Chapter 90

देवशर्मोवाच- पूर्वजन्मकृतं पापं त्वयाख्यातं ममैव तत् । शूद्रत्वेन हि विप्रेंद्र मयैवं धनमर्जितम् १। विप्रत्वं हि मया प्राप्तं तत्कथं द्विजसत्तम । तत्सर्वं कारणं ब्रूहि ज्ञानविज्ञानपंडित २। दुर्ल्लभं भारते वर्षे जन्म तस्मान्मनुष्यता । मानुष्ये ब्राह्मणत्वं च सुतरां सत्कुलोदितम् ३। तत्रापीदृग्विधा भार्या सर्वज्ञा प्रियवादिनी । सती सर्वगुणोपेता दुर्लभा सा कुतोऽभवत् ४। वसिष्ठ उवाच-। यत्त्वया चेष्टितं पूर्वं धर्मकर्मकृतं द्विज । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां यदि मन्यसे ५। ब्राह्मणैकः सुधर्मात्मा सदाचारः सुपंडितः । विष्णुभक्तस्तु धर्मात्मा नित्यं विष्णुपरायणः ६। स्नानार्थमपि तीर्थानां भ्रमत्येकः स मेदिनीम् । अटमानः समायातस्तव गेहे महामतिः ७। तस्य दर्शनमात्रेण समुत्पन्न सुधीस्तव । यतो धर्मगते गेहे सतामागमनं भवेत् ८। किंकिं न लभ्यते विप्र विप्रवैष्णवसेवया । दुर्ल्लभं यच्च लोके स्यान्मोक्षस्थानमपि स्थिरम् ९। याचितं स्थानमेकं वै वासार्थं तेन सत्तम । तवैव भार्यया दत्तं त्वया च सह पुत्रकैः १०। एयतामेयतां ब्रह्मन्सुखेन च गृहे मम । वैष्णवं ब्राह्मणं पुण्यमित्युवाच पुनः पुनः ११। सुखेन स्थीयतामत्र गृहोऽयं तव सुव्रत । अद्य धन्योऽस्म्यहं पुण्यो अद्य तीर्थमहं गतः १२। अद्यतीर्थफलं प्राप्तं मया ते विप्र दर्शनात् । गवां स्थानं परं पुण्यं वासस्थानं प्रदर्शितम् १३। अंगसंवाहनं सम्यक्पादौ चैव प्रमर्दितौ । क्षालितौ च पुनस्तोयैः स्नातः पादोदकेन हि १४। सद्यो घृतं दधिक्षीरमन्यमन्यं प्रदत्तवान् । ब्राह्मणाय तदा तस्मै त्वं तथाऽदृष्टनोदितः १५। एवं संतोषितो विप्रस्त्वयैव सह भार्यया । पुत्रैः सार्धं महाभागो वैष्णवो ज्ञानपंडितः १६। अथ प्रभाते विमले स्नानार्थं मासि माधवे । गंगायां गच्छता तेन तुष्टेन दययाधिपम् १७। वैशाखस्नानमाहात्म्यमुपदिष्टं तवाग्रतः । कारितस्तु यथान्यायं सभार्या तनयो भवान् १८। यथा न वारिधि समो लोके कोपि जलाशयः । तथा मासो न वैशाखसदृशो माधवप्रियः १९। तावत्पापानि तिष्ठंति निष्प्रत्यूहं कलेवरे । यावत्किल मलध्वंसी मासो नैति स माधवः २०। तस्य वाक्यं समाकर्ण्य वैशाखे सेवनं कृतम् । तुष्टेन मनसा विप्र पूजितो मधुसूदनः २१। अवशिष्टदिनान्येव पंचमासस्य तस्य वै । एकादशीं समारभ्य स्नानं च विधिवत्कृतम् २२। ब्राह्मणस्य प्रसंगेन रेवां चानुदिने त्वया । प्रातःस्नानं कृतं विप्र वैशाखे मासि तावता २३। पूजितो देवदेवेशो मधुहा परमेश्वरः । नैवाप्तः सकलो मासः स्नानार्थं तव पूर्वतः २४। एवं स्नानं त्वया चीर्णमपि पंचदिनात्मकम् । तेन पुण्येन संगत्या ब्राह्मणस्य विशेषतः २५। गोविंदस्य प्रसादेन त्वं तु ब्राह्मणतां गतः । त्वया तन्मासयोगेन प्राप्तमेतन्महत्कुलम् २६। दुर्ल्लभं भूमिदेवानां सत्यधर्मसमन्वितम् । भार्यापि सुसती प्राप्ता साध्वी सर्वगुणान्विता २७। च्यवनस्य गृहोत्पन्ना सर्वज्ञा ब्रह्मवादिनी । रूपमेव परं स्त्रीणां भूषणं च महामुने २८। शीलमेव द्वितीयं च तृतीयं सत्यमेव च । सदार्यत्वं चतुर्थं तु पंचमं पुण्यमुत्तमम् २९। मधुरत्वं तथा षष्ठं शुद्धत्वं सप्तमं महत् । बाह्यांतः सततं स्त्रीणां सर्वाभरणसप्तमम् ३०। अष्टमं तु पतौ भावः शुश्रूषा नवमं किल । सहिष्णुता च दशमं रतिरेकादशं तथा ३१। पतिव्रतत्वं विप्रेंद्र द्वादशं योषितां स्मृतम् । एतैः संभूषिता भार्या साध्वी ते ब्रह्मवादिनी ३२। वैशाखस्नानयोगेन लब्धा पुण्येन सादरम् । किंकिं न दुर्ल्लभतरं प्राप्यते मासि माधवे ३३। स्नानेन परमेशस्य पूजनेन यथाविधि । अथ मोहप्रमुग्धोसि तृष्णया व्यापितं मनः ३४। पूर्वजन्मनि ते विप्र द्रव्यमेव प्रसंचितम् । न दत्तं ब्राह्मणेभ्यो हि दीनेष्वन्येषु वै त्वया ३५। न बंधुवर्गो नो पुत्रदारेषु च कथंचन । म्रियमाणेन भवता लोभ एव हि चिंतितः ३६। न दत्तं न हुतं जप्तं न तीर्थे मरणं कृतम् । न हि नारायणो देवो ध्यानेनाखिल पापहा ३७। द्रव्येषु विद्यमानेषु कृपणो जायते नरः । अदत्वा म्रियते यस्तु ततो दुःखतरं नुकिम् ३८। तीर्थस्नानादि तपसा कुले जन्मैव लभ्यते । नो दत्तेन विना विप्र किंचिदेवोपतिष्ठति ३९। तस्य पापस्य भावेन दरिद्रत्वमुपागतम् । अपुत्रवान्भवाञ्जातः सततं दुःखपीडितः ४०। वैशाखस्नानमाहात्म्यादपि पंचदिनात्मकात् । तदैव हरिपूजायाः संगत्या ब्राह्मणस्य च ४१। लब्धं जन्म कुले विप्र विप्रत्वमपि दुर्ल्लभम् । सुपुत्रश्च कुलं विप्रं धनं धान्यं वरस्त्रियः ४२। सुजन्ममरणं चैव सुभोगः सुखमेव च । सदा दानेऽधिकाबुद्धिरौदार्यं धैर्यमुत्तमम् ४३। प्रसादात्तस्य देवस्य विष्णोश्चैव महात्मनः । नारायणस्य जायंते सिद्धयो विप्रवाञ्छिताः ४४। ऊर्ज्जे मासि तपो मासि माधवे माधवप्रिये । स्नात्वा दामोदरं भक्त्या माधवं मधुसूदनम् ४५। विशेषेण समभ्यर्च्य दत्वा दानानि भक्तितः । एहिकं सुखमासाद्य जनो याति ततो हरिम् ४६। अनेकजन्मार्जितपातकावली विलीयते माधवमज्जनेन । सूर्योदये विप्र यथा तमिस्रा वचः स्वयंभूरिदमादिदेश ४७। चकार विष्णुर्विमलं विचारं मासं विधिं माधवमेकमादौ । यमस्य गुप्तं मनसा विचिंत्य मनुष्यलोकैर्गमितुं च नाके ४८। तस्मादस्मिन्समायाते माधवे मासि माधवे । स्नात्वा पुण्यजले तीर्थे रवावनुदितेऽधुना ४९। पूजयित्वा विधानेन मुकुंदं मधुसूदनम् । पुत्रपौत्रधनं श्रेयो वांछितानि सुखानि च ५०। अनुभूय ततस्त्वंते स्वर्गमक्षयमाप्स्यसि । पूर्वजन्मकृतं सर्वं यत्त्वया परिचेष्टितम् ५१। तन्मया कथितं विप्र तवाग्रे परिचेष्टितम् । एवं ज्ञात्वा महाभाग वैशाखे च विशेषतः ५२। स्नात्वा सम्यग्विधानेन मधुसूदनमर्चय । देवमाराध्य गोविंदं नारायणमनामयम् ५३। प्राप्स्यसि त्वं सुखं पुत्रं धनानि हरिमव्ययम् ५४। नारद उवाच- ब्रह्मात्मजेनापि महानुभावः स विप्रवर्यः परिबोधितो हि । हर्षेणयुक्तः स महानुभावो भक्त्या वसिष्ठं प्रणिपत्य तत्र ५५। आमंत्र्य विप्रं स जगाम गेहं तां प्राह भार्यां सुमनां महर्षिः । सर्वं हिवृत्तं ममपूर्वचेष्टितं तेनैव विप्रेण तवप्रसादात् ५६। भद्रे वसिष्ठेन विकाशनीतमद्यैव मोहः परिनाशितो मे । आराधयिष्येमधुसूदनंतुश्रीमाधवेमासिनिमज्ज्यभक्त्या ५७। नारद उवाच- आकर्ण्य वाक्यं परमं पवित्रं सुमंगलं मंगलहेतुमुच्चैः । हर्षेण युक्ता तमुवाच कांतं धन्योसि विप्रेण विबोधितस्त्वम् ५८। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमासमाहात्म्ये देवशर्मोपाख्याने नवतितमोऽध्यायः ९०।

devaśarmovāca- pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ tvayākhyātaṃ mamaiva tat | śūdratvena hi vipreṃdra mayaivaṃ dhanamarjitam 1| vipratvaṃ hi mayā prāptaṃ tatkathaṃ dvijasattama | tatsarvaṃ kāraṇaṃ brūhi jñānavijñānapaṃḍita 2| durllabhaṃ bhārate varṣe janma tasmānmanuṣyatā | mānuṣye brāhmaṇatvaṃ ca sutarāṃ satkuloditam 3| tatrāpīdṛgvidhā bhāryā sarvajñā priyavādinī | satī sarvaguṇopetā durlabhā sā kuto'bhavat 4| vasiṣṭha uvāca-| yattvayā ceṣṭitaṃ pūrvaṃ dharmakarmakṛtaṃ dvija | tadahaṃ saṃpravakṣyāmi śrūyatāṃ yadi manyase 5| brāhmaṇaikaḥ sudharmātmā sadācāraḥ supaṃḍitaḥ | viṣṇubhaktastu dharmātmā nityaṃ viṣṇuparāyaṇaḥ 6| snānārthamapi tīrthānāṃ bhramatyekaḥ sa medinīm | aṭamānaḥ samāyātastava gehe mahāmatiḥ 7| tasya darśanamātreṇa samutpanna sudhīstava | yato dharmagate gehe satāmāgamanaṃ bhavet 8| kiṃkiṃ na labhyate vipra vipravaiṣṇavasevayā | durllabhaṃ yacca loke syānmokṣasthānamapi sthiram 9| yācitaṃ sthānamekaṃ vai vāsārthaṃ tena sattama | tavaiva bhāryayā dattaṃ tvayā ca saha putrakaiḥ 10| eyatāmeyatāṃ brahmansukhena ca gṛhe mama | vaiṣṇavaṃ brāhmaṇaṃ puṇyamityuvāca punaḥ punaḥ 11| sukhena sthīyatāmatra gṛho'yaṃ tava suvrata | adya dhanyo'smyahaṃ puṇyo adya tīrthamahaṃ gataḥ 12| adyatīrthaphalaṃ prāptaṃ mayā te vipra darśanāt | gavāṃ sthānaṃ paraṃ puṇyaṃ vāsasthānaṃ pradarśitam 13| aṃgasaṃvāhanaṃ samyakpādau caiva pramarditau | kṣālitau ca punastoyaiḥ snātaḥ pādodakena hi 14| sadyo ghṛtaṃ dadhikṣīramanyamanyaṃ pradattavān | brāhmaṇāya tadā tasmai tvaṃ tathā'dṛṣṭanoditaḥ 15| evaṃ saṃtoṣito viprastvayaiva saha bhāryayā | putraiḥ sārdhaṃ mahābhāgo vaiṣṇavo jñānapaṃḍitaḥ 16| atha prabhāte vimale snānārthaṃ māsi mādhave | gaṃgāyāṃ gacchatā tena tuṣṭena dayayādhipam 17| vaiśākhasnānamāhātmyamupadiṣṭaṃ tavāgrataḥ | kāritastu yathānyāyaṃ sabhāryā tanayo bhavān 18| yathā na vāridhi samo loke kopi jalāśayaḥ | tathā māso na vaiśākhasadṛśo mādhavapriyaḥ 19| tāvatpāpāni tiṣṭhaṃti niṣpratyūhaṃ kalevare | yāvatkila maladhvaṃsī māso naiti sa mādhavaḥ 20| tasya vākyaṃ samākarṇya vaiśākhe sevanaṃ kṛtam | tuṣṭena manasā vipra pūjito madhusūdanaḥ 21| avaśiṣṭadinānyeva paṃcamāsasya tasya vai | ekādaśīṃ samārabhya snānaṃ ca vidhivatkṛtam 22| brāhmaṇasya prasaṃgena revāṃ cānudine tvayā | prātaḥsnānaṃ kṛtaṃ vipra vaiśākhe māsi tāvatā 23| pūjito devadeveśo madhuhā parameśvaraḥ | naivāptaḥ sakalo māsaḥ snānārthaṃ tava pūrvataḥ 24| evaṃ snānaṃ tvayā cīrṇamapi paṃcadinātmakam | tena puṇyena saṃgatyā brāhmaṇasya viśeṣataḥ 25| goviṃdasya prasādena tvaṃ tu brāhmaṇatāṃ gataḥ | tvayā tanmāsayogena prāptametanmahatkulam 26| durllabhaṃ bhūmidevānāṃ satyadharmasamanvitam | bhāryāpi susatī prāptā sādhvī sarvaguṇānvitā 27| cyavanasya gṛhotpannā sarvajñā brahmavādinī | rūpameva paraṃ strīṇāṃ bhūṣaṇaṃ ca mahāmune 28| śīlameva dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ satyameva ca | sadāryatvaṃ caturthaṃ tu paṃcamaṃ puṇyamuttamam 29| madhuratvaṃ tathā ṣaṣṭhaṃ śuddhatvaṃ saptamaṃ mahat | bāhyāṃtaḥ satataṃ strīṇāṃ sarvābharaṇasaptamam 30| aṣṭamaṃ tu patau bhāvaḥ śuśrūṣā navamaṃ kila | sahiṣṇutā ca daśamaṃ ratirekādaśaṃ tathā 31| pativratatvaṃ vipreṃdra dvādaśaṃ yoṣitāṃ smṛtam | etaiḥ saṃbhūṣitā bhāryā sādhvī te brahmavādinī 32| vaiśākhasnānayogena labdhā puṇyena sādaram | kiṃkiṃ na durllabhataraṃ prāpyate māsi mādhave 33| snānena parameśasya pūjanena yathāvidhi | atha mohapramugdhosi tṛṣṇayā vyāpitaṃ manaḥ 34| pūrvajanmani te vipra dravyameva prasaṃcitam | na dattaṃ brāhmaṇebhyo hi dīneṣvanyeṣu vai tvayā 35| na baṃdhuvargo no putradāreṣu ca kathaṃcana | mriyamāṇena bhavatā lobha eva hi ciṃtitaḥ 36| na dattaṃ na hutaṃ japtaṃ na tīrthe maraṇaṃ kṛtam | na hi nārāyaṇo devo dhyānenākhila pāpahā 37| dravyeṣu vidyamāneṣu kṛpaṇo jāyate naraḥ | adatvā mriyate yastu tato duḥkhataraṃ nukim 38| tīrthasnānādi tapasā kule janmaiva labhyate | no dattena vinā vipra kiṃcidevopatiṣṭhati 39| tasya pāpasya bhāvena daridratvamupāgatam | aputravānbhavāñjātaḥ satataṃ duḥkhapīḍitaḥ 40| vaiśākhasnānamāhātmyādapi paṃcadinātmakāt | tadaiva haripūjāyāḥ saṃgatyā brāhmaṇasya ca 41| labdhaṃ janma kule vipra vipratvamapi durllabham | suputraśca kulaṃ vipraṃ dhanaṃ dhānyaṃ varastriyaḥ 42| sujanmamaraṇaṃ caiva subhogaḥ sukhameva ca | sadā dāne'dhikābuddhiraudāryaṃ dhairyamuttamam 43| prasādāttasya devasya viṣṇoścaiva mahātmanaḥ | nārāyaṇasya jāyaṃte siddhayo vipravāñchitāḥ 44| ūrjje māsi tapo māsi mādhave mādhavapriye | snātvā dāmodaraṃ bhaktyā mādhavaṃ madhusūdanam 45| viśeṣeṇa samabhyarcya datvā dānāni bhaktitaḥ | ehikaṃ sukhamāsādya jano yāti tato harim 46| anekajanmārjitapātakāvalī vilīyate mādhavamajjanena | sūryodaye vipra yathā tamisrā vacaḥ svayaṃbhūridamādideśa 47| cakāra viṣṇurvimalaṃ vicāraṃ māsaṃ vidhiṃ mādhavamekamādau | yamasya guptaṃ manasā viciṃtya manuṣyalokairgamituṃ ca nāke 48| tasmādasminsamāyāte mādhave māsi mādhave | snātvā puṇyajale tīrthe ravāvanudite'dhunā 49| pūjayitvā vidhānena mukuṃdaṃ madhusūdanam | putrapautradhanaṃ śreyo vāṃchitāni sukhāni ca 50| anubhūya tatastvaṃte svargamakṣayamāpsyasi | pūrvajanmakṛtaṃ sarvaṃ yattvayā pariceṣṭitam 51| tanmayā kathitaṃ vipra tavāgre pariceṣṭitam | evaṃ jñātvā mahābhāga vaiśākhe ca viśeṣataḥ 52| snātvā samyagvidhānena madhusūdanamarcaya | devamārādhya goviṃdaṃ nārāyaṇamanāmayam 53| prāpsyasi tvaṃ sukhaṃ putraṃ dhanāni harimavyayam 54| nārada uvāca- brahmātmajenāpi mahānubhāvaḥ sa vipravaryaḥ paribodhito hi | harṣeṇayuktaḥ sa mahānubhāvo bhaktyā vasiṣṭhaṃ praṇipatya tatra 55| āmaṃtrya vipraṃ sa jagāma gehaṃ tāṃ prāha bhāryāṃ sumanāṃ maharṣiḥ | sarvaṃ hivṛttaṃ mamapūrvaceṣṭitaṃ tenaiva vipreṇa tavaprasādāt 56| bhadre vasiṣṭhena vikāśanītamadyaiva mohaḥ parināśito me | ārādhayiṣyemadhusūdanaṃtuśrīmādhavemāsinimajjyabhaktyā 57| nārada uvāca- ākarṇya vākyaṃ paramaṃ pavitraṃ sumaṃgalaṃ maṃgalahetumuccaiḥ | harṣeṇa yuktā tamuvāca kāṃtaṃ dhanyosi vipreṇa vibodhitastvam 58| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe vaiśākhamāsamāhātmye devaśarmopākhyāne navatitamo'dhyāyaḥ 90|