Chapter 155

महादेव उवाच। खड्गधाराद्दक्षिणतस्तीर्थं परमपावनम् । दुग्धेश्वरमिति प्रोक्तं सर्वपापप्रणाशनम् १। यस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा दुग्धेश्वरं हरम् । पुमान्सद्यो विमुच्येत दुःखात्पापसमुद्भवात् २। दधीचिना तपस्तप्तं साभ्रमत्यास्तटे शुभे । चन्द्रभागा महत्पुण्यं गंगाया संगता यतः ३। तत्र स्नानं च दानं जपः पूजा तपस्तथा । सर्वमक्षयतां याति दुग्धतीर्थप्रभावतः ४। पार्वत्युवाच। दुग्धेश्वरसमुत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि वै प्रभो । महिमा दुग्धतीर्थस्य कथ्यतां च सुरेश्वर ५। महादेव उवाच। पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर्देवाः पराजिताः । पलायनपरा भूत्वा दधीचाश्रममागताः ६। मुक्त्वा तत्रायुधान्येव गता देवा दिशो दश । पश्चात्कोलाहलं श्रुत्वा दधीचो दैत्यसंभवम् ७। पीतवांस्तानि शस्त्राणि जलेनाप्लाय्य भार्गवः । कालेन ते सुराः सर्वे अस्त्राण्यादातुमुत्सुकाः ८। गुरुणा सहिताः सर्वे परस्परमुदान्विताः । नकुलैः सह सर्पाश्च क्रीडंते ते परस्परम् ९। एवंविधान्यनेकानि साश्चर्याणि तदाश्रमे । पश्यंतो विबुधाः सर्वे विस्मयं परमं गताः १०। ददृशुस्ते मुनिवरं आसनोपरिसंस्थितम् । यत्र साभ्रमती पुण्या मिलिता चंद्रभागया ११। वर्चसा परमेणैव भ्राजमानं यथा रविम् । विभावसु द्वितीयं च सुवर्चा भार्यया सह १२। यथा ब्रह्माहि सावित्र्या तथाऽसौ मुनिसत्तमः । दृष्टः सुरवरैः सर्वैः प्रणिपातपुरःसरम् १३। ऊचिरे तं तदा देवा बृहस्पतिपुरोगमाः । त्वं दाता त्रिषु लोकेषु विदितः पूर्वमेव च १४। याच्ञार्थं च वयं सर्वे त्वत्सकाशं समागताः । भयभीता वयं सर्वेऽस्त्राणि नोदातु मर्हसि १५। इत्युक्तो मुनिवर्योऽसौ देवानाह महामतिः । पीतानि तानि भो देवा जलेनाप्लाव्य मंत्रतः १६। ततो देवाब्रुवन्विप्रं दैत्यानां निधनाय च । देह्यस्थीनि त्वरा विप्र दत्तानीति द्विजोऽवदत् १७। इत्युक्त्वा तान्स्वपत्नीं स प्रेषयामास चाश्रमम् । तदोवाच द्विजो हृष्टो देवान्स्मित्वा महामतिः १८। पीतानि तानि भो देवा गृह्णीध्वं च यथातथम् । इत्युक्त्वा च द्विजो देवि योगमास्थाय योगवित् १९। ततोब्रुवन्सुरा विप्रं स्मयं तं छलया गिरा । त्वयि जीवति भो ब्रह्मन्कुतोस्थीनि लभामहे २०। प्रहस्योवाच विप्रर्षिस्तिष्ठध्वं क्षणमेकतः । स्वयमेव च भो देवास्त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम् २१। इत्युक्त्वा स द्विजो देवि योगमास्थाय योगवित् । ब्रह्मलोकं गतः सद्यो यतो नावर्त्तते पुनः २२। ततः सर्वे सुरास्तत्र दृष्ट्वा तं विलयं गतम् । चिंतयंतः सुरगणाः कथं च विशसामहे २३। सुरभिं चाह्वयामास तामुवाच शचीपतिः । कलेवरं द्विजेंद्रस्य लिह त्वं वचसा मम २४। तथेति च वचो मत्वा तत्क्षणादेव लिह्य तत् । निर्मांसं च कृतं सद्यस्तया धेन्वा कलेवरम् २५। जगृहुस्तानि चास्थीनि चक्रुः शस्त्राणि वै सुराः । तस्य वंशोद्भवं त्वस्त्रमासीद्ब्रह्मशिरस्तथा २६। शस्त्राण्यस्त्राणि कृत्वा ते महाबलपराक्रमाः । ययुर्देवास्त्वरा युक्ता वृत्रघातनतत्पराः २७। ततः सुवर्चा तु दधीचपत्नी संप्रेषिता या सुरकार्यसिद्धये । विलोकयामास समेत्य तत्र मृतं पतिं देहमथो विशस्तम् २८। ज्ञात्वा तु तत्सर्वमथो सुराणां कृत्यं तदानीं च चुकोप साध्वी । ददौ तदा शापमतीव रुष्टा तदा सुवर्चा ऋषिवर्यपत्नी २९। अहो सुरा दुष्टतराश्च सर्वे ह्यनेकशप्ताश्च तथैव लुब्धाः । तस्मात्तु सर्वे ह्यप्रजा भवंतु सेंद्रा सुराद्यप्रभृतीत्युवाच ३०। एवं शापं ददौ तेषां सुराणां सा तपस्विनी । उपविश्याश्वत्थमूले साभ्रमत्यास्तटे स्थिता ३१। सगर्भा सा सती साध्वी स्वोदरं विददार ह । निर्गतो जठराद्गर्भो दधीचस्य महात्मनः ३२। साक्षाद्रुद्रावतारोऽसौ पिप्पलादो महाप्रभुः । प्रहस्य जननी गर्भं उवाच वचनं महत् ३३। सुवर्चा तं पिप्पलादं चिरं तिष्ठास्य सन्निधौ । अश्वत्थस्य महाभाग सर्वेषां शुभदो भव ३४। तथैव भाषमाणा सा सुवर्चा तनयं प्रति । पतिं प्रत्यगमत्साध्वी परमेन समाधिना ३५। एवं दधीचपत्नी सा पतिना स्वर्गमास्थिता । ते देवाः कृतशस्त्रास्त्र दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः ३६। आजग्मुश्चेंद्रमुख्याश्च महाबलपराक्रमाः । कामधेनुः प्रसुस्राव ययौ यत्र द्विजः क्षयम् ३७। मुनेः प्रभावतो दुग्धं लिंगरूपं व्यजायत । दुग्धेश्वरमिति ख्यातं देवि साभ्रमती तटे ३८। तदा प्रभृति तीर्थं हि तन्नाम्ना प्रथितं भुवि । अतुलं यस्य माहात्म्यं श्रवणात्पातकापहम् ३९। ये शृण्वंति नरा भक्त्या दुग्धेश्वरसमुद्भवम् । तेऽपि पापविनिर्मुक्ता यांति रुद्रपदं महत् ४०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे दुग्धेश्वरमाहात्म्यंनाम पंचपंचाशदधिक शततमोऽध्यायः १५५।

mahādeva uvāca| khaḍgadhārāddakṣiṇatastīrthaṃ paramapāvanam | dugdheśvaramiti proktaṃ sarvapāpapraṇāśanam 1| yasmiṃstīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā dugdheśvaraṃ haram | pumānsadyo vimucyeta duḥkhātpāpasamudbhavāt 2| dadhīcinā tapastaptaṃ sābhramatyāstaṭe śubhe | candrabhāgā mahatpuṇyaṃ gaṃgāyā saṃgatā yataḥ 3| tatra snānaṃ ca dānaṃ japaḥ pūjā tapastathā | sarvamakṣayatāṃ yāti dugdhatīrthaprabhāvataḥ 4| pārvatyuvāca| dugdheśvarasamutpattiṃ śrotumicchāmi vai prabho | mahimā dugdhatīrthasya kathyatāṃ ca sureśvara 5| mahādeva uvāca| purā devāsure yuddhe daityairdevāḥ parājitāḥ | palāyanaparā bhūtvā dadhīcāśramamāgatāḥ 6| muktvā tatrāyudhānyeva gatā devā diśo daśa | paścātkolāhalaṃ śrutvā dadhīco daityasaṃbhavam 7| pītavāṃstāni śastrāṇi jalenāplāyya bhārgavaḥ | kālena te surāḥ sarve astrāṇyādātumutsukāḥ 8| guruṇā sahitāḥ sarve parasparamudānvitāḥ | nakulaiḥ saha sarpāśca krīḍaṃte te parasparam 9| evaṃvidhānyanekāni sāścaryāṇi tadāśrame | paśyaṃto vibudhāḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 10| dadṛśuste munivaraṃ āsanoparisaṃsthitam | yatra sābhramatī puṇyā militā caṃdrabhāgayā 11| varcasā parameṇaiva bhrājamānaṃ yathā ravim | vibhāvasu dvitīyaṃ ca suvarcā bhāryayā saha 12| yathā brahmāhi sāvitryā tathā'sau munisattamaḥ | dṛṣṭaḥ suravaraiḥ sarvaiḥ praṇipātapuraḥsaram 13| ūcire taṃ tadā devā bṛhaspatipurogamāḥ | tvaṃ dātā triṣu lokeṣu viditaḥ pūrvameva ca 14| yācñārthaṃ ca vayaṃ sarve tvatsakāśaṃ samāgatāḥ | bhayabhītā vayaṃ sarve'strāṇi nodātu marhasi 15| ityukto munivaryo'sau devānāha mahāmatiḥ | pītāni tāni bho devā jalenāplāvya maṃtrataḥ 16| tato devābruvanvipraṃ daityānāṃ nidhanāya ca | dehyasthīni tvarā vipra dattānīti dvijo'vadat 17| ityuktvā tānsvapatnīṃ sa preṣayāmāsa cāśramam | tadovāca dvijo hṛṣṭo devānsmitvā mahāmatiḥ 18| pītāni tāni bho devā gṛhṇīdhvaṃ ca yathātatham | ityuktvā ca dvijo devi yogamāsthāya yogavit 19| tatobruvansurā vipraṃ smayaṃ taṃ chalayā girā | tvayi jīvati bho brahmankutosthīni labhāmahe 20| prahasyovāca viprarṣistiṣṭhadhvaṃ kṣaṇamekataḥ | svayameva ca bho devāstyakṣyāmyadya kalevaram 21| ityuktvā sa dvijo devi yogamāsthāya yogavit | brahmalokaṃ gataḥ sadyo yato nāvarttate punaḥ 22| tataḥ sarve surāstatra dṛṣṭvā taṃ vilayaṃ gatam | ciṃtayaṃtaḥ suragaṇāḥ kathaṃ ca viśasāmahe 23| surabhiṃ cāhvayāmāsa tāmuvāca śacīpatiḥ | kalevaraṃ dvijeṃdrasya liha tvaṃ vacasā mama 24| tatheti ca vaco matvā tatkṣaṇādeva lihya tat | nirmāṃsaṃ ca kṛtaṃ sadyastayā dhenvā kalevaram 25| jagṛhustāni cāsthīni cakruḥ śastrāṇi vai surāḥ | tasya vaṃśodbhavaṃ tvastramāsīdbrahmaśirastathā 26| śastrāṇyastrāṇi kṛtvā te mahābalaparākramāḥ | yayurdevāstvarā yuktā vṛtraghātanatatparāḥ 27| tataḥ suvarcā tu dadhīcapatnī saṃpreṣitā yā surakāryasiddhaye | vilokayāmāsa sametya tatra mṛtaṃ patiṃ dehamatho viśastam 28| jñātvā tu tatsarvamatho surāṇāṃ kṛtyaṃ tadānīṃ ca cukopa sādhvī | dadau tadā śāpamatīva ruṣṭā tadā suvarcā ṛṣivaryapatnī 29| aho surā duṣṭatarāśca sarve hyanekaśaptāśca tathaiva lubdhāḥ | tasmāttu sarve hyaprajā bhavaṃtu seṃdrā surādyaprabhṛtītyuvāca 30| evaṃ śāpaṃ dadau teṣāṃ surāṇāṃ sā tapasvinī | upaviśyāśvatthamūle sābhramatyāstaṭe sthitā 31| sagarbhā sā satī sādhvī svodaraṃ vidadāra ha | nirgato jaṭharādgarbho dadhīcasya mahātmanaḥ 32| sākṣādrudrāvatāro'sau pippalādo mahāprabhuḥ | prahasya jananī garbhaṃ uvāca vacanaṃ mahat 33| suvarcā taṃ pippalādaṃ ciraṃ tiṣṭhāsya sannidhau | aśvatthasya mahābhāga sarveṣāṃ śubhado bhava 34| tathaiva bhāṣamāṇā sā suvarcā tanayaṃ prati | patiṃ pratyagamatsādhvī paramena samādhinā 35| evaṃ dadhīcapatnī sā patinā svargamāsthitā | te devāḥ kṛtaśastrāstra daityānprati samutsukāḥ 36| ājagmuśceṃdramukhyāśca mahābalaparākramāḥ | kāmadhenuḥ prasusrāva yayau yatra dvijaḥ kṣayam 37| muneḥ prabhāvato dugdhaṃ liṃgarūpaṃ vyajāyata | dugdheśvaramiti khyātaṃ devi sābhramatī taṭe 38| tadā prabhṛti tīrthaṃ hi tannāmnā prathitaṃ bhuvi | atulaṃ yasya māhātmyaṃ śravaṇātpātakāpaham 39| ye śṛṇvaṃti narā bhaktyā dugdheśvarasamudbhavam | te'pi pāpavinirmuktā yāṃti rudrapadaṃ mahat 40| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ uttarakhaṃḍe dugdheśvaramāhātmyaṃnāma paṃcapaṃcāśadadhika śatatamo'dhyāyaḥ 155|