Chapter 31

जाबालिरुवाच। अथ तेषु प्रयातेषु नरकस्थेषु वै नृषु । राजा पप्रच्छ कीनाशं सर्वधर्मविदांवरम् १। राजोवाच। धर्मराज त्वया प्रोक्तं यत्पातककरा नराः । आयांति तव संस्थानं न च धर्मकथारताः २। मदागमनमत्राभूत्केनपापेन धार्मिक । तद्वै कथय सर्वं मे पापकारणमादितः ३। इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं धर्मराजः परंतप । कथयामास तस्यैवं यमपुर्यागमं तदा ४। धर्मराज उवाच। राजंस्तव महत्पुण्यं नैतादृक्कस्य भूतले । रघुनाथपदद्वंद्वमकरंद मधुव्रत ५। त्वत्कीर्ति स्वर्धुनी सर्वान्पापिनो मलसंयुतान् । पुनाति परमाह्लादकारिणी दुष्टतारिणी ६। तथापि पापलेशस्ते वर्तते नृपसत्तम । येन संयमिनीपार्श्वमागतः पुण्यपूरितः ७। एकदा तु चरंतीं गां वारयामास वै भवान् । तेन पापविपाकेन निरयद्वारदर्शनम् ८। इदानीं पापनिर्मुक्तो बहुपुण्यसमन्वितः । भुंक्ष्व भोगान्सुविपुलान्निजपुण्यार्जितान्बहून् ९। एतेषां करुणावार्धी रघुनाथो सुखं हरन् । संयमिन्या महामार्गे प्रेरयामास वैष्णवम् १०। नागमिष्यो यदि त्वं वै मार्गेणानेन सुव्रत । अभविष्यत्कथं तेषां निरयात्परिमोचनम् ११। त्वादृशाः परदुःखेन दुःखिताः करुणालयाः । प्राणिनां दुःखविच्छेदं कुर्वंत्येव महामते १२। जाबालिरुवाच। एवं वदंतं शमनं प्रणम्य स दिवंगतः । दिव्येन सुविमानेन अप्सरोगणशोभिना १३। तस्माद्गावोऽनिशं पूज्या मनसापि न गर्हयेत् । गर्हयन्निरयं याति यावदिंद्राश्चतुर्दश १४। तस्मात्त्वं नृपतिश्रेष्ठ गोपूजां वै समाचर । सा तुष्टा दास्यति क्षिप्रं पुत्रं धर्मपरायणम् १५। सुमतिरुवाच। तच्छ्रुत्वा धेनुपूजां स पप्रच्छ कथमादरात् । पूजनीया प्रयत्नेन कीदृशं कुरुते नरम् १६। जाबालि कथयामास धेनुपूजां यथाविधि । प्रत्यहं विपिनं गच्छेच्चारणार्थं व्रती तु गोः १७। गवे यवांस्तु संभोज्य गोमयस्थान्समाहरेत् । भक्षणीया यवास्ते तु पुत्रकामेन भूपते १८। सा यदा पिबते तोयं तदा पेयं जलं शुचि । सोच्चैः स्थाने यदा तिष्ठेत्तदानीं चासनस्थितः १९। दंशान्निवारयेन्नित्यं यवसं स्वयमाहरेत् । एवं प्रकुर्वतः पुत्रं दास्यते धर्मतत्परम् २०। सुमतिरुवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य पुत्रकाम ऋतंभरः । व्रतं चकार धर्मात्मा धेनुपूजां समाचरन् २१। प्रत्यहं कुरुते गां वै यवसाद्येन तोषिताम् । दंशान्न्यवारयद्धीमान्यवभक्षकृतादरः २२। एवं धेनुं पूजयतो गतास्तु दिवसा घनाः । वनमध्ये तृणादींश्च चरंतीमकुतोभयाम् २३। एकदा नृपतिस्तस्य वनस्य श्रीनिरीक्षणे । न्यस्तदृष्टिः सपरितो बभ्राम स कुतूहली २४। तदागत्याहनद्गां वै पंचास्यः काननांतरात् । क्रोशंतीं बहुधा दीनां सिंहभारेणदुःखिताम् २५। तदा नृपः समागत्य विलोक्य निजमातरम् । सिंहेन निहतां पश्यन्रुरोदातीव विह्वलः २६। स दुःखितः समागत्य जाबालिमुनिसत्तमम् । निष्कृतिं तस्य पप्रच्छ गोवधस्य प्रमादतः २७। ऋतंभर उवाच। स्वामिंस्त्वदाज्ञया धेनुं पालयन्वनमास्थितः । कुतोप्यागत्य तां सिंहो जघानादृष्टिगोचरः २८। तस्य पापस्य निष्कृत्यै किं करोमि त्वदाज्ञया । कथं वा व्रतसंपूर्तिर्मम पुत्रप्रदायिनी २९। इत्युक्तवंतं तं भूपं जगाद मुनिसत्तमः । संत्युपाया महीपाल पापस्यास्यापनुत्तये ३०। ब्रह्मघ्नस्य कृतघ्नस्य सुरापस्य महामते । प्रायश्चित्तानि वर्तंते सर्वपापहराणि च ३१। कृच्छ्रैश्चांद्रायणैर्दानैर्व्रतैः सनियमैर्यमैः । पापानि प्रलयं यांति नियमादनुतिष्ठतः ३२। द्वयोश्च निष्कृतिर्नास्ति पापपुंजकृतोस्तयोः । मत्या गोवधकर्तुश्च नारायणविनिंदितुः ३३। गवां यो मनसा दुःखं वांच्छत्यधमसत्तमः । स याति निरयस्थानं यावदिंद्राश्चतुर्दश ३४। योऽपि देवं हरिं निंदेत्सकृद्दुर्भाग्यवान्नरः । स चापि नरकं पश्येत्पुत्रपौत्रपरीवृतः ३५। तस्माज्ज्ञात्वा हरिं निंदन्गोषु दुःखं समाचरन् । कदापि नरकान्मुक्तिं न प्राप्नोति नरेश्वर ३६। अज्ञानप्राप्तगोहत्या प्रायश्चित्तं तु विद्यते । रामभक्तं तु धीमंतं याहि त्वमृतुपर्णकम् ३७। स वै समदृशः सर्वाञ्छत्रून्मित्राणि पश्यति । तुभ्यं कथिष्यति क्षिप्रं गोवधस्यास्य निष्कृतिम् ३८। तस्य देशांस्त्वमाक्रामंस्तेन निर्वासितः पुरा । वैरिभावं परित्यज्य गच्छ त्वमृतुपर्णकम् ३९। स यद्वदिष्यति क्षिप्रं तत्कुरुष्व समाहितः । यथा त्वत्कृतपापस्य निष्कृतिर्हि भविष्यति ४०। स तु तद्वचनं श्रुत्वा जगाम ऋतुपर्णकम् । रामभक्तं रिपौ मित्रे समदृष्ट्या समंजसम् ४१। स तस्मै कथयामास यज्जातं गोवधादिकम् । तस्य पापस्य निष्कृत्यै ह्युपायं सोऽप्यचिंतयत् ४२। क्षणं ध्यात्वाथ तं राजा ऋतुपर्ण ऋतंभरम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं बुद्धिमान्धर्मकोविदः ४३। कोऽहं राजन्मुनीनां वै पुरतः शास्त्रवेदिनाम् । तान्हित्वा किं तु मां प्राप्तो मूर्खंपंडितमानिनम् ४४। तव मय्यस्ति चेच्छ्रद्धा तदा किंचिद्ब्रवीम्यहम् । शृणुष्व नरशार्दूल गदितं मम सादरः ४५। भज श्रीरघुनाथं त्वं कर्मणा मनसा गिरा । नैष्कापट्येन लोकेशं तोषयस्व महामते ४६। स तुष्टो दास्यते सर्वं त्वद्धृदिस्थं मनोरथम् । अज्ञानकृत गोहत्यापापनाशं करिष्यति ४७। रामं स्मरंस्त्वं धर्मात्मन्धेनुं पालय सत्तम । दत्त्वा द्विजाय कनकं पापनिष्कृतिमाप्स्यसि ४८। सुमतिरुवाच। एतच्छ्रुत्वा तु तद्वाक्यमृतंभरनृपस्तदा । विधाय रामस्मरणं पूतात्मा व्रतमाचरत् ४९। पूर्ववत्पालयन्धेनुं जगाम विपिनं महत् । रामनामस्मरन्नित्यं सर्वभूतहिते रतः ५०। तस्मै तुष्टा तु सुरभिः प्रोवाच परितोषिता । राजन्वरय मत्तो वै वरं हृत्स्थं मनोरथम् ५१। तदा प्रोवाच वै राजा पुत्रं देहि मनोरमम् । रामभक्तं पितृरतं स्वधर्मप्रतिपालकम् ५२। तुष्टा दत्त्वा वरं सापि तस्मै राज्ञे सुतार्थिने । जगामादर्शनं देवी कामधेनुः कृपावती ५३। स काले प्राप्तवान्पुत्रं वैष्णवं रामसेवकम् । सत्यवत्संज्ञयायुक्तमकरोत्तत्र तत्पिता ५४। सत्यवंतं सुतं लब्ध्वा पितृभक्तिपरं महान् । परमं हर्षमापेदे शक्रतुल्यपराक्रमम् ५५। स राजा धार्मिकं पुत्रं प्राप्य हर्षेणनिर्भरः । राज्यं तस्मिन्महन्न्यस्य जगाम तपसे वनम् ५६। तत्राराध्य हृषीकेशं भक्तियुक्तेन चेतसा । निर्धूतपापः सतनुरगाद्धरिपदं नृपः ५७। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सत्यवदा-। ख्याने धेनुव्रतवर्णनंनाम एकत्रिंशोऽध्यायः ३१ ।

jābāliruvāca| atha teṣu prayāteṣu narakastheṣu vai nṛṣu | rājā papraccha kīnāśaṃ sarvadharmavidāṃvaram 1| rājovāca| dharmarāja tvayā proktaṃ yatpātakakarā narāḥ | āyāṃti tava saṃsthānaṃ na ca dharmakathāratāḥ 2| madāgamanamatrābhūtkenapāpena dhārmika | tadvai kathaya sarvaṃ me pāpakāraṇamāditaḥ 3| iti śrutvā tu tadvākyaṃ dharmarājaḥ paraṃtapa | kathayāmāsa tasyaivaṃ yamapuryāgamaṃ tadā 4| dharmarāja uvāca| rājaṃstava mahatpuṇyaṃ naitādṛkkasya bhūtale | raghunāthapadadvaṃdvamakaraṃda madhuvrata 5| tvatkīrti svardhunī sarvānpāpino malasaṃyutān | punāti paramāhlādakāriṇī duṣṭatāriṇī 6| tathāpi pāpaleśaste vartate nṛpasattama | yena saṃyaminīpārśvamāgataḥ puṇyapūritaḥ 7| ekadā tu caraṃtīṃ gāṃ vārayāmāsa vai bhavān | tena pāpavipākena nirayadvāradarśanam 8| idānīṃ pāpanirmukto bahupuṇyasamanvitaḥ | bhuṃkṣva bhogānsuvipulānnijapuṇyārjitānbahūn 9| eteṣāṃ karuṇāvārdhī raghunātho sukhaṃ haran | saṃyaminyā mahāmārge prerayāmāsa vaiṣṇavam 10| nāgamiṣyo yadi tvaṃ vai mārgeṇānena suvrata | abhaviṣyatkathaṃ teṣāṃ nirayātparimocanam 11| tvādṛśāḥ paraduḥkhena duḥkhitāḥ karuṇālayāḥ | prāṇināṃ duḥkhavicchedaṃ kurvaṃtyeva mahāmate 12| jābāliruvāca| evaṃ vadaṃtaṃ śamanaṃ praṇamya sa divaṃgataḥ | divyena suvimānena apsarogaṇaśobhinā 13| tasmādgāvo'niśaṃ pūjyā manasāpi na garhayet | garhayannirayaṃ yāti yāvadiṃdrāścaturdaśa 14| tasmāttvaṃ nṛpatiśreṣṭha gopūjāṃ vai samācara | sā tuṣṭā dāsyati kṣipraṃ putraṃ dharmaparāyaṇam 15| sumatiruvāca| tacchrutvā dhenupūjāṃ sa papraccha kathamādarāt | pūjanīyā prayatnena kīdṛśaṃ kurute naram 16| jābāli kathayāmāsa dhenupūjāṃ yathāvidhi | pratyahaṃ vipinaṃ gaccheccāraṇārthaṃ vratī tu goḥ 17| gave yavāṃstu saṃbhojya gomayasthānsamāharet | bhakṣaṇīyā yavāste tu putrakāmena bhūpate 18| sā yadā pibate toyaṃ tadā peyaṃ jalaṃ śuci | soccaiḥ sthāne yadā tiṣṭhettadānīṃ cāsanasthitaḥ 19| daṃśānnivārayennityaṃ yavasaṃ svayamāharet | evaṃ prakurvataḥ putraṃ dāsyate dharmatatparam 20| sumatiruvāca| iti vākyaṃ samākarṇya putrakāma ṛtaṃbharaḥ | vrataṃ cakāra dharmātmā dhenupūjāṃ samācaran 21| pratyahaṃ kurute gāṃ vai yavasādyena toṣitām | daṃśānnyavārayaddhīmānyavabhakṣakṛtādaraḥ 22| evaṃ dhenuṃ pūjayato gatāstu divasā ghanāḥ | vanamadhye tṛṇādīṃśca caraṃtīmakutobhayām 23| ekadā nṛpatistasya vanasya śrīnirīkṣaṇe | nyastadṛṣṭiḥ saparito babhrāma sa kutūhalī 24| tadāgatyāhanadgāṃ vai paṃcāsyaḥ kānanāṃtarāt | krośaṃtīṃ bahudhā dīnāṃ siṃhabhāreṇaduḥkhitām 25| tadā nṛpaḥ samāgatya vilokya nijamātaram | siṃhena nihatāṃ paśyanrurodātīva vihvalaḥ 26| sa duḥkhitaḥ samāgatya jābālimunisattamam | niṣkṛtiṃ tasya papraccha govadhasya pramādataḥ 27| ṛtaṃbhara uvāca| svāmiṃstvadājñayā dhenuṃ pālayanvanamāsthitaḥ | kutopyāgatya tāṃ siṃho jaghānādṛṣṭigocaraḥ 28| tasya pāpasya niṣkṛtyai kiṃ karomi tvadājñayā | kathaṃ vā vratasaṃpūrtirmama putrapradāyinī 29| ityuktavaṃtaṃ taṃ bhūpaṃ jagāda munisattamaḥ | saṃtyupāyā mahīpāla pāpasyāsyāpanuttaye 30| brahmaghnasya kṛtaghnasya surāpasya mahāmate | prāyaścittāni vartaṃte sarvapāpaharāṇi ca 31| kṛcchraiścāṃdrāyaṇairdānairvrataiḥ saniyamairyamaiḥ | pāpāni pralayaṃ yāṃti niyamādanutiṣṭhataḥ 32| dvayośca niṣkṛtirnāsti pāpapuṃjakṛtostayoḥ | matyā govadhakartuśca nārāyaṇaviniṃdituḥ 33| gavāṃ yo manasā duḥkhaṃ vāṃcchatyadhamasattamaḥ | sa yāti nirayasthānaṃ yāvadiṃdrāścaturdaśa 34| yo'pi devaṃ hariṃ niṃdetsakṛddurbhāgyavānnaraḥ | sa cāpi narakaṃ paśyetputrapautraparīvṛtaḥ 35| tasmājjñātvā hariṃ niṃdangoṣu duḥkhaṃ samācaran | kadāpi narakānmuktiṃ na prāpnoti nareśvara 36| ajñānaprāptagohatyā prāyaścittaṃ tu vidyate | rāmabhaktaṃ tu dhīmaṃtaṃ yāhi tvamṛtuparṇakam 37| sa vai samadṛśaḥ sarvāñchatrūnmitrāṇi paśyati | tubhyaṃ kathiṣyati kṣipraṃ govadhasyāsya niṣkṛtim 38| tasya deśāṃstvamākrāmaṃstena nirvāsitaḥ purā | vairibhāvaṃ parityajya gaccha tvamṛtuparṇakam 39| sa yadvadiṣyati kṣipraṃ tatkuruṣva samāhitaḥ | yathā tvatkṛtapāpasya niṣkṛtirhi bhaviṣyati 40| sa tu tadvacanaṃ śrutvā jagāma ṛtuparṇakam | rāmabhaktaṃ ripau mitre samadṛṣṭyā samaṃjasam 41| sa tasmai kathayāmāsa yajjātaṃ govadhādikam | tasya pāpasya niṣkṛtyai hyupāyaṃ so'pyaciṃtayat 42| kṣaṇaṃ dhyātvātha taṃ rājā ṛtuparṇa ṛtaṃbharam | uvāca prahasanvākyaṃ buddhimāndharmakovidaḥ 43| ko'haṃ rājanmunīnāṃ vai purataḥ śāstravedinām | tānhitvā kiṃ tu māṃ prāpto mūrkhaṃpaṃḍitamāninam 44| tava mayyasti cecchraddhā tadā kiṃcidbravīmyaham | śṛṇuṣva naraśārdūla gaditaṃ mama sādaraḥ 45| bhaja śrīraghunāthaṃ tvaṃ karmaṇā manasā girā | naiṣkāpaṭyena lokeśaṃ toṣayasva mahāmate 46| sa tuṣṭo dāsyate sarvaṃ tvaddhṛdisthaṃ manoratham | ajñānakṛta gohatyāpāpanāśaṃ kariṣyati 47| rāmaṃ smaraṃstvaṃ dharmātmandhenuṃ pālaya sattama | dattvā dvijāya kanakaṃ pāpaniṣkṛtimāpsyasi 48| sumatiruvāca| etacchrutvā tu tadvākyamṛtaṃbharanṛpastadā | vidhāya rāmasmaraṇaṃ pūtātmā vratamācarat 49| pūrvavatpālayandhenuṃ jagāma vipinaṃ mahat | rāmanāmasmarannityaṃ sarvabhūtahite rataḥ 50| tasmai tuṣṭā tu surabhiḥ provāca paritoṣitā | rājanvaraya matto vai varaṃ hṛtsthaṃ manoratham 51| tadā provāca vai rājā putraṃ dehi manoramam | rāmabhaktaṃ pitṛrataṃ svadharmapratipālakam 52| tuṣṭā dattvā varaṃ sāpi tasmai rājñe sutārthine | jagāmādarśanaṃ devī kāmadhenuḥ kṛpāvatī 53| sa kāle prāptavānputraṃ vaiṣṇavaṃ rāmasevakam | satyavatsaṃjñayāyuktamakarottatra tatpitā 54| satyavaṃtaṃ sutaṃ labdhvā pitṛbhaktiparaṃ mahān | paramaṃ harṣamāpede śakratulyaparākramam 55| sa rājā dhārmikaṃ putraṃ prāpya harṣeṇanirbharaḥ | rājyaṃ tasminmahannyasya jagāma tapase vanam 56| tatrārādhya hṛṣīkeśaṃ bhaktiyuktena cetasā | nirdhūtapāpaḥ satanuragāddharipadaṃ nṛpaḥ 57| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe satyavadā-| khyāne dhenuvratavarṇanaṃnāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ 31 |