthitaḥ 19| paṃcāparaṃ svarūpaṃ te vijñeyaṃ satataṃ hare | caturdhā paripūrṇātmanniyataṃ kavayo viduḥ 20| tvatprasūtiṃ jagatsarvaṃ punaṃti tava kiṃkarāḥ | trayīmayāḥ karmmaniṣṭhā ye dvijā bhaktavatsalāḥ 21| teṣāṃ daye kṣaṇādeva bhavabaṃdhavimuktaye | namostu trijagaddhātre svayaṃ dhātre'khilātmane 22| dhātre vidhātre viśvāya viśvarūpāya te namaḥ | nārāyaṇāya kṛṣṇāya vāsudevāya śārṅgiṇe | viṣṇave jiṣṇave tubhyaṃ śuddhasatvāya te namaḥ 23| mahādeva uvāca- ityādistutibhiḥ samyakstūyamāno maharṣiṇā | prāha gaṃbhīrayā vācā parituṣṭo janārdanaḥ 24| śrībhagavānuvāca- saṃtuṣṭo'haṃ dvijaśreṣṭha tvayā bhaktyā samarccitaḥ | varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te karomi tava vāṃchitam 25| mahādeva uvāca- tataḥ prāha hṛṣīkeśaṃ bhāryyayā saha kaśyapaḥ 26| kaśyapa uvāca- putratvaṃ mama deveśa saṃprāpya tridaśāṃ hitam | kuruṣva balinā deva trailokyaṃ nirjitaṃ balāt 27| iṃdrasyāvarajo bhūtvā upeṃdra iti viśrutaḥ | yenakena ca mārgeṇa baliṃ nirjitya māyayā | trailokyaṃ mama putrāya dehi śakrāya śāśvatam 28| mahādeva uvāca- ityuktastena vipreṇa tathetyāha janārddanaḥ | saṃstūyamānastridaśaistatraivāṃtaradhīyata 29| etasminneva kāle tu kaśyapasya mahātmanaḥ | adityāgarbhamāgacchadbhagavānbhūtabhāvanaḥ 30| tasminkāle baliryāgaṃ dīrghasatraṃ mahātapāḥ | aṣṭamaharṣibhiṃ sārddhamārebhe tadvidhānataḥ 31| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde vāmanaprādurbhāvonāmaikonacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 239|