Chapter 90

सत्योवाच- सर्वेऽपि कालावयवास्तवकालस्वरूपिणः । समानास्तु कथं नाथ मासानां कार्तिको वरः १। एकादशी तिथीनां च मासानां कार्त्तिकः प्रियः । कथं ते देवदेवेश कारणं किं च कथ्यताम् २। श्रीकृष्ण उवाच- साधु पृष्टं त्वया सत्ये शृणुष्वैकाग्रमानसा । पृथोर्वैन्यस्य संवादं देवर्षेर्नारदस्य च ३। एवमेव पुरा पृष्टो नारदः पृथुना प्रिये । उवाच कार्त्तिकाधिक्ये कारणं सर्वविन्मुनिः ४। नारद उवाच- शंखनामाभवत्पूर्वमसुरः सागरात्मजः । त्रिलोकीमथने शक्तो महाबलपराक्रमः ५। जित्वा देवान्निराकृत्य स्वर्गलोकान्महासुरः । इंद्रादिलोकपालानामधिकारांस्तथाहरत् ६। तद्भयादथ ते देवाः सुवर्णाद्रिगुहां गताः । न्यवसन्बहुवर्षाणि सावरोधाः सवासवाः ७। सुवर्णाद्रि गुहादुर्गसंस्थितास्त्रिदशा यदा । तद्वश्या न बभूवुस्ते तदा दैत्यो व्यचारयत् ८। हृताधिकारास्त्रिदशा मया यद्यपि निर्जिताः । भवंति बलयुक्तास्ते करणीयं ममात्र किम् ९। अद्य ज्ञातं मया देवा वेदमंत्रबलान्विताः । तान्हरिष्ये ततः सर्वे बलहीना भवंति हि १०। इति मत्वा ततो दैत्यो विष्णुमालक्ष्य निद्रितम् । सत्यलोकाज्जहाराशु वेदानां च गणं प्रभुः ११। नीतास्तु तेन ते वेदास्तद्भयात्ते निराक्रमन् । तोये निविविशुस्तेऽत्र यज्ञमंत्रसमन्विताः १२। तान्मार्गमाणः शंखोऽपि समुद्रांतर्गतो भ्रमन् । न ददर्श ततो दैत्यः क्वचिदेकत्र संस्थितान् १३। अथ ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं विष्णुं शरणमन्वयात् । पूजोपकरणं गृह्य वैकुंठभवनं गतः १४। तत्र तस्य प्रबोधाय गीतवाद्यादिकाः क्रियाः । चक्रुर्देवा गंधपुष्पधूपदीपान्मुहुर्मुहुः १५। अथ प्रबुद्धो भगवांस्तद्भक्तिपरितोषितः । ददृशे तैः सुरैस्तत्र सहस्रार्कसमद्युतिः १६। उपचारैः षोडशभिः संपूज्य त्रिदशास्तदा । दंडवत्पतिता भूमौ तानुवाचाथ केशवः १७। विष्णुरुवाच- वरदोऽहं सुरगणा गीतवाद्यादि मंगलैः । मनोऽभिलषितान्कामान्सर्वानेव ददामि वः १८। इषस्य शुक्लैकादश्या यावदुद्बोधिनी भवेत् । निशातुर्यांशशेषेण गीतवाद्यादि मंगलैः १९। कुर्वंति मनुजा नित्यं भवद्भिर्यद्यथाकृतम् । ते मत्प्रियकरा नित्यं मत्सांनिध्यं व्रजंति हि २०। पाद्यार्घाचमनीयाद्यैर्भवद्भिर्यद्यथाकृतम् । तदद्भुतगुणं यस्माज्जातंवः सुखकारणम् २१। वेदाः शंखहृताः सर्वे तिष्ठंत्युदकसंस्थिताः । तानानयाम्यहं देवा हत्वा सागरनंदनम् २२। अद्यप्रभृति वेदास्तु मंत्रबीजमखान्विताः । प्रत्यब्दं कार्तिके मासि विश्रमंत्वप्सु सर्वदा २३। अद्यप्रभृत्यहमपि भवामि जलमध्यगः । भवंतोऽपि मया सार्द्धमायांतु समुनीश्वराः २४। कालेऽस्मिन्नेव कुर्वंति प्रातःस्नानं द्विजोत्तमाः । ते सर्वयज्ञावभृथैः सुस्नाताः स्युर्न संशयः २५। ये कार्तिके व्रतं सम्यङ्नित्यं कुर्वंति मानवाः । ते देहांते त्वया शक्र प्राप्या मद्भवनं सदा २६। विघ्नेभ्यो रक्षणं तेषां यया कार्यं ममाज्ञया । देया त्वया च वरुण पुत्रपौत्रादि संततिः २७। धनवृद्धिर्धनाध्यक्ष त्वया कार्या ममाज्ञया । ममरूपधराः साक्षाज्जीवन्मुक्ताश्च ते नराः २८। आजन्ममरणाद्यैश्च कृतमेतद्व्रतोत्तमम् । यथोक्तविधिना सम्यक्ते मान्या भवतामपि २९। एकादश्यां यतश्चाहं भवद्भिः प्रतिबोधितः । अतश्चैषा तिथिर्मान्या सदैव प्रीतिदा मम ३०। व्रतद्वयं सम्यगिदं नरैः कृतं कृष्णस्य सान्निध्यदमस्ति नान्यत् । दानानि तीर्थानि तपांसि यज्ञाः स्वर्लोकदानेन सदा सुरोत्तमाः ३१। इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्र संहितायां कार्तिकमाहात्म्ये श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे शंखासुरवधउद्यमोनाम नवतितमोऽध्यायः ९०।

satyovāca- sarve'pi kālāvayavāstavakālasvarūpiṇaḥ | samānāstu kathaṃ nātha māsānāṃ kārtiko varaḥ 1| ekādaśī tithīnāṃ ca māsānāṃ kārttikaḥ priyaḥ | kathaṃ te devadeveśa kāraṇaṃ kiṃ ca kathyatām 2| śrīkṛṣṇa uvāca- sādhu pṛṣṭaṃ tvayā satye śṛṇuṣvaikāgramānasā | pṛthorvainyasya saṃvādaṃ devarṣernāradasya ca 3| evameva purā pṛṣṭo nāradaḥ pṛthunā priye | uvāca kārttikādhikye kāraṇaṃ sarvavinmuniḥ 4| nārada uvāca- śaṃkhanāmābhavatpūrvamasuraḥ sāgarātmajaḥ | trilokīmathane śakto mahābalaparākramaḥ 5| jitvā devānnirākṛtya svargalokānmahāsuraḥ | iṃdrādilokapālānāmadhikārāṃstathāharat 6| tadbhayādatha te devāḥ suvarṇādriguhāṃ gatāḥ | nyavasanbahuvarṣāṇi sāvarodhāḥ savāsavāḥ 7| suvarṇādri guhādurgasaṃsthitāstridaśā yadā | tadvaśyā na babhūvuste tadā daityo vyacārayat 8| hṛtādhikārāstridaśā mayā yadyapi nirjitāḥ | bhavaṃti balayuktāste karaṇīyaṃ mamātra kim 9| adya jñātaṃ mayā devā vedamaṃtrabalānvitāḥ | tānhariṣye tataḥ sarve balahīnā bhavaṃti hi 10| iti matvā tato daityo viṣṇumālakṣya nidritam | satyalokājjahārāśu vedānāṃ ca gaṇaṃ prabhuḥ 11| nītāstu tena te vedāstadbhayātte nirākraman | toye niviviśuste'tra yajñamaṃtrasamanvitāḥ 12| tānmārgamāṇaḥ śaṃkho'pi samudrāṃtargato bhraman | na dadarśa tato daityaḥ kvacidekatra saṃsthitān 13| atha brahmā suraiḥ sārddhaṃ viṣṇuṃ śaraṇamanvayāt | pūjopakaraṇaṃ gṛhya vaikuṃṭhabhavanaṃ gataḥ 14| tatra tasya prabodhāya gītavādyādikāḥ kriyāḥ | cakrurdevā gaṃdhapuṣpadhūpadīpānmuhurmuhuḥ 15| atha prabuddho bhagavāṃstadbhaktiparitoṣitaḥ | dadṛśe taiḥ suraistatra sahasrārkasamadyutiḥ 16| upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ saṃpūjya tridaśāstadā | daṃḍavatpatitā bhūmau tānuvācātha keśavaḥ 17| viṣṇuruvāca- varado'haṃ suragaṇā gītavādyādi maṃgalaiḥ | mano'bhilaṣitānkāmānsarvāneva dadāmi vaḥ 18| iṣasya śuklaikādaśyā yāvadudbodhinī bhavet | niśāturyāṃśaśeṣeṇa gītavādyādi maṃgalaiḥ 19| kurvaṃti manujā nityaṃ bhavadbhiryadyathākṛtam | te matpriyakarā nityaṃ matsāṃnidhyaṃ vrajaṃti hi 20| pādyārghācamanīyādyairbhavadbhiryadyathākṛtam | tadadbhutaguṇaṃ yasmājjātaṃvaḥ sukhakāraṇam 21| vedāḥ śaṃkhahṛtāḥ sarve tiṣṭhaṃtyudakasaṃsthitāḥ | tānānayāmyahaṃ devā hatvā sāgaranaṃdanam 22| adyaprabhṛti vedāstu maṃtrabījamakhānvitāḥ | pratyabdaṃ kārtike māsi viśramaṃtvapsu sarvadā 23| adyaprabhṛtyahamapi bhavāmi jalamadhyagaḥ | bhavaṃto'pi mayā sārddhamāyāṃtu samunīśvarāḥ 24| kāle'sminneva kurvaṃti prātaḥsnānaṃ dvijottamāḥ | te sarvayajñāvabhṛthaiḥ susnātāḥ syurna saṃśayaḥ 25| ye kārtike vrataṃ samyaṅnityaṃ kurvaṃti mānavāḥ | te dehāṃte tvayā śakra prāpyā madbhavanaṃ sadā 26| vighnebhyo rakṣaṇaṃ teṣāṃ yayā kāryaṃ mamājñayā | deyā tvayā ca varuṇa putrapautrādi saṃtatiḥ 27| dhanavṛddhirdhanādhyakṣa tvayā kāryā mamājñayā | mamarūpadharāḥ sākṣājjīvanmuktāśca te narāḥ 28| ājanmamaraṇādyaiśca kṛtametadvratottamam | yathoktavidhinā samyakte mānyā bhavatāmapi 29| ekādaśyāṃ yataścāhaṃ bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ | ataścaiṣā tithirmānyā sadaiva prītidā mama 30| vratadvayaṃ samyagidaṃ naraiḥ kṛtaṃ kṛṣṇasya sānnidhyadamasti nānyat | dānāni tīrthāni tapāṃsi yajñāḥ svarlokadānena sadā surottamāḥ 31| iti śrīpādmemahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasra saṃhitāyāṃ kārtikamāhātmye śrīkṛṣṇasatyabhāmāsaṃvāde śaṃkhāsuravadhaudyamonāma navatitamo'dhyāyaḥ 90|