Chapter 185

[https://www.youtube.com/watch?v=7au-mrmU-k8 यूट्यूबोपरि हिन्दीरूपान्तरणम्]देव्युवाच। इतिहासोऽयमीशान श्रेयसां साधनं परम् । आकर्ण्य करुणापूर्ण ममकांक्षा प्रवर्त्तते १। एकादशस्य माहात्म्यमध्यायस्य कथाश्रयम् । व्यावर्णय विरूपाक्ष वक्तॄणां प्रथम प्रभो २। ईश्वर उवाच-। आकर्णय कथां कांते गीतावर्णनसंश्रयाम् । विश्वरूपाभिधानस्य माहात्म्यमपि पावनम् ३। अध्यायस्य विशालाक्षि वक्तुं तावन्न शक्यते । सहस्राणि कथाः संति तत्रैका कथ्यते मया ४। प्रणीतायास्तटे नद्या[https://puranastudy.webnode.com/prajaapaala-prabhaa/pranita/ प्रणीता उपरि टिप्पणी] मेघंकरमितितीर्थं मेघकरं नाम स्वयमेव जनार्दनः।। यत्र शार्ङ्गधरो विष्णुर्मेखलायामवस्थितः। - मत्स्यपुराणम् [https://sa.wikisource.org/s/44t २२.४०], तस्य वा एतस्य यज्ञस्य मेघो हविर्धानं विद्युदग्निर्वर्षꣳ हविस्तनयित्नुर्वषट्कारो यदवस्फूर्जति सोऽनुवषट्कारो वायुरात्माऽमावास्या स्विष्टकृत्-, इति । य एवं विद्वान्मेघे वर्षति विद्योतमाने स्तनयत्यवस्फूर्जति पवमाने वायावमावास्यायाꣳ स्वाध्यायमधीते तप एव तत्तप्यते - तैआ [https://sa.wikisource.org/s/h45 २.१४.१] श्रुतम् । नगरं गरिमाधारगिरिमाधारं इति पाठभेदः तुंगप्राकारगोपुरम् ५। विशालाश्रमशालासु स्वर्णस्तंभविभूषितम् । श्रीमद्भिः सुखिभिः शांतैः सदाचारैर्जितेंद्रियैः ६। अधिष्ठितं जवैश्चारुशृंगाटकमनोहरम् । मणिस्तंभस्फुरत्स्वर्णापणचत्वरशोभितम् ७। पताकाकिंकिणीक्वाण कदंबक कलस्वरम् । वेदाध्ययननिर्घोषवाचालित दिगंतरम् ८। तूर्यसंघोषणाकीर्ण विशालव्योममंडलम् । पताकापल्लोद्भूतवातनिर्जितविग्रहम् ९। राजामार्गवरद्वारनारीमंजीरसिंजितैः । वल्लकीवेणुकैर्गीतेर्भाति वाजींद्र हेषितैः १०। प्रेक्षमाणमिवाभीक्ष्णं दिक्पालानां पुरैः समम् । आस्ते जगत्पतिर्यत्र शार्ङ्गपाणिर्विराजितः ११। मूर्तिमत्परमं ब्रह्म जगल्लोचनजीवितम्लोचनजीविनः इति पाठः । लक्ष्मीनयनराजीव पूजिताकारगौरवः १२। त्रिविक्रमवपुर्मेघश्यामलः कोमलद्युतिः । श्रीवत्सवक्षाराजीव वनमालाविभूषितः १३। अनेकभूषणोपेतः सरत्न इव वारिधिः । चलत्सौदामिनीदाम सांद्रमेघसमद्युतिः १४। तस्यास्ते मुकुटे साक्षात्शार्ङ्गपाणिः परः पुमान् । तं दृष्ट्वा मुच्यते जंतुर्जन्मसंसारबंधनात् १५। यस्मिन्पुरे महातीर्थं विद्यते मेखलाभिधम्अथ मेखलां परिहरते । अङ्गिरसो ह वै दीक्षितानबल्यमविन्दत्तेनान्यद्व्रतादशनमवाकल्पयंस्त एतामूर्जमपश्यन्त्समाप्तिं तां मध्यत आत्मन ऊर्जमदधत समाप्तिं तया समाप्नुवंस्तथो एवैष एतां मध्यत आत्मन ऊर्जं धत्ते समाप्तिं तया समाप्नोति - माश [https://sa.wikisource.org/s/erh ३.२.१.१०], [https://www.angelfire.com/in4/vedastudy/pur_index23/mekhalaa.htm मेखलाउपरि टिप्पणी] । यत्र स्नात्वा नरैर्नित्यं प्राप्यते वैष्णवं पदम् १६। तत्र वीक्ष्य जगन्नाथं नरसिंहं कृपार्णवम् । सप्तजन्मार्जिताद्धोरान्मुच्यते दुष्कृतान्नरः १७। मेखलायां गणाधीशं विलोकयति यो नरः। स निस्तरति विघ्नानि दुस्तराण्यपि सर्वदा । ब्रह्मचर्यपरो दांतो निर्ममो निरहंकृतिः १८। तस्मिन्मेघंकरे कश्चिदभूद्ब्राह्मणसत्तमः । सुनंद इति विख्यातो वेदशास्त्रविशारदः १९। वशीकृतेंन्द्रियग्रामो वासुदेवपरायणः । देवस्य शार्ङ्गिणः पार्श्वे गीताध्यायमिमं प्रिये २०। एकादशं पठत्येष विश्वरूपप्रदर्शनम् । अध्यायस्य प्रभावेन ब्रह्मज्ञानमवाप सः २१। परमानंदसंदोह श्लाघ्यसंवित्समाधिना । प्रत्यङ्मुखेंद्रियतयानिश्चलां स्थितिमीयुषा २२। सततं स्थीयते तेन जीवन्मुक्तेन योगिना । एकदा स महायोगी सिंहराशिस्थिते गुरौ २३। गोदावरीतीर्थयात्रांअस्याध्यायस्य प्रारंभं प्रणीतानदीतः, प्रेतिलक्षणतः अभवत्। गोदावरीशब्दतः प्रतीयते यत् अयं गोधावरीरूपेण एति लक्षणस्य सूचकः अस्ति। सूर्यस्य या ऊर्जा रश्मिरूपेण पृथिवी गृह्णाति, तस्याः सम्यक् धारणम्। द्र. [https://sa.wikisource.org/s/wr1 सरस्वतीरहस्योोपनिषत्] विधातुमुपचक्रमे । प्रथमेऽह्नि समागत्य विरजं तीर्थमुत्तमम् २४। नाभिमारभ्य तीर्थेषु स समभ्यर्च्य देवताम् । मज्जन्मज्जन्जगद्धात्रींमज्जन्मार्जन्जगद्धात्रीं इति पाठः कमलां स व्यलोकयत् २५। तां संपूज्य महामायां सर्वकामफलप्रदाम् । तारातीर्थे ततः स्नात्वा कपिलासंगमे ततः २६। अष्टतीर्थमसौ चक्रे विधाय पितृतर्पणम् । कुमारीशं शिवं नत्वा कपिलाद्वारमाययौ २७। तत्र निर्मज्ज्य निर्धूतप्राग्जन्मांतरदुष्कृतः । संपूज्य नत्वा श्रुत्वा च देवं वै मधुसूदनम् २८। उषित्वा तत्र तां रात्रिं प्रागात्प्रातः सह द्विजैः । नरसिंहवने तत्र तीर्थे रामस्य दीर्घिका । प्रह्लादपूजितः साक्षादास्ते यत्र नृकेसरी २९। तं दृष्ट्वा देवदेवेशं पूजयित्वा तु भक्तितः । तत्र तं दिवसं नीत्वा स ययावंबिकापुरम् ३०। अनुग्रहेण भक्तानामंबिका तत्र तिष्ठति । पूरयंति मनुष्याणां वांच्छितान्यखिलान्यपि ३१। पूजयित्वांबिकां भक्त्या पुष्पगंधानुलेपनैः । उपहारैश्च विविधैः स्तौत्रैः प्रणमनैरपि ३२। विप्रस्तस्मात्पुरा प्राप्तः कंठस्थानाभिधं पुरम् । यत्रास्ते परमा शक्तिर्महालक्ष्मीर्महाद्युतिः ३३। तामवेक्ष्य सुधाभानुभास्करद्युतिमंडलाम् । संसारतापविच्छेद पद्मपीयूषवाहिनीम् ३४। योगिराजहृदंभोज राजहंसनिषेविताम् । अनाहतमहानादमयीमद्वयरूपिणीम् ३५। महालक्ष्मीं भगवतीं वांछितार्थप्रदायिनीम् । आराध्य भक्तिभावेन चेतसा स मुनीश्वरः ३६। विवाहमंडपं प्राप पुरं विप्रैः समन्वितः । पुरे तत्र प्रतिगृहं वासस्थानमयाचत ३७। न लेभे वसतिं स्थातुं गेहे कस्मिन्नपि द्विजः । दर्शितं ग्रामपालेन विशालं वासमंदिरम् ३८। प्रविश्य वसतिं चक्रे ब्राह्मणः संगिभिः सह । ततः प्रभाते विमले सुनंदोऽसौ द्विजोत्तमः ३९। बहिरालोकयांचक्रे वासगेहान्निजं वपुः । अध्वन्यानखिलान्यत्र जातान्क्वापि यदृच्छया ४०। गम्यमानः समायांतं ग्रामपालो ददर्श सः । तं बभाषे ग्रामपाल आयुष्मानसि सर्वशः ४१। भागधेयवतां पुंसां पुण्यः पुण्यवतामसि । प्रभावो विद्यते वत्स कोपि लोकोत्तरस्त्वयि ४२। क्व प्रयाताः सहायास्ते कथं तत्सदनाद्बहिः । तत्पश्य मुनिशार्दूल कथयामि तवाग्रतः ४३। किंतु नान्यं त्वया तुल्यं पश्यामीह तपस्विनम् । किं जानासि महामंत्रं कां विद्यामवलंबसे ४४। कस्य देवस्य कारुण्याच्छक्तिर्लोकोत्तरा त्वयि । तत्कारुण्यवशात्तिष्ठ ग्रामेऽस्मिन्ब्राह्मणोत्तम ४५। शुश्रूषामखिलामेव भगवंस्ते करोम्यहम् । इति संवासयामास तस्मिन्ग्रामे मुनीश्वरम् ४६। परिचर्या च तस्यासौ भक्त्या चक्रे दिवानिशम् । दिवसेषु प्रयातेषु सप्ताष्टसु समेयिवान् ४७। प्रातरागत्य तस्याग्रे रुरोद भृशदुःखितः । अद्य मे भाग्यहीनस्य गुणवान्भक्तिमान्सुतः ४८। जाज्वल्यमानदंष्ट्रेण भक्षितो निशि रक्षसा । इत्येवं रक्षकेणोक्तं तं पप्रच्छ स संयमी ४९। क्वास्ते स राक्षसः पुत्रो भक्षितस्ते कथं वद । ग्रामपाल उवाच-। वर्तते नगरे घोरः पुरुषादो निशाचरः 6.185.५०। स खादति नरानेत्य नित्यं नगरगोचरान् । स सर्वैर्नागरैरत्र प्रार्थितः पुरुषैः पुरा ५१। रक्ष राक्षस नः सर्वान्ग्रासं ते कल्पयामहे । पथिका निशि निद्रंति ये च तान्भुंक्ष्व राक्षस ५२। एतस्मिन्सदने पांथान्ग्रामपालप्रवेशितान् । आहारं कल्पयांचक्रुरात्मीयप्राणगुप्तये ५३। भवान्सुप्तोगृहेऽमुष्मिन्नधन्यैः संयुतः परैः । ते ग्रस्ताः किल चानेन न त्वं मुक्तोसि द्विजोत्तम ५४। प्रभावं भवतो वेत्ति भवानेव द्विजोत्तम । मदीय तनयस्याद्य मित्रमेकमुपागतम् ५५। अजानता मया सोऽपि तनयस्य प्रियः सखा । अन्यैः पांथजनैः सार्द्धं तस्मिन्गेहे प्रवेशितः ५६। श्रुत्वा तत्र प्रविष्टं तं निशीथे तनयो मम । तमानेतुं गतः सोऽपि भक्षितस्तेन रक्षसा ५७। दुःखितेन मया प्रोक्तः प्रातः स पिशिताशनः । ममापि पुत्रो दुष्टात्मन्भवता निशि भक्षितः ५८। भवज्जठरनिर्मग्नः सुतोऽसौ येन जीवति । अस्ति चैवमुपायस्ते ब्रूहि मे त्वं निशाचर ५९। राक्षस उवाच-। अंतःप्रविष्टा त्वत्पुत्रमज्ञात्वाहमभक्षयम् । अजानन्भक्षितः पांथैः सहितोऽसौ सुतस्तव ६०। यथा जीवति मे कुक्षौ यथा भवति रक्षितः । तथा विहितमप्यस्ति दैवेन परमेष्ठिना ६१। गीतैकादशमध्यायं यः पठत्यनिशं द्विजः । तत्प्रभावेन मे मुक्तिर्मृतानां पुनरुद्भवः ६२। ग्रामपाल उवाच-। कथमेकादशाध्यायसामर्थ्यमिदमद्भुतम् ६३। इति पृष्टो मया विप्र स बभाषे निशाचरः ६४। पुरा गृध्रेण केनापि नभोमार्गेण गच्छता । अस्थिखंडं स्वतुंडाग्रात्पातितं क्वापि वारिणि ६५। तं जलाशयमागत्यकोऽपि ज्ञानीश्वरस्तदा । महातीर्थमिति ज्ञात्वा विदधे पितृतर्पणम् ६६। तमूचिरे जनाः सर्वे तीर्थमेतत्कथं वद । जपत्येकादशाध्यायं त्रिसन्ध्यं नियतेंद्रियः ६७। कृतमौनस्तु विप्रोऽसौ चौरैर्व्यापादितः पथि । तस्यास्थिशकलं गृध्रवदनात्पतितं जले ६८। तेन तीर्थमिदं दिव्यं जातं पातकनाशनम् । ततस्ते मानवाः सर्वे सस्नुस्तत्र जलाशये ६९। निष्कल्मषतया चैवं प्रापुस्ते परमं पदम् । एकादशस्य सामर्थ्यादध्यायस्य भविष्यति ७०। ममापि मुक्तिः पांथानां पुनरुत्थानमेव च । यो मया कश्चिदुद्गीर्णो ब्राह्मणोऽत्रैव तिष्ठति ७१। स च एकादशाध्यायं जपति स्म निरंतरम् । स तेनाध्यायमंत्रेण सप्तवाराभिमंत्रितम् ७२। विधाय वारि विप्रेंद्रः क्षिपेद्यदि ममोपरि । ततो मे शापनिर्मुक्तिर्भविष्यति न संशयः । इति तेनास्मि संदिष्टः समायातस्त्वदंतिकम् ७३। विप्र उवाच-। राक्षसः केन पापेन जातोसौ वद रक्षक । यत्क्षपायां गृहे तस्मिन्नरान्खादति निद्रितान् ७४। ग्रामपाल उवाच। अस्मिन्ग्रामे पुरा कश्चिदासीद्विप्रः कृषीवलः । एकदा शालिकेदाररक्षणे व्याकुलो द्विजः ७५। नातिदूरे महागृध्रः पांथमेकमभक्षयत् । तं विमोचयितुं दूराद्दयांचक्रेऽपि तापसः ७६। भुक्त्वा पांथं खगस्तावन्निरगादंबराध्वना । ततः स तापसः कोपात्तं बभाषे कृषीवलम् ७७। धिक्त्वां हालिक दुर्बुद्धे कठोरमतिनिर्घृण । कुक्षिभरं परत्राण विमुखं हतजीवितम् ७८। चोरैश्च दंष्ट्रिभिः सर्प्पैररिवह्निविषांबुभिः । गृध्रराक्षसभूतैश्च वेतालादिभिराहतान् ७९। जनानुपेक्षते शक्तः स तद्वधफलं लभेत् । न मोचयति यो विप्रं प्रभुश्चोरादिभिर्धृतम् ८०। स याति नरकं घोरं स पुनर्जायते वृकः । निहन्यमानं विपिने गृध्रव्याघ्रेण पीडितम् ८१। मुंचमुचेति यो वक्ति स याति परमां गतिम् । गवामर्थे हता व्याघ्रैर्व्याधैर्दुष्टैश्च राजभिः ८२। तेपि यांति पदं विष्णोर्दुष्प्राप्यं योगिनामपि । अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ८३। शरणागतसंत्राण कलां नार्हंति षोडशीम् । दीनस्योपेक्षणं कृत्वा भीतस्य च शरीरिणः ८४। पुण्यवानपि कालेन कुंभीपाके स पच्यते । पश्यन्नपि भवान् पांथं दुष्टगृध्रेण भक्षितम् ८५। निवारणसमर्थोपि न चक्रे यन्निवारणम् । निष्कृपोसि यतस्तस्माद्भविष्यसि निशाचरः ८६। इमां शापं मुने श्रुत्वा कंपमानकलेवरः । प्रणम्य हालिको विप्रं बभाषे करुणं वचः ८७। अत्राहं क्षेत्ररक्षायां चिरं क्षिप्तेन चक्षुषा । न वेद्मि निकटं गृध्र हन्यमानमिमं नरम् ८८। तेन मेऽनुग्रहं कर्तुं कृपणस्य त्वमर्हसि । विप्र उवाच। यो वेत्त्येकादशाध्यायं जपत्यनुदिनं च यः ८९। तेनाभिमंत्रितं वारि यदा शिरसि तावके । पतिष्यति तदा शापात्तव मुक्तिर्भविष्यति ९०। इत्युक्त्वा तापसो यातो हालिको राक्षसोऽभवत् । तदागच्छ द्विजश्रेष्ठ तेनाध्यायेन मंत्रय । तीर्थोदकं स्वहस्तेन तस्य मूर्द्धनि निक्षिप ९१। महादेव उवाच। इति तत्प्रार्थितं तस्य श्रुत्वा च करुणाप्लुतः । तथेति सहपालेन मुनी रक्षोंतिकं ययौ ९२। एकादशेन तेनांबु विश्वरूपेण मंत्रितम् । निक्षिप्तं तस्य शिरसि तेन विप्रेण योगिना ९३। गीताध्यायप्रभावेण शापमोक्षमवाप सः । विहाय राक्षसं देहं चतुर्बाहुस्ततोऽभवत् ९४। निगीर्णा ये जनास्तेन पांथा आसन्सहस्रशः । चतुर्भुजा बभूवुस्ते शंखचक्रगदाधराः ९५। ते विमानान्यारुरुहुस्तावदूचे स राक्षसम् । मदीयस्तनयः कस्तं दर्शयस्व निशाचर ९६। इत्युक्ते ग्रामपालेन दिव्यधीराह राक्षसः । एवं चतुर्भुजं विद्धि तमालश्यामलद्युतिम् ९७। माणिक्यमुकुटं दिव्यमणिकुंडलमंडितम् । हारहारिमहास्कंधं स्वर्णकेयूरभूषितम् ९८। राजीवलोचनं स्निग्धं हस्ते कृतसरोरुहम् । दिव्यं विमानमारूढं देवत्वं प्राप्तमात्मजम् ९९। इति तस्य वचः श्रुत्वा सुतं दृष्ट्वा च तादृशम् । स्वगेहं नेतुमारेभे जहास स सुतस्ततः 6.185.१००। कति वाराणि जातोऽसि त्वं पुत्रो मम रक्षक । पूर्वपुत्रस्त्वदीयोऽस्मि अधुना विबुधोऽस्म्यहम् १०१। यास्यामि वैष्णवं धाम ब्राह्मणस्य प्रसादतः । निशाचरोऽपि प्राप्तोऽयं पश्य देहं चतुर्भजम् १०२। एकादशस्य माहात्म्याद्याति स्वर्गं समं जनैः । विप्रादस्मात्तमध्यायमधीष्व त्वं जपानिशम् १०३। भविष्यति न संदेहस्तवापि गतिरीदृशी । तात तस्मात्सतां संगं दुर्लभं सर्वथा जनैः १०४। सोप्यद्य ते समुत्पन्नो ह्यात्मनः साधयेप्सितम् । किं धनैर्भोगदानैर्वा किं यज्ञैस्तपसा नु किम् १०५। किं पूर्तैर्वापरं श्रेयो विश्वरूपस्य पाठतः । तद्विष्णोः परमं रूपमध्यायस्य श्रुतेन च १०६। यत्पूर्णानंदसंदोह कृष्णब्रह्मास्यनिर्गतम् । कुरुक्षेत्रेऽर्जुने मित्रे तत्कैवल्यरसायनम् १०७। नृणां च भवभीतानामाधिव्याधिभयापहम् । अनेकजन्मदुःखघ्नं नान्यत्पश्यामि तत्स्मर । शिव उवाच। इत्युक्त्वा सह तैः सर्वैर्ययौ विष्णोः परं पदम् १०८। तमध्यायं ततो विप्राद्ग्रामपालः पपाठ सः । तावुभौ तस्य माहात्म्याज्जग्मतुर्वैष्णवं पदम् १०९। इत्येकादशमाहात्म्य कथा तुभ्यं निरूपिता । यस्याः श्रवणमात्रेण महापातकसंक्षयः ११०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये सतीश्वरसंवादे पंचाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८५।

[https://www.youtube.com/watch?v=7au-mrmU-k8 yūṭyūbopari hindīrūpāntaraṇam]devyuvāca| itihāso'yamīśāna śreyasāṃ sādhanaṃ param | ākarṇya karuṇāpūrṇa mamakāṃkṣā pravarttate 1| ekādaśasya māhātmyamadhyāyasya kathāśrayam | vyāvarṇaya virūpākṣa vaktṝṇāṃ prathama prabho 2| īśvara uvāca-| ākarṇaya kathāṃ kāṃte gītāvarṇanasaṃśrayām | viśvarūpābhidhānasya māhātmyamapi pāvanam 3| adhyāyasya viśālākṣi vaktuṃ tāvanna śakyate | sahasrāṇi kathāḥ saṃti tatraikā kathyate mayā 4| praṇītāyāstaṭe nadyā[https://puranastudy.webnode.com/prajaapaala-prabhaa/pranita/ praṇītā upari ṭippaṇī] meghaṃkaramititīrthaṃ meghakaraṃ nāma svayameva janārdanaḥ|| yatra śārṅgadharo viṣṇurmekhalāyāmavasthitaḥ| - matsyapurāṇam [https://sa.wikisource.org/s/44t 22.40], tasya vā etasya yajñasya megho havirdhānaṃ vidyudagnirvarṣam̐ havistanayitnurvaṣaṭkāro yadavasphūrjati so'nuvaṣaṭkāro vāyurātmā'māvāsyā sviṣṭakṛt-, iti | ya evaṃ vidvānmeghe varṣati vidyotamāne stanayatyavasphūrjati pavamāne vāyāvamāvāsyāyām̐ svādhyāyamadhīte tapa eva tattapyate - taiā [https://sa.wikisource.org/s/h45 2.14.1] śrutam | nagaraṃ garimādhāragirimādhāraṃ iti pāṭhabhedaḥ tuṃgaprākāragopuram 5| viśālāśramaśālāsu svarṇastaṃbhavibhūṣitam | śrīmadbhiḥ sukhibhiḥ śāṃtaiḥ sadācārairjiteṃdriyaiḥ 6| adhiṣṭhitaṃ javaiścāruśṛṃgāṭakamanoharam | maṇistaṃbhasphuratsvarṇāpaṇacatvaraśobhitam 7| patākākiṃkiṇīkvāṇa kadaṃbaka kalasvaram | vedādhyayananirghoṣavācālita digaṃtaram 8| tūryasaṃghoṣaṇākīrṇa viśālavyomamaṃḍalam | patākāpallodbhūtavātanirjitavigraham 9| rājāmārgavaradvāranārīmaṃjīrasiṃjitaiḥ | vallakīveṇukairgīterbhāti vājīṃdra heṣitaiḥ 10| prekṣamāṇamivābhīkṣṇaṃ dikpālānāṃ puraiḥ samam | āste jagatpatiryatra śārṅgapāṇirvirājitaḥ 11| mūrtimatparamaṃ brahma jagallocanajīvitamlocanajīvinaḥ iti pāṭhaḥ | lakṣmīnayanarājīva pūjitākāragauravaḥ 12| trivikramavapurmeghaśyāmalaḥ komaladyutiḥ | śrīvatsavakṣārājīva vanamālāvibhūṣitaḥ 13| anekabhūṣaṇopetaḥ saratna iva vāridhiḥ | calatsaudāminīdāma sāṃdrameghasamadyutiḥ 14| tasyāste mukuṭe sākṣātśārṅgapāṇiḥ paraḥ pumān | taṃ dṛṣṭvā mucyate jaṃturjanmasaṃsārabaṃdhanāt 15| yasminpure mahātīrthaṃ vidyate mekhalābhidhamatha mekhalāṃ pariharate | aṅgiraso ha vai dīkṣitānabalyamavindattenānyadvratādaśanamavākalpayaṃsta etāmūrjamapaśyantsamāptiṃ tāṃ madhyata ātmana ūrjamadadhata samāptiṃ tayā samāpnuvaṃstatho evaiṣa etāṃ madhyata ātmana ūrjaṃ dhatte samāptiṃ tayā samāpnoti - māśa [https://sa.wikisource.org/s/erh 3.2.1.10], [https://www.angelfire.com/in4/vedastudy/pur_index23/mekhalaa.htm mekhalāupari ṭippaṇī] | yatra snātvā narairnityaṃ prāpyate vaiṣṇavaṃ padam 16| tatra vīkṣya jagannāthaṃ narasiṃhaṃ kṛpārṇavam | saptajanmārjitāddhorānmucyate duṣkṛtānnaraḥ 17| mekhalāyāṃ gaṇādhīśaṃ vilokayati yo naraḥ| sa nistarati vighnāni dustarāṇyapi sarvadā | brahmacaryaparo dāṃto nirmamo nirahaṃkṛtiḥ 18| tasminmeghaṃkare kaścidabhūdbrāhmaṇasattamaḥ | sunaṃda iti vikhyāto vedaśāstraviśāradaḥ 19| vaśīkṛteṃndriyagrāmo vāsudevaparāyaṇaḥ | devasya śārṅgiṇaḥ pārśve gītādhyāyamimaṃ priye 20| ekādaśaṃ paṭhatyeṣa viśvarūpapradarśanam | adhyāyasya prabhāvena brahmajñānamavāpa saḥ 21| paramānaṃdasaṃdoha ślāghyasaṃvitsamādhinā | pratyaṅmukheṃdriyatayāniścalāṃ sthitimīyuṣā 22| satataṃ sthīyate tena jīvanmuktena yoginā | ekadā sa mahāyogī siṃharāśisthite gurau 23| godāvarītīrthayātrāṃasyādhyāyasya prāraṃbhaṃ praṇītānadītaḥ, pretilakṣaṇataḥ abhavat| godāvarīśabdataḥ pratīyate yat ayaṃ godhāvarīrūpeṇa eti lakṣaṇasya sūcakaḥ asti| sūryasya yā ūrjā raśmirūpeṇa pṛthivī gṛhṇāti, tasyāḥ samyak dhāraṇam| dra. [https://sa.wikisource.org/s/wr1 sarasvatīrahasyoopaniṣat] vidhātumupacakrame | prathame'hni samāgatya virajaṃ tīrthamuttamam 24| nābhimārabhya tīrtheṣu sa samabhyarcya devatām | majjanmajjanjagaddhātrīṃmajjanmārjanjagaddhātrīṃ iti pāṭhaḥ kamalāṃ sa vyalokayat 25| tāṃ saṃpūjya mahāmāyāṃ sarvakāmaphalapradām | tārātīrthe tataḥ snātvā kapilāsaṃgame tataḥ 26| aṣṭatīrthamasau cakre vidhāya pitṛtarpaṇam | kumārīśaṃ śivaṃ natvā kapilādvāramāyayau 27| tatra nirmajjya nirdhūtaprāgjanmāṃtaraduṣkṛtaḥ | saṃpūjya natvā śrutvā ca devaṃ vai madhusūdanam 28| uṣitvā tatra tāṃ rātriṃ prāgātprātaḥ saha dvijaiḥ | narasiṃhavane tatra tīrthe rāmasya dīrghikā | prahlādapūjitaḥ sākṣādāste yatra nṛkesarī 29| taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ pūjayitvā tu bhaktitaḥ | tatra taṃ divasaṃ nītvā sa yayāvaṃbikāpuram 30| anugraheṇa bhaktānāmaṃbikā tatra tiṣṭhati | pūrayaṃti manuṣyāṇāṃ vāṃcchitānyakhilānyapi 31| pūjayitvāṃbikāṃ bhaktyā puṣpagaṃdhānulepanaiḥ | upahāraiśca vividhaiḥ stautraiḥ praṇamanairapi 32| viprastasmātpurā prāptaḥ kaṃṭhasthānābhidhaṃ puram | yatrāste paramā śaktirmahālakṣmīrmahādyutiḥ 33| tāmavekṣya sudhābhānubhāskaradyutimaṃḍalām | saṃsāratāpaviccheda padmapīyūṣavāhinīm 34| yogirājahṛdaṃbhoja rājahaṃsaniṣevitām | anāhatamahānādamayīmadvayarūpiṇīm 35| mahālakṣmīṃ bhagavatīṃ vāṃchitārthapradāyinīm | ārādhya bhaktibhāvena cetasā sa munīśvaraḥ 36| vivāhamaṃḍapaṃ prāpa puraṃ vipraiḥ samanvitaḥ | pure tatra pratigṛhaṃ vāsasthānamayācata 37| na lebhe vasatiṃ sthātuṃ gehe kasminnapi dvijaḥ | darśitaṃ grāmapālena viśālaṃ vāsamaṃdiram 38| praviśya vasatiṃ cakre brāhmaṇaḥ saṃgibhiḥ saha | tataḥ prabhāte vimale sunaṃdo'sau dvijottamaḥ 39| bahirālokayāṃcakre vāsagehānnijaṃ vapuḥ | adhvanyānakhilānyatra jātānkvāpi yadṛcchayā 40| gamyamānaḥ samāyāṃtaṃ grāmapālo dadarśa saḥ | taṃ babhāṣe grāmapāla āyuṣmānasi sarvaśaḥ 41| bhāgadheyavatāṃ puṃsāṃ puṇyaḥ puṇyavatāmasi | prabhāvo vidyate vatsa kopi lokottarastvayi 42| kva prayātāḥ sahāyāste kathaṃ tatsadanādbahiḥ | tatpaśya muniśārdūla kathayāmi tavāgrataḥ 43| kiṃtu nānyaṃ tvayā tulyaṃ paśyāmīha tapasvinam | kiṃ jānāsi mahāmaṃtraṃ kāṃ vidyāmavalaṃbase 44| kasya devasya kāruṇyācchaktirlokottarā tvayi | tatkāruṇyavaśāttiṣṭha grāme'sminbrāhmaṇottama 45| śuśrūṣāmakhilāmeva bhagavaṃste karomyaham | iti saṃvāsayāmāsa tasmingrāme munīśvaram 46| paricaryā ca tasyāsau bhaktyā cakre divāniśam | divaseṣu prayāteṣu saptāṣṭasu sameyivān 47| prātarāgatya tasyāgre ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ | adya me bhāgyahīnasya guṇavānbhaktimānsutaḥ 48| jājvalyamānadaṃṣṭreṇa bhakṣito niśi rakṣasā | ityevaṃ rakṣakeṇoktaṃ taṃ papraccha sa saṃyamī 49| kvāste sa rākṣasaḥ putro bhakṣitaste kathaṃ vada | grāmapāla uvāca-| vartate nagare ghoraḥ puruṣādo niśācaraḥ 6.185.50| sa khādati narānetya nityaṃ nagaragocarān | sa sarvairnāgarairatra prārthitaḥ puruṣaiḥ purā 51| rakṣa rākṣasa naḥ sarvāngrāsaṃ te kalpayāmahe | pathikā niśi nidraṃti ye ca tānbhuṃkṣva rākṣasa 52| etasminsadane pāṃthāngrāmapālapraveśitān | āhāraṃ kalpayāṃcakrurātmīyaprāṇaguptaye 53| bhavānsuptogṛhe'muṣminnadhanyaiḥ saṃyutaḥ paraiḥ | te grastāḥ kila cānena na tvaṃ muktosi dvijottama 54| prabhāvaṃ bhavato vetti bhavāneva dvijottama | madīya tanayasyādya mitramekamupāgatam 55| ajānatā mayā so'pi tanayasya priyaḥ sakhā | anyaiḥ pāṃthajanaiḥ sārddhaṃ tasmingehe praveśitaḥ 56| śrutvā tatra praviṣṭaṃ taṃ niśīthe tanayo mama | tamānetuṃ gataḥ so'pi bhakṣitastena rakṣasā 57| duḥkhitena mayā proktaḥ prātaḥ sa piśitāśanaḥ | mamāpi putro duṣṭātmanbhavatā niśi bhakṣitaḥ 58| bhavajjaṭharanirmagnaḥ suto'sau yena jīvati | asti caivamupāyaste brūhi me tvaṃ niśācara 59| rākṣasa uvāca-| aṃtaḥpraviṣṭā tvatputramajñātvāhamabhakṣayam | ajānanbhakṣitaḥ pāṃthaiḥ sahito'sau sutastava 60| yathā jīvati me kukṣau yathā bhavati rakṣitaḥ | tathā vihitamapyasti daivena parameṣṭhinā 61| gītaikādaśamadhyāyaṃ yaḥ paṭhatyaniśaṃ dvijaḥ | tatprabhāvena me muktirmṛtānāṃ punarudbhavaḥ 62| grāmapāla uvāca-| kathamekādaśādhyāyasāmarthyamidamadbhutam 63| iti pṛṣṭo mayā vipra sa babhāṣe niśācaraḥ 64| purā gṛdhreṇa kenāpi nabhomārgeṇa gacchatā | asthikhaṃḍaṃ svatuṃḍāgrātpātitaṃ kvāpi vāriṇi 65| taṃ jalāśayamāgatyako'pi jñānīśvarastadā | mahātīrthamiti jñātvā vidadhe pitṛtarpaṇam 66| tamūcire janāḥ sarve tīrthametatkathaṃ vada | japatyekādaśādhyāyaṃ trisandhyaṃ niyateṃdriyaḥ 67| kṛtamaunastu vipro'sau caurairvyāpāditaḥ pathi | tasyāsthiśakalaṃ gṛdhravadanātpatitaṃ jale 68| tena tīrthamidaṃ divyaṃ jātaṃ pātakanāśanam | tataste mānavāḥ sarve sasnustatra jalāśaye 69| niṣkalmaṣatayā caivaṃ prāpuste paramaṃ padam | ekādaśasya sāmarthyādadhyāyasya bhaviṣyati 70| mamāpi muktiḥ pāṃthānāṃ punarutthānameva ca | yo mayā kaścidudgīrṇo brāhmaṇo'traiva tiṣṭhati 71| sa ca ekādaśādhyāyaṃ japati sma niraṃtaram | sa tenādhyāyamaṃtreṇa saptavārābhimaṃtritam 72| vidhāya vāri vipreṃdraḥ kṣipedyadi mamopari | tato me śāpanirmuktirbhaviṣyati na saṃśayaḥ | iti tenāsmi saṃdiṣṭaḥ samāyātastvadaṃtikam 73| vipra uvāca-| rākṣasaḥ kena pāpena jātosau vada rakṣaka | yatkṣapāyāṃ gṛhe tasminnarānkhādati nidritān 74| grāmapāla uvāca| asmingrāme purā kaścidāsīdvipraḥ kṛṣīvalaḥ | ekadā śālikedārarakṣaṇe vyākulo dvijaḥ 75| nātidūre mahāgṛdhraḥ pāṃthamekamabhakṣayat | taṃ vimocayituṃ dūrāddayāṃcakre'pi tāpasaḥ 76| bhuktvā pāṃthaṃ khagastāvanniragādaṃbarādhvanā | tataḥ sa tāpasaḥ kopāttaṃ babhāṣe kṛṣīvalam 77| dhiktvāṃ hālika durbuddhe kaṭhoramatinirghṛṇa | kukṣibharaṃ paratrāṇa vimukhaṃ hatajīvitam 78| coraiśca daṃṣṭribhiḥ sarppairarivahniviṣāṃbubhiḥ | gṛdhrarākṣasabhūtaiśca vetālādibhirāhatān 79| janānupekṣate śaktaḥ sa tadvadhaphalaṃ labhet | na mocayati yo vipraṃ prabhuścorādibhirdhṛtam 80| sa yāti narakaṃ ghoraṃ sa punarjāyate vṛkaḥ | nihanyamānaṃ vipine gṛdhravyāghreṇa pīḍitam 81| muṃcamuceti yo vakti sa yāti paramāṃ gatim | gavāmarthe hatā vyāghrairvyādhairduṣṭaiśca rājabhiḥ 82| tepi yāṃti padaṃ viṣṇorduṣprāpyaṃ yogināmapi | aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca 83| śaraṇāgatasaṃtrāṇa kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm | dīnasyopekṣaṇaṃ kṛtvā bhītasya ca śarīriṇaḥ 84| puṇyavānapi kālena kuṃbhīpāke sa pacyate | paśyannapi bhavān pāṃthaṃ duṣṭagṛdhreṇa bhakṣitam 85| nivāraṇasamarthopi na cakre yannivāraṇam | niṣkṛposi yatastasmādbhaviṣyasi niśācaraḥ 86| imāṃ śāpaṃ mune śrutvā kaṃpamānakalevaraḥ | praṇamya hāliko vipraṃ babhāṣe karuṇaṃ vacaḥ 87| atrāhaṃ kṣetrarakṣāyāṃ ciraṃ kṣiptena cakṣuṣā | na vedmi nikaṭaṃ gṛdhra hanyamānamimaṃ naram 88| tena me'nugrahaṃ kartuṃ kṛpaṇasya tvamarhasi | vipra uvāca| yo vettyekādaśādhyāyaṃ japatyanudinaṃ ca yaḥ 89| tenābhimaṃtritaṃ vāri yadā śirasi tāvake | patiṣyati tadā śāpāttava muktirbhaviṣyati 90| ityuktvā tāpaso yāto hāliko rākṣaso'bhavat | tadāgaccha dvijaśreṣṭha tenādhyāyena maṃtraya | tīrthodakaṃ svahastena tasya mūrddhani nikṣipa 91| mahādeva uvāca| iti tatprārthitaṃ tasya śrutvā ca karuṇāplutaḥ | tatheti sahapālena munī rakṣoṃtikaṃ yayau 92| ekādaśena tenāṃbu viśvarūpeṇa maṃtritam | nikṣiptaṃ tasya śirasi tena vipreṇa yoginā 93| gītādhyāyaprabhāveṇa śāpamokṣamavāpa saḥ | vihāya rākṣasaṃ dehaṃ caturbāhustato'bhavat 94| nigīrṇā ye janāstena pāṃthā āsansahasraśaḥ | caturbhujā babhūvuste śaṃkhacakragadādharāḥ 95| te vimānānyāruruhustāvadūce sa rākṣasam | madīyastanayaḥ kastaṃ darśayasva niśācara 96| ityukte grāmapālena divyadhīrāha rākṣasaḥ | evaṃ caturbhujaṃ viddhi tamālaśyāmaladyutim 97| māṇikyamukuṭaṃ divyamaṇikuṃḍalamaṃḍitam | hārahārimahāskaṃdhaṃ svarṇakeyūrabhūṣitam 98| rājīvalocanaṃ snigdhaṃ haste kṛtasaroruham | divyaṃ vimānamārūḍhaṃ devatvaṃ prāptamātmajam 99| iti tasya vacaḥ śrutvā sutaṃ dṛṣṭvā ca tādṛśam | svagehaṃ netumārebhe jahāsa sa sutastataḥ 6.185.100| kati vārāṇi jāto'si tvaṃ putro mama rakṣaka | pūrvaputrastvadīyo'smi adhunā vibudho'smyaham 101| yāsyāmi vaiṣṇavaṃ dhāma brāhmaṇasya prasādataḥ | niśācaro'pi prāpto'yaṃ paśya dehaṃ caturbhajam 102| ekādaśasya māhātmyādyāti svargaṃ samaṃ janaiḥ | viprādasmāttamadhyāyamadhīṣva tvaṃ japāniśam 103| bhaviṣyati na saṃdehastavāpi gatirīdṛśī | tāta tasmātsatāṃ saṃgaṃ durlabhaṃ sarvathā janaiḥ 104| sopyadya te samutpanno hyātmanaḥ sādhayepsitam | kiṃ dhanairbhogadānairvā kiṃ yajñaistapasā nu kim 105| kiṃ pūrtairvāparaṃ śreyo viśvarūpasya pāṭhataḥ | tadviṣṇoḥ paramaṃ rūpamadhyāyasya śrutena ca 106| yatpūrṇānaṃdasaṃdoha kṛṣṇabrahmāsyanirgatam | kurukṣetre'rjune mitre tatkaivalyarasāyanam 107| nṛṇāṃ ca bhavabhītānāmādhivyādhibhayāpaham | anekajanmaduḥkhaghnaṃ nānyatpaśyāmi tatsmara | śiva uvāca| ityuktvā saha taiḥ sarvairyayau viṣṇoḥ paraṃ padam 108| tamadhyāyaṃ tato viprādgrāmapālaḥ papāṭha saḥ | tāvubhau tasya māhātmyājjagmaturvaiṣṇavaṃ padam 109| ityekādaśamāhātmya kathā tubhyaṃ nirūpitā | yasyāḥ śravaṇamātreṇa mahāpātakasaṃkṣayaḥ 110| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe gītāmāhātmye satīśvarasaṃvāde paṃcāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 185|