Chapter 18

सोमशर्मोवाच- पूर्वजन्मकृतं पापं त्वयाख्यातं च मे मुने । शूद्रत्वेन तु विप्रेन्द्र मयैव परिवर्जितम् १। विप्रत्वं हि मया प्राप्तं तत्कथं द्विजसत्तम । तत्सर्वं कारणं ब्रूहि ज्ञानविज्ञानपंडित २। वसिष्ठ उवाच-। यत्त्वया चेष्टितं पूर्वं कर्मधर्माश्रितंद्विज । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां यदि मन्यसे ३। ब्राह्मणः कश्चिदनघः सदाचारः सुपंडितः । विष्णुभक्तस्तु धर्मात्मा नित्यं विष्णुपरायणः ४। यात्राव्याजेन तीर्थानां भ्रमत्येकः समेदिनीम् । अटमानः समायातस्तव गेहं महामतिः ५। याचितं स्थानमेकं वै वासार्थं द्विजसत्तम । तवैव भार्यया दत्तं त्वया च सह पुत्रकैः ६। एयतामेयतां ब्रह्मन्सुखेन सुगृहे मम । वैष्णवं ब्राह्मणं पुण्यमित्युवाच पुनः पुनः ७। सुखेन स्थीयतामत्र गृहोयं तव सुव्रत । अद्य धन्योस्म्यहं पुण्यमद्य तीर्थमहं गतः ८। अद्य तीर्थफलं प्राप्तं तवांघ्रिद्वयदर्शनात् । गवां स्थानं वरं पुण्यं निवासाय निवेदितम् ९। अंगसंवाहनं कृत्वा पादौ चैव प्रमर्दितौ । क्षालितौ चपुनस्तोयैः स्नातः पादोदकेन हि १०। सद्यो घृतं दधिक्षीरमन्नं तक्रं प्रदत्तवान् । तस्मै च ब्राह्मणायैव भवानित्थं महात्मने ११। एवं संतोषितो विप्रस्त्वया च सह भार्यया । पुत्रैः सार्धं महाभागो वैष्णवो ज्ञानपंडितः १२। अथ प्रभाते संप्राप्ते दिने पुण्ये सुभाग्यदे । आषाढस्य तु शुद्धस्यैकादशी पापनाशनी १३। तस्मिन्दिने सुसंप्राप्ता सर्वपातकनाशिनी । यस्यां देवो हृषीकेशो योगनिद्रां प्रगच्छति १४। तां प्राप्य च ततो लोकास्तत्यजुर्बुद्धिपंडिताः । गृहस्य सर्वकर्माणि विष्णुध्यानरता द्विज १५। उत्सवं परमं चक्रुर्गीतमंगलवादनैः । स्तुवंति ब्राह्मणाः सर्वे वेदैः स्तोत्रैः सुमंगलैः १६। एवं महोत्सवं प्राप्य स च ब्राह्मणसत्तमः । तस्मिन्दिने स्थितस्तत्र संप्राप्तं समुपोषणम् १७। एकादश्यास्तु माहात्म्यं पठितं ब्राह्मणेन वै । भार्या पुत्रैः सुतैः सार्द्धं श्रुतं धर्ममनुत्तमम् १८। श्रुते तस्मिन्महापुण्ये भार्या पुत्रैस्तु प्रेरितः । संसर्गादस्य विप्रस्य व्रतमेतत्समाचर १९। तदाकर्ण्य महद्वाक्यं सर्वपुण्यप्रदायकम् । व्रतमेतं करिष्यामि इति निश्चितमानसः २०। भार्या पुत्रैः समं गत्वा नद्यां स्नानं कृतं त्वया । हृष्टेन मनसा विप्र पूजितो मधुसूदनः २१। सर्वोपहारैः पुण्यैश्च गंधधूपादिभिस्तथा । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतादिभिस्तथा २२। ब्राह्मणस्य प्रसंगेन नद्यां स्नानं पुनः कृतम् । पूजितो देवदेवेशः पुष्पधूपादिमंगलैः २३। भक्त्या प्रणम्य गोविंदं स्नापयित्वा पुनः पुनः । निर्वापं तादृशं दत्तं ब्राह्मणाय महात्मने २४। भक्त्या प्रणम्य तं विप्रं दत्ता तस्मै सुदक्षिणा । कृतवान्पारणं विप्र पुत्रैर्भार्यादिभिः समम् २५। प्रेषितो भक्तिपूर्वेण सद्भावेन त्वयैव सः । एवं व्रतं समाचीर्णं त्वया वै द्विजसत्तम २६। संगत्या ब्राह्मणस्यैव विष्णोश्चैव प्रसादतः । भवान्ब्राह्मणतां प्राप्तः सत्यधर्मसमन्वितः २७। तस्य व्रतस्य भावेन त्वया प्राप्तं महत्कुलम् । भूसुराणां महाप्राज्ञं सत्यधर्मसमाविलम् २८। तस्मै तु ब्राह्मणायैव वैष्णवाय महात्मने । श्रद्धया सत्यभावेन दत्तमन्नं सुसंस्कृतम् २९। तस्य दानस्य भावेन मिष्टान्नमुपतिष्ठति । महामोहैः प्रमुग्धो हि तृष्णया व्यापितं मनः ३०। पूर्वजन्मनि ते विप्र अर्थमेव प्रसंचितम् । न दत्तं ब्राह्मणेभ्यो हि दीनेष्वन्येषु वै त्वया ३१। दारेषु पुत्रलोभेन म्रियमाणेन वै तदा । तस्य पापस्य भावेन दारिद्रं त्वामुपाविशत् ३२। पुत्रलोभं परित्यज्य स्नेहं त्यक्त्वा प्रदूरतः । अपुत्रवान्भवाञ्जातस्तस्य पापस्य वै फलम् ३३। सुपुत्रं च कुलं विप्र धनधान्यवरस्त्रियः । सुजन्ममरणं चैव सुभोगाः सुखमेव च ३४। राज्यं स्वर्गश्च मोक्षश्च यद्यद्दुर्लभमेव च । प्रसादात्तस्य देवस्य विष्णोश्चैव महात्मनः ३५। तस्मादाराध्य गोविन्दं नारायणमनामयम् । प्राप्स्यसि त्वं परं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम् ३६। सुपुत्र त्वं धनं धान्यं सुभोगान्सुखमेव च । पूर्वजन्मकृतं सर्वं यत्त्वया परिचेष्टितम् ३७। तन्मया कथितं विप्र तवाग्रे परिनिष्ठितम् । एवं ज्ञात्वा महाभाग नारायणपरो भव ३८। ब्रह्मात्मजेनापि महानुभावः स विप्रवर्यः परिबोधितो हि । हर्षेणयुक्तः स महानुभावो भक्त्या वसिष्ठं प्रणिपत्य तत्र ३९। आमंत्र्य विप्रं स जगाम गेहं तां प्राप्य भार्यां सुमनां प्रहर्षः । सर्वं हि वृत्तं ममपूर्वचेष्टितं तेनैव विप्रेण तव प्रसादात् ४०। भद्रे वसिष्ठेन विकाशनीतमद्यैव मोहं परिनाशितं मे । आराधयिष्ये मधुसूदनं हि यास्यामि मोक्षं परमं पदं तत् ४१। आकर्ण्य वाक्यं परमं महांतं सुमंगलं मंगलदायकं हि । हर्षेण युक्ता तमुवाच कांतं पुण्योसि विप्रेण विबोधितोऽसि ४२। इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे-। ऐंद्रे सुमनोपाख्याने अष्टादशोऽध्यायः १८।

somaśarmovāca- pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ tvayākhyātaṃ ca me mune | śūdratvena tu viprendra mayaiva parivarjitam 1| vipratvaṃ hi mayā prāptaṃ tatkathaṃ dvijasattama | tatsarvaṃ kāraṇaṃ brūhi jñānavijñānapaṃḍita 2| vasiṣṭha uvāca-| yattvayā ceṣṭitaṃ pūrvaṃ karmadharmāśritaṃdvija | tadahaṃ saṃpravakṣyāmi śrūyatāṃ yadi manyase 3| brāhmaṇaḥ kaścidanaghaḥ sadācāraḥ supaṃḍitaḥ | viṣṇubhaktastu dharmātmā nityaṃ viṣṇuparāyaṇaḥ 4| yātrāvyājena tīrthānāṃ bhramatyekaḥ samedinīm | aṭamānaḥ samāyātastava gehaṃ mahāmatiḥ 5| yācitaṃ sthānamekaṃ vai vāsārthaṃ dvijasattama | tavaiva bhāryayā dattaṃ tvayā ca saha putrakaiḥ 6| eyatāmeyatāṃ brahmansukhena sugṛhe mama | vaiṣṇavaṃ brāhmaṇaṃ puṇyamityuvāca punaḥ punaḥ 7| sukhena sthīyatāmatra gṛhoyaṃ tava suvrata | adya dhanyosmyahaṃ puṇyamadya tīrthamahaṃ gataḥ 8| adya tīrthaphalaṃ prāptaṃ tavāṃghridvayadarśanāt | gavāṃ sthānaṃ varaṃ puṇyaṃ nivāsāya niveditam 9| aṃgasaṃvāhanaṃ kṛtvā pādau caiva pramarditau | kṣālitau capunastoyaiḥ snātaḥ pādodakena hi 10| sadyo ghṛtaṃ dadhikṣīramannaṃ takraṃ pradattavān | tasmai ca brāhmaṇāyaiva bhavānitthaṃ mahātmane 11| evaṃ saṃtoṣito viprastvayā ca saha bhāryayā | putraiḥ sārdhaṃ mahābhāgo vaiṣṇavo jñānapaṃḍitaḥ 12| atha prabhāte saṃprāpte dine puṇye subhāgyade | āṣāḍhasya tu śuddhasyaikādaśī pāpanāśanī 13| tasmindine susaṃprāptā sarvapātakanāśinī | yasyāṃ devo hṛṣīkeśo yoganidrāṃ pragacchati 14| tāṃ prāpya ca tato lokāstatyajurbuddhipaṃḍitāḥ | gṛhasya sarvakarmāṇi viṣṇudhyānaratā dvija 15| utsavaṃ paramaṃ cakrurgītamaṃgalavādanaiḥ | stuvaṃti brāhmaṇāḥ sarve vedaiḥ stotraiḥ sumaṃgalaiḥ 16| evaṃ mahotsavaṃ prāpya sa ca brāhmaṇasattamaḥ | tasmindine sthitastatra saṃprāptaṃ samupoṣaṇam 17| ekādaśyāstu māhātmyaṃ paṭhitaṃ brāhmaṇena vai | bhāryā putraiḥ sutaiḥ sārddhaṃ śrutaṃ dharmamanuttamam 18| śrute tasminmahāpuṇye bhāryā putraistu preritaḥ | saṃsargādasya viprasya vratametatsamācara 19| tadākarṇya mahadvākyaṃ sarvapuṇyapradāyakam | vratametaṃ kariṣyāmi iti niścitamānasaḥ 20| bhāryā putraiḥ samaṃ gatvā nadyāṃ snānaṃ kṛtaṃ tvayā | hṛṣṭena manasā vipra pūjito madhusūdanaḥ 21| sarvopahāraiḥ puṇyaiśca gaṃdhadhūpādibhistathā | rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā nṛtyagītādibhistathā 22| brāhmaṇasya prasaṃgena nadyāṃ snānaṃ punaḥ kṛtam | pūjito devadeveśaḥ puṣpadhūpādimaṃgalaiḥ 23| bhaktyā praṇamya goviṃdaṃ snāpayitvā punaḥ punaḥ | nirvāpaṃ tādṛśaṃ dattaṃ brāhmaṇāya mahātmane 24| bhaktyā praṇamya taṃ vipraṃ dattā tasmai sudakṣiṇā | kṛtavānpāraṇaṃ vipra putrairbhāryādibhiḥ samam 25| preṣito bhaktipūrveṇa sadbhāvena tvayaiva saḥ | evaṃ vrataṃ samācīrṇaṃ tvayā vai dvijasattama 26| saṃgatyā brāhmaṇasyaiva viṣṇoścaiva prasādataḥ | bhavānbrāhmaṇatāṃ prāptaḥ satyadharmasamanvitaḥ 27| tasya vratasya bhāvena tvayā prāptaṃ mahatkulam | bhūsurāṇāṃ mahāprājñaṃ satyadharmasamāvilam 28| tasmai tu brāhmaṇāyaiva vaiṣṇavāya mahātmane | śraddhayā satyabhāvena dattamannaṃ susaṃskṛtam 29| tasya dānasya bhāvena miṣṭānnamupatiṣṭhati | mahāmohaiḥ pramugdho hi tṛṣṇayā vyāpitaṃ manaḥ 30| pūrvajanmani te vipra arthameva prasaṃcitam | na dattaṃ brāhmaṇebhyo hi dīneṣvanyeṣu vai tvayā 31| dāreṣu putralobhena mriyamāṇena vai tadā | tasya pāpasya bhāvena dāridraṃ tvāmupāviśat 32| putralobhaṃ parityajya snehaṃ tyaktvā pradūrataḥ | aputravānbhavāñjātastasya pāpasya vai phalam 33| suputraṃ ca kulaṃ vipra dhanadhānyavarastriyaḥ | sujanmamaraṇaṃ caiva subhogāḥ sukhameva ca 34| rājyaṃ svargaśca mokṣaśca yadyaddurlabhameva ca | prasādāttasya devasya viṣṇoścaiva mahātmanaḥ 35| tasmādārādhya govindaṃ nārāyaṇamanāmayam | prāpsyasi tvaṃ paraṃ sthānaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam 36| suputra tvaṃ dhanaṃ dhānyaṃ subhogānsukhameva ca | pūrvajanmakṛtaṃ sarvaṃ yattvayā pariceṣṭitam 37| tanmayā kathitaṃ vipra tavāgre pariniṣṭhitam | evaṃ jñātvā mahābhāga nārāyaṇaparo bhava 38| brahmātmajenāpi mahānubhāvaḥ sa vipravaryaḥ paribodhito hi | harṣeṇayuktaḥ sa mahānubhāvo bhaktyā vasiṣṭhaṃ praṇipatya tatra 39| āmaṃtrya vipraṃ sa jagāma gehaṃ tāṃ prāpya bhāryāṃ sumanāṃ praharṣaḥ | sarvaṃ hi vṛttaṃ mamapūrvaceṣṭitaṃ tenaiva vipreṇa tava prasādāt 40| bhadre vasiṣṭhena vikāśanītamadyaiva mohaṃ parināśitaṃ me | ārādhayiṣye madhusūdanaṃ hi yāsyāmi mokṣaṃ paramaṃ padaṃ tat 41| ākarṇya vākyaṃ paramaṃ mahāṃtaṃ sumaṃgalaṃ maṃgaladāyakaṃ hi | harṣeṇa yuktā tamuvāca kāṃtaṃ puṇyosi vipreṇa vibodhito'si 42| iti śrīpadmapurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāṃ bhūmikhaṃḍe-| aiṃdre sumanopākhyāne aṣṭādaśo'dhyāyaḥ 18|