Chapter 6

शेष उवाच। इत्थं स्वागतसंतुष्टं ब्रह्मचर्यतपोनिधिम् । उवाच मतिमान्वीरः सर्वलोकगुरुर्मुनिम् १। स्वागतं ते महाभाग कुंभयोने तपोनिधे । त्वद्दर्शनेन सर्वे वै पाविताः सकुटुंबकाः २। कच्चिन्मतिस्ते वेदेषु शास्त्रेषु परिवर्तते । त्वत्तपोविघ्नकर्ता वै नास्ति भूमंडले क्वचित् ३। लोपामुद्रा महाभाग या च ते धर्मचारिणी । यस्याः पतिव्रता धर्मात्सर्वं भवति शोभनम् ४। अपि शंस महाभाग धर्ममूर्ते कृपानिधे । अलोलुपस्य किं कार्यं करवाणि मुनीश्वर ५। त्वत्तपोयोगतः सर्वं भवति स्वेच्छया बहु । तथापि मयि कृत्वैव कृपां शंश मुनीश्वरः ६। शेष उवाच। इत्युक्तो लोकगुरुणा राजराजेन धीमता । उवाच रामं लोकेशं विनीततरभाषया ७। अगस्त्य उवाच। स्वामिंस्तव सुदुर्दर्शं दर्शनं दैवतैरपि । मत्वा समागतं विद्धि राजराज कृपानिधे ८। हतस्त्वया रावणाख्यस्त्वसुरो लोककंटकः । दिष्ट्याद्य देवाः सुखिनो दिष्ट्या राजा बिभीषणः ९। राम त्वद्दर्शनान्मेऽद्य गतं वै दुष्कृतं किल । संपूर्णो मे मनःकोश आनंदेन सुरोत्तम १०। इत्युक्त्वा स बभूवाशु तूष्णीं कुंभसमुद्भवः । रामसंदर्शनाह्लादविह्वलीकृतमानसः ११। रामः पप्रच्छ तं भूयो मुनिं ज्ञानविशारदम् । लोकातीतं भवद्भावि सर्वं जानासि सर्वतः १२। मुने कथय मे सर्वं पृच्छतो हि सुविस्तरम् । कोऽसौ मया हतो यो हि रावणो विबुधार्दनः १३। कुंभकर्णोऽपि कस्त्वेष का जातिर्वै दुरात्मनः । देवो दैत्यः पिशाचो वा राक्षसो वा महामुने १४। सर्वमाख्याहि सर्वज्ञ सर्वं जानासि विस्तरात् । अतः कथय मे सर्वं कृपां कृत्वा ममोपरि १५। इति श्रुत्वा ततो वाक्यं कुंभजन्मा तपोनिधिः । यत्पृष्टं रघुराजेन प्रवक्तुं तत्प्रचक्रमे १६। राजन्सृष्टिकरो ब्रह्मा पुलस्त्यस्तत्सुतोऽभवत् । ततस्तु विश्रवा जज्ञे वेदविद्याविशारदः १७। तस्य पत्नीद्वयं जातं पातिव्रत्यचरित्रभृत् । एका मंदाकिनी नाम्नी द्वितीया कैकसी स्मृता १८। पूर्वस्यां धनदो जज्ञे लोकपालविलासभृत् । योऽसौ शिवप्रसादेन लंकावासमचीकरत् १९। विद्युन्मालिसुतायां तु पुत्रत्रयमभून्महत् । रावणः कुंभकर्णश्च तथा पुण्यो बिभीषणः २०। राक्षस्युदरजन्मत्वात्संध्यासमयसंभवात् । द्वयोरधर्मनिपुणा मतिरासीन्महामते २१। एकदा तु विमानेन पुष्पकेण सुशोभिना । कांचनीयोपकल्पेन किंकिणीजालमालिना २२। आरुह्य पितरौ द्रष्टुं प्रायाच्छोभासमन्वितः । स्वगणैः संस्तुतो भूत्वा नानारत्नविभूषणैः २३। आगत्य पित्रोश्चरणे पतित्वा चिरमात्मजः । हर्षविह्वलितात्मा च रोमांचिततनूरुहः २४। उवाच मेऽद्य सुदिनं महाभाग्यफलोदयः । यन्मे युष्मत्पदौ दृष्टौ महापुण्यददर्शनौ २५। इत्यादिभिः स्तुतिपदैः स्तुत्वागान्मंदिरं स्वकम् । पितरावपि संहृष्टौ पुत्रस्नेहाद्बभूवतुः २६। तं दृष्ट्वा रावणो धीमाञ्जगाद निजमातरम् । कोऽयं पुमान्सुरो वाथ यक्षो वाथ नरोत्तमः २७। योऽसौ मम पितुःपादौ सन्निषेव्य गतः पुनः । महाभाग्यनिधिः स्वीयैर्गणैः सुपरिवारितः २८। केनेदं तपसा लब्धं विमानं वायुवेगधृक् । उद्यानारामलीलादि विलासस्थानमुत्तमम् २९। शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य जननी रोषविक्लवा । उवाच पुत्रं विमनाः किंचिन्नेत्रविकारिणी ३०। रे पुत्र शृणु मद्वाक्यं बहुशिक्षासमन्वितम् । एतस्य जन्मकर्मादि विचारचतुराधिकम् ३१। सपत्न्या मम कुक्षिस्थं विधानं समुपस्थितम् । येन स्वमातुर्विमलं कुलमुज्ज्वलितं महत् ३२। त्वं तु मत्कुक्षिजः कीटः पापः स्वोदरपूरकः । यथा खरः स्वकं भारं जानाति न च तद्गुणम् ३३। तथा त्वं लक्ष्यसेऽज्ञानी शयनासनभोगवान् । सुप्तो गतः क्वचिद्भ्रष्ट इत्येव तव संभवः ३४। अनेन तपसा लब्धं शिवसंतोषकारिणा । लंकावासो मनोवेगं विमानं राज्यसंपदः ३५। सुधन्या जननी त्वस्य सुभाग्या सुमहोदया । यस्याः पुत्रो निजगुणैर्लब्धवान्महतां पदम् ३६। इति क्रुधा भाषितमार्तया तया मात्रा स्वयाऽकर्ण्य दुरात्मसत्तमः । रोषं विधायात्मगतं पुनर्वचो जगाद तां निश्चयभृत्तपः प्रति ३७। रावण उवाच। जनन्याकर्णय वचो मम गर्वसमन्वितम् । रत्नगर्भा त्वमेवासि यस्याः पुत्रास्त्रयो वयम् ३८। कोऽसौ कीटः स धनदः क्व तपः स्वल्पकं पुनः । कालं का किंतु तद्राज्यं स्वल्पसेवकसंयुतम् ३९। मातः शृणु ममोत्साहात्प्रतिज्ञां करुणान्विते । न केनापि कृतां कर्त्रा महाभाग्ये हि कैकसि ४०। यद्यहं भुवनं सर्वं वशेन स्थापयामि वै । तपोभिर्दुष्कृतैः कृत्वा ब्रह्मसंतोषकारकैः ४१। अन्नोदके सदा त्यक्त्वा निद्रां क्रीडां तथा पुनः । चेत्तदा पितृलोकस्य घातात्पापं भवेन्मम ४२। कुंभकर्णोऽपि कृतवान्विभीषणसमन्वितः । रावणेन सहभ्रात्रेत्युक्त्वागाद्गिरिकाननम् ४३। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रावणोत्पत्तिर्नाम षष्ठोऽध्यायः ६।

śeṣa uvāca| itthaṃ svāgatasaṃtuṣṭaṃ brahmacaryataponidhim | uvāca matimānvīraḥ sarvalokagururmunim 1| svāgataṃ te mahābhāga kuṃbhayone taponidhe | tvaddarśanena sarve vai pāvitāḥ sakuṭuṃbakāḥ 2| kaccinmatiste vedeṣu śāstreṣu parivartate | tvattapovighnakartā vai nāsti bhūmaṃḍale kvacit 3| lopāmudrā mahābhāga yā ca te dharmacāriṇī | yasyāḥ pativratā dharmātsarvaṃ bhavati śobhanam 4| api śaṃsa mahābhāga dharmamūrte kṛpānidhe | alolupasya kiṃ kāryaṃ karavāṇi munīśvara 5| tvattapoyogataḥ sarvaṃ bhavati svecchayā bahu | tathāpi mayi kṛtvaiva kṛpāṃ śaṃśa munīśvaraḥ 6| śeṣa uvāca| ityukto lokaguruṇā rājarājena dhīmatā | uvāca rāmaṃ lokeśaṃ vinītatarabhāṣayā 7| agastya uvāca| svāmiṃstava sudurdarśaṃ darśanaṃ daivatairapi | matvā samāgataṃ viddhi rājarāja kṛpānidhe 8| hatastvayā rāvaṇākhyastvasuro lokakaṃṭakaḥ | diṣṭyādya devāḥ sukhino diṣṭyā rājā bibhīṣaṇaḥ 9| rāma tvaddarśanānme'dya gataṃ vai duṣkṛtaṃ kila | saṃpūrṇo me manaḥkośa ānaṃdena surottama 10| ityuktvā sa babhūvāśu tūṣṇīṃ kuṃbhasamudbhavaḥ | rāmasaṃdarśanāhlādavihvalīkṛtamānasaḥ 11| rāmaḥ papraccha taṃ bhūyo muniṃ jñānaviśāradam | lokātītaṃ bhavadbhāvi sarvaṃ jānāsi sarvataḥ 12| mune kathaya me sarvaṃ pṛcchato hi suvistaram | ko'sau mayā hato yo hi rāvaṇo vibudhārdanaḥ 13| kuṃbhakarṇo'pi kastveṣa kā jātirvai durātmanaḥ | devo daityaḥ piśāco vā rākṣaso vā mahāmune 14| sarvamākhyāhi sarvajña sarvaṃ jānāsi vistarāt | ataḥ kathaya me sarvaṃ kṛpāṃ kṛtvā mamopari 15| iti śrutvā tato vākyaṃ kuṃbhajanmā taponidhiḥ | yatpṛṣṭaṃ raghurājena pravaktuṃ tatpracakrame 16| rājansṛṣṭikaro brahmā pulastyastatsuto'bhavat | tatastu viśravā jajñe vedavidyāviśāradaḥ 17| tasya patnīdvayaṃ jātaṃ pātivratyacaritrabhṛt | ekā maṃdākinī nāmnī dvitīyā kaikasī smṛtā 18| pūrvasyāṃ dhanado jajñe lokapālavilāsabhṛt | yo'sau śivaprasādena laṃkāvāsamacīkarat 19| vidyunmālisutāyāṃ tu putratrayamabhūnmahat | rāvaṇaḥ kuṃbhakarṇaśca tathā puṇyo bibhīṣaṇaḥ 20| rākṣasyudarajanmatvātsaṃdhyāsamayasaṃbhavāt | dvayoradharmanipuṇā matirāsīnmahāmate 21| ekadā tu vimānena puṣpakeṇa suśobhinā | kāṃcanīyopakalpena kiṃkiṇījālamālinā 22| āruhya pitarau draṣṭuṃ prāyācchobhāsamanvitaḥ | svagaṇaiḥ saṃstuto bhūtvā nānāratnavibhūṣaṇaiḥ 23| āgatya pitroścaraṇe patitvā ciramātmajaḥ | harṣavihvalitātmā ca romāṃcitatanūruhaḥ 24| uvāca me'dya sudinaṃ mahābhāgyaphalodayaḥ | yanme yuṣmatpadau dṛṣṭau mahāpuṇyadadarśanau 25| ityādibhiḥ stutipadaiḥ stutvāgānmaṃdiraṃ svakam | pitarāvapi saṃhṛṣṭau putrasnehādbabhūvatuḥ 26| taṃ dṛṣṭvā rāvaṇo dhīmāñjagāda nijamātaram | ko'yaṃ pumānsuro vātha yakṣo vātha narottamaḥ 27| yo'sau mama pituḥpādau sanniṣevya gataḥ punaḥ | mahābhāgyanidhiḥ svīyairgaṇaiḥ suparivāritaḥ 28| kenedaṃ tapasā labdhaṃ vimānaṃ vāyuvegadhṛk | udyānārāmalīlādi vilāsasthānamuttamam 29| śeṣa uvāca| iti vākyaṃ samākarṇya jananī roṣaviklavā | uvāca putraṃ vimanāḥ kiṃcinnetravikāriṇī 30| re putra śṛṇu madvākyaṃ bahuśikṣāsamanvitam | etasya janmakarmādi vicāracaturādhikam 31| sapatnyā mama kukṣisthaṃ vidhānaṃ samupasthitam | yena svamāturvimalaṃ kulamujjvalitaṃ mahat 32| tvaṃ tu matkukṣijaḥ kīṭaḥ pāpaḥ svodarapūrakaḥ | yathā kharaḥ svakaṃ bhāraṃ jānāti na ca tadguṇam 33| tathā tvaṃ lakṣyase'jñānī śayanāsanabhogavān | supto gataḥ kvacidbhraṣṭa ityeva tava saṃbhavaḥ 34| anena tapasā labdhaṃ śivasaṃtoṣakāriṇā | laṃkāvāso manovegaṃ vimānaṃ rājyasaṃpadaḥ 35| sudhanyā jananī tvasya subhāgyā sumahodayā | yasyāḥ putro nijaguṇairlabdhavānmahatāṃ padam 36| iti krudhā bhāṣitamārtayā tayā mātrā svayā'karṇya durātmasattamaḥ | roṣaṃ vidhāyātmagataṃ punarvaco jagāda tāṃ niścayabhṛttapaḥ prati 37| rāvaṇa uvāca| jananyākarṇaya vaco mama garvasamanvitam | ratnagarbhā tvamevāsi yasyāḥ putrāstrayo vayam 38| ko'sau kīṭaḥ sa dhanadaḥ kva tapaḥ svalpakaṃ punaḥ | kālaṃ kā kiṃtu tadrājyaṃ svalpasevakasaṃyutam 39| mātaḥ śṛṇu mamotsāhātpratijñāṃ karuṇānvite | na kenāpi kṛtāṃ kartrā mahābhāgye hi kaikasi 40| yadyahaṃ bhuvanaṃ sarvaṃ vaśena sthāpayāmi vai | tapobhirduṣkṛtaiḥ kṛtvā brahmasaṃtoṣakārakaiḥ 41| annodake sadā tyaktvā nidrāṃ krīḍāṃ tathā punaḥ | cettadā pitṛlokasya ghātātpāpaṃ bhavenmama 42| kuṃbhakarṇo'pi kṛtavānvibhīṣaṇasamanvitaḥ | rāvaṇena sahabhrātretyuktvāgādgirikānanam 43| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe rāvaṇotpattirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ 6|