Chapter 201

नारद उचाव- अथावरुह्य तौ वृक्षात्पितृपुत्रौ सुविस्मितौ । दृष्ट्वा हरिपदप्राप्तिमभूतां पापिनोरपि १। शिवशर्माथ विप्रेंद्रः श्रुत्वा तीर्थस्तुतिं तदा । गणोक्तां विष्णुशर्माणमुवाच सुतमात्मनः २। शिवशर्मोवाच- यत्पदं न सुलभं द्विजन्मनां साधितेन तपसापि लीलया । प्रापतुः शबरदंष्ट्रिणौ च तत्तीर्थराजमहिमा विलोक्य ताम् ३। जन्मनः प्रभृति तावदामृतेः पापिनावपि च यत्प्रभावतः । जग्मतुः सुत हरेः सरूपतामस्य तीर्थवृषभस्य का स्तुतिः ४। शुद्धसत्वमपि रूपमैश्वरं क्वाम्बुजन्मजनिदेवदुर्ल्लभम् । तामसौ क्व मृगनाथभिल्लकौ किं तु तीर्थमिदमद्भुतक्रियम् ५। तात भो पतति वेधसः पदात्जंतुरंतमधिगम्य कर्मणाम् । अत्र देवगुरुनिर्मिते मृतिं प्राप्य माधवपदान्न विच्युतिः ६। नारद उवाच- एवं प्रत्यक्षमालोक्य माहात्म्यं स द्विजोत्तमः । तीर्थस्यास्य गुरो राजन्स्नातुं तत्र प्रचक्रमे ७। मुख दंत पदानां सः कृत्वा शुद्धिं च चेतसः । पंचकच्छः शिखाबंधोपग्रही माधवं स्मरन् ८। अश्वक्रांतेति श्लोकेन पाठेन तटमृत्तिकाम् । स्पृशंस्तयैव विदधत्तिलकं जलमाविशत् ९। तत्र प्रवाहाभिमुखो निमज्जन्पुनरुत्थितः । पुनर्मग्नो हरिं स्मृत्वा गंगां च जनपावनीम् १०। अयोध्याद्यापुरीः सप्त पुनरुत्थाय संस्मरन् । पुनर्ममज्ज सलिले गोविंदार्पितमानसः ११। कृत्वा यथाविधिस्नानं धौतवस्त्रे च पर्यधात् । बहिरागत्य तिलकं चक्रे च द्विजसत्तमः १२। करपादशिखासूत्रैर्दर्भांश्च विदधद्वशी । संध्यां चकार विधिवत्तर्पणं त्रिविधं तथा १३। सूर्याय कुसुमैर्दत्त्वा स जलैरर्घमादृतः । शिरोबद्धांजलिपुटो नमश्चक्रे द्विजोत्तमः १४। आवाहनादि नैवेद्यपर्यंतमथ विप्रराट् । जगत्पूज्यपदाब्जस्य विष्णोः पूजामचीकरत् १५। कृतक्रियः सूपविष्टः तादृशं सुतमात्मनः । जगाद संस्मरन्पूर्वजन्मकर्मणि कृत्स्नशः १६। शिवशर्मोवाच- विष्णुशर्मन्न ते मिथ्या वाक्यं तात यतः स्मृतिः । अत्र स्नानेन मे जाता पूर्वेषां जन्मकर्मणाम् १७। आकर्णय माहाभाग कथयामि तवाग्रतः । पुराहमन्वये जातो विशां धनिकधर्मिणाम् १८। पिता मे शरभो नाम्ना कान्यकुब्जे पुरेऽवसन् । वाणिज्येनार्जयन्वित्तं भूरिधर्मधनाश्रितः १९। व्यतीतस्तु महान्कालस्तस्य नाभवदात्मजः । जरागृहीतदेहस्य तच्चिंतातुरचेतसः २०। अचिंतयदहोरात्रमिति वैश्यवरस्तदा । विना सुतेन मे व्यर्थं धनं भूर्यपि संचितम् २१। ऋते सुतमृणीलोके पितॄणां धनवानपि । सजलोऽपि विना वर्षं चातकानां यथा घनः २२। पुमान्जयति संतत्या विश्वं धर्मधुरीणया । शक्त्या त्रिविधया राजा विपक्षमिव दुर्जयम् २३। प्रीणाति संततिः शुद्धा सुमनः पितृमानवान् । मित्रप्रत्यर्थ्यु यदासीनान्सूनृता वाग्यथेरिता २४। उदयस्थेन पुत्रेण वर्द्धते स्वयशः पितुः । निर्मलं द्विजराजेन नीरं तीरनिधेरिव २५। तस्माद्यतेत्सुतोत्पत्यै शरीरेण धनेन वा । तमृते हि द्वयं व्यर्थं जनानां तडिदायुषाम् २६। एवं चिंतयतस्तस्य गृहे मुनिवरस्तदा । देवलोऽतीद्रियज्ञानो वरं दातुं समाययौ २७। आगतं तं समालोक्य प्रत्युत्थायासनात्पिता । दत्त्वार्घमथ पाद्यं च ववंदे शिरसा मुनिम् २८। उपवेश्यासने दत्ते स्वहस्तेन पिता मम । पप्रच्छ च मुनिश्रेष्ठं देवलं देवदर्शनम् २९। स्वागतं तु मुनिश्रेष्ठ शमस्ति भवतां कुले । तपः स्वाध्यायनियमा निष्प्रत्यूहा भवंति च ३०। काले चातिथयः कच्चिदायांति भवदाश्रमे । कच्चिदाश्रमवृक्षा वः फलंति मनसेप्सितम् ३१। व्याघ्रादयो न कुर्वंति कच्चिद्वैरं मृगादिभिः । त्वदीयाश्रममभ्येत्य भ्रातरो भ्रातृभिर्यथा ३२। तवाटनं भुवि मुदे गृहिणामन्यथा कथम् । तेषां गृहाधिमग्नानां दर्शनं क्व भवादृशः ३३। हरिपादरजोबुद्धेः कामं कामो न कुत्रचित् । मुने तव तथाप्याशु हेतुमागमने वद ३४। शिवशर्मोवाच- इत्युक्तस्तेन स मुनिर्देवलो देवपूजितः । अब्रवीत्तन्मनोभावं ज्ञातुकामो विशांपतिम् ३५। देवल उवाच- वैश्यवर्य त्वया भूरि धनं धर्मेण संचितम् । करोषि येन धर्मज्ञ नित्यनैमित्तिकी क्रियाः ३६। आदरं राजसदसि धनेन लभते नरः । सुभटः शत्रुसंग्रामे विक्रमेण यथा जयम् ३७। गृहस्थस्तु धनं प्राप्य परां पुष्टिं व्रजत्यलम् । शरत्परिणतं सस्यमनड्वानिव विश्पते ३८। धनिनां न विमुंचंति बंधवोऽन्ये च ये जनाः । मधुमत्सुमनो युक्तं पादपं मधुपा इव ३९। धनाभावेन गृहिणां कृशत्वमुपजायते । सर्वतो ग्रीष्मसमये नभसां सरसामिव ४०। तद्धनं वर्त्तते भूरि गृहे तव विशांपते । कुतः कृशत्वमंगानां गोप्यं चेन्न वदाद्य मे ४१। वैश्य उवाच- हितोपदेशविरता भवंतः पितरो यथा । गोपनीयं भवद्भ्यः किं मादृशैः पुत्रतां गतैः ४२। त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ सर्वतोऽस्ति शिवं मम । वार्द्धकेपि सुताभावो दुःखमेकमिदं मम ४३। तस्मात्कृशत्वमंगानां विद्धि मे मुनिपुंगव । बिभेम्यहं पितृऋणाद्यतोऽधः पतनं नृणाम् ४४। तमुपायं कुरु मुने येन स्यां सुतवानहम् । किंचित्कर्तुमशक्यं न भूतलेऽत्र भवादृशैः ४५। शिवशर्मोवाच- इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वैश्यवर्यस्य देवलः । मनः क्षणं स्थिरं कृत्वा दध्यौ मीलितलोचनः ४६। संततेर्मत्पितुर्दृष्ट्वा प्रतिबंधस्य कारणम् । देवलोतींद्रियज्ञानी बभाषे कारयन्स्मृतिम् ४७। देवल उवाच- एकदा तु पुरा वैश्य तवेयं धर्मचारिणी । यं चकार स्वचित्ते तं कथयामि मनोरथम् ४८। गुर्विणी यद्यहं गौरि भवेऽहं शंभुवल्लभे । तदा त्वां तोषयिष्यामि षड्रसान्वितभोजनैः ४९। धूपदीपकमालाभिस्तांबूलैर्नृत्यबाधकैः । तंत्रीमुखोद्गतैर्गीतैर्नानाविधविलेपनैः ५०। एवं प्रतिश्रुत्य पुरः सखीनां दयिता तव । प्रतीक्षमाणा तं कालं तस्थौ तद्भक्तिसंयुता ५१। तस्मिन्नेवाभवद्गर्भो मासेऽस्या योषितस्तव । ऊचुरेनां ततः सख्यः सर्वाः सस्नेहचेतसः ५२। यस्त्वया वांछितो गर्भो गौर्या संप्रतिपादितः । अतः प्रतिश्रुतं देव्याः पूजनं सुभगे कुरु ५३। नोचेद्विकाराद्भवति विघ्नं तु तदनुष्ठितात् । तोषिता रोषिताश्चात्र देव्यो हि वरशापदाः ५४। सखीभिरिति ते भार्या कथितेयं मुदान्विता । त्वामुवाच महाभागा विनयेन पतिव्रता ५५। नाथ पूजयितुं गौरीं वांछाम्यखिलकामदाम् । यत्प्रसादादहं याता वांछितार्थवती प्रभो ५६। वैश्यवर्य त्वमेवैतच्छ्रुत्वास्या वचनं शुभम् । अमन्यत गर्भवतीमेनां निजगृहेश्वरीम् ५७। परमोत्सवया मोदमानः सद्यो भवानपि । भृत्यानाज्ञापयामास पूजावस्तूपपादने ५८। तैरानाय्य समस्तानि वस्तूनि भवता ततः । अस्यै दत्तानि मध्वन्न द्राक्षा गंधादिकान्यपि ५९। ततो निजसखीः सर्वा आहूयेदमिदं जगौ । सख्यः समस्ताः सामग्री समानीतांबिकार्चने ६०। नीत्वा पूजोपकरणं यूयं यातांबिकालयम् । संतोषयत तां देवीं पूजया विधिदृष्टया ६१। गुर्विणीति कुलेऽस्माकं न निर्याति गृहाद्बहिः । अतोऽहं नागमिष्यामि यूयं यात तदर्चने ६२। इत्याज्ञप्तास्तु ताः सख्यो नीत्वोपकरणं ययुः । अंबिकालयमुन्मत्तभ्रमद्भ्रमरकेतनम् ६३। कोकिलाकुलसंकेलि सहकारकुलाकुलम् । हंससारसचक्राह्वमंडितं स्वच्छसारसम् ६४। महादेवगुणालापि शुकसारिसमावृतम् । हारपूरालतासेके तत्परो मा सखीधरम् ६५। उमापतेरुमापादन्यासपूतमहीतलम् । स्फटिकोपलसंबद्ध जलाधारसुरद्रुमम् ६६। पार्वतीपतिसंनाट्य गायद्गंधर्वनादितम् । मन्दानिलमनाग्धूत चूतचंपककोरकम् ६७। नृत्यन्मयूरनिर्ह्राद प्रतिनादिलतागृहम् । तल्लीलाचलविद्योतमानं रत्नलसत्प्रभम् ६८। तत्र गत्वा गिरिसुतां प्रणेमुस्ताः सभर्तृकाः । प्रदक्षिणीकृत्य ततो भक्त्या तां च बभाषिरे ६९। जगदंबे नमतुभ्यं शन्नो देहि शिवप्रिये । त्वत्पूजार्थे समानीतो बलिरेष प्रगृह्यताम् ७०। वैश्यस्तु शरभो नाम्ना तस्यास्ति ललितांगना । तयाभिलषितो गर्भस्तत्प्राप्तौ तव पूजनम् ७१। त्वत्प्रसादादभूत्तस्याः स गर्भः शंभुवल्लभे । त्वत्पूजनाय प्रहितो बलिरस्माभिरेषकः ७२। तस्याः कुले गर्भवती न निरेति बहिर्गृहात् । अतः सा नागता देवि प्रसीदैन गृहाण वै ७३। इत्युक्त्वा तां तदा वैश्य त्वत्स्त्रीसख्यस्तु तं बलिम् । समर्पयित्वा विधिवदानर्चुश्चंदनादिभिः ७४। प्रतिवाक्यमलब्ध्वा ता गौर्या प्रत्याययुर्गृहम् । निजसख्यै समाचख्युर्विषण्णां तां शिवप्रियाम् ७५। तासामाकर्ण्य वचनमिति वैश्य तवाबला । उन्मनाश्चिंतयामास कुतो गौरीनपि प्रिये ७६। सा जानाति यथा भक्तिस्तत्पूजाया कृता मया । तादृशीनां किमज्ञातं बाह्यं चाभ्यंतरं नृणाम् ७७। न गताहं यतस्तत्र तज्जानात्यपि कारणम् । मया दत्तेन बलिना कुतः सा न तुतोष वै ७८। नाहमन्यत्प्रजानामि तदतोषे हि कारणम् । ऋते मदगतेस्तत्र नूनं रम्ये तदालये ७९। यदतीतं न तच्छक्यमन्यथाकर्तुमद्य वै । गर्भान्मुक्ता गमिष्यामि तत्पूजायै तदालये ८०। नमस्तस्यै महादेव भार्यायै सा करोतु शम् । इत्युक्त्वा दधती गर्भं तस्थौ वैश्य तवांगना ८१। शिवशर्मोवाच- विष्णुशर्मन्निदं पूर्ववृत्तमाज्ञाय मत्पिता । पप्रच्छ मुनिशार्दूलं देवलं ज्ञानवत्तरम् ८२। वैश्य उवाच- मुने यथा प्रतिश्रुता पूजा ते स्नुषया तया । तथैवाकारि पार्वत्या विषादे कारणं वद ८३। यतोऽसौ न गता तत्र तज्जानाति शिवास्वतः । सखीभ्यश्चोक्तमस्यास्तद्विषण्णा सा कुतोभवत् ८४। देवल उवाच-। वैश्यवर्य शृणुष्वेदं कारणं कथयामि ते । यतस्तस्या विषादोऽभूत्पार्वत्या गर्भनाशकः ८५। निवृत्तासु सखीष्वस्याः संपूज्य स्कंदमातरम् । विजया पार्वतीं प्राह कौतूहलसमन्विता ८६। विजयोवाच- गिरिजे श्रद्धया तुभ्यं दत्तोमूभिरयं बलि । मानुषीभिः कुतः प्रीता नाभवस्त्वं वरानने ८७। धूपदीपकनैवेद्यैः पूजिता तोषहेतवे । प्रत्युताकारणं देवि त्वं विषादं कुतो गता ८८। देवल उवाच- इत्याकर्ण्य वचः सख्या देवी देववरार्चिता । अब्रवीद्विजयां वैश्य विषादे कारणं सखीम् ८९। पार्वत्युवाच- विजये सखि जानामि वैश्यभार्या गृहाद्बहिः । निर्गंतुमक्षमां गर्भधारणास्वविवेकतः ९०। समागतास्तु तत्सख्यो मत्पूजायै तदीरिताः । मादृशो न च गृह्णंति परहस्तकृतं बलिम् ९१। तत्पतिश्चेत्समायास्यदभविष्यत्तदा शिवम् । तस्यास्तु मदवज्ञातो गर्भपातो भविष्यति ९२। यद्व्रतं पूजनं यच्च कर्तुं न क्षमतेंगना । तत्कारयति नाथेन न भंगः स्यात्तयोःसखि ९३। अथवा विप्रमुख्येन पृष्ट्वा पतिमनन्यधीः । यतः स्वयमनागत्य तत्कृतं मे तयार्चनम् ९४। न कारितं च भर्त्रातो भविता दोहदोऽफलः । यद्युभौ तौ समागत्य दंपती श्रद्धया पुनः ९५। मां पूजयिष्यतः पुत्रो भविष्यति तदा तयोः । देवल उवाच- सशापो न त्वया वैश्य न चैव तव भार्यया ९६। श्रुतः सखीभिरस्या नो प्रसादश्च तयार्पितः । तयोरज्ञानतो वैश्य युवयोर्नाभवत्सुतः ९७। अजानतो प्रतिविधिं परत्रात्र सुखप्रदम् । एतत्ते कथितं वैश्य संतानाभावकारणम् ९८। वसिष्ठेन यथापूर्वं दिलीपस्य महीपतेः । तच्छ्रुत्वा स यथा राजा नंदिनीं समतोषयत् ९९। सस्त्रीकस्त्वं तथा वैश्य गौरिं तोषय कामदाम् । सा यथाराधिता राज्ञे दिलीपाय ददौ सुतम् १००। आराधय तथा गौरीं त्वं सा तुभ्यं च दास्यति । वैश्य उवाच- दिलीप इति भूपः कः का च सा नंदिनी मुने १०१। यामाराध्यसुतंलेभेसभूयोभूपसत्तमः । महेशादिसुरान्मुक्त्वा त्रिवर्णफलदायिनः १०२। आराधिता कुतः सैव सुतार्थं तेन भूभुजा । एतत्सर्वं समाख्याहि मुने यत्पृष्टवानहम् । श्रुत्वा ततो गिरिसुतां सेविष्ये सह भार्यया १०३। शिवशर्मोवाच- गदितमिति निशम्य विष्णुशर्मन्विनययुतेन विशा मदीय पित्रा । मुनिरिति गदितुं दिलीपवृत्तं जगति पवित्रतरं विचक्रमे सः १०४। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदी। माहात्म्ये एकाधिकद्विशततमोऽध्यायः २०१।

nārada ucāva- athāvaruhya tau vṛkṣātpitṛputrau suvismitau | dṛṣṭvā haripadaprāptimabhūtāṃ pāpinorapi 1| śivaśarmātha vipreṃdraḥ śrutvā tīrthastutiṃ tadā | gaṇoktāṃ viṣṇuśarmāṇamuvāca sutamātmanaḥ 2| śivaśarmovāca- yatpadaṃ na sulabhaṃ dvijanmanāṃ sādhitena tapasāpi līlayā | prāpatuḥ śabaradaṃṣṭriṇau ca tattīrtharājamahimā vilokya tām 3| janmanaḥ prabhṛti tāvadāmṛteḥ pāpināvapi ca yatprabhāvataḥ | jagmatuḥ suta hareḥ sarūpatāmasya tīrthavṛṣabhasya kā stutiḥ 4| śuddhasatvamapi rūpamaiśvaraṃ kvāmbujanmajanidevadurllabham | tāmasau kva mṛganāthabhillakau kiṃ tu tīrthamidamadbhutakriyam 5| tāta bho patati vedhasaḥ padātjaṃturaṃtamadhigamya karmaṇām | atra devagurunirmite mṛtiṃ prāpya mādhavapadānna vicyutiḥ 6| nārada uvāca- evaṃ pratyakṣamālokya māhātmyaṃ sa dvijottamaḥ | tīrthasyāsya guro rājansnātuṃ tatra pracakrame 7| mukha daṃta padānāṃ saḥ kṛtvā śuddhiṃ ca cetasaḥ | paṃcakacchaḥ śikhābaṃdhopagrahī mādhavaṃ smaran 8| aśvakrāṃteti ślokena pāṭhena taṭamṛttikām | spṛśaṃstayaiva vidadhattilakaṃ jalamāviśat 9| tatra pravāhābhimukho nimajjanpunarutthitaḥ | punarmagno hariṃ smṛtvā gaṃgāṃ ca janapāvanīm 10| ayodhyādyāpurīḥ sapta punarutthāya saṃsmaran | punarmamajja salile goviṃdārpitamānasaḥ 11| kṛtvā yathāvidhisnānaṃ dhautavastre ca paryadhāt | bahirāgatya tilakaṃ cakre ca dvijasattamaḥ 12| karapādaśikhāsūtrairdarbhāṃśca vidadhadvaśī | saṃdhyāṃ cakāra vidhivattarpaṇaṃ trividhaṃ tathā 13| sūryāya kusumairdattvā sa jalairarghamādṛtaḥ | śirobaddhāṃjalipuṭo namaścakre dvijottamaḥ 14| āvāhanādi naivedyaparyaṃtamatha viprarāṭ | jagatpūjyapadābjasya viṣṇoḥ pūjāmacīkarat 15| kṛtakriyaḥ sūpaviṣṭaḥ tādṛśaṃ sutamātmanaḥ | jagāda saṃsmaranpūrvajanmakarmaṇi kṛtsnaśaḥ 16| śivaśarmovāca- viṣṇuśarmanna te mithyā vākyaṃ tāta yataḥ smṛtiḥ | atra snānena me jātā pūrveṣāṃ janmakarmaṇām 17| ākarṇaya māhābhāga kathayāmi tavāgrataḥ | purāhamanvaye jāto viśāṃ dhanikadharmiṇām 18| pitā me śarabho nāmnā kānyakubje pure'vasan | vāṇijyenārjayanvittaṃ bhūridharmadhanāśritaḥ 19| vyatītastu mahānkālastasya nābhavadātmajaḥ | jarāgṛhītadehasya tacciṃtāturacetasaḥ 20| aciṃtayadahorātramiti vaiśyavarastadā | vinā sutena me vyarthaṃ dhanaṃ bhūryapi saṃcitam 21| ṛte sutamṛṇīloke pitṝṇāṃ dhanavānapi | sajalo'pi vinā varṣaṃ cātakānāṃ yathā ghanaḥ 22| pumānjayati saṃtatyā viśvaṃ dharmadhurīṇayā | śaktyā trividhayā rājā vipakṣamiva durjayam 23| prīṇāti saṃtatiḥ śuddhā sumanaḥ pitṛmānavān | mitrapratyarthyu yadāsīnānsūnṛtā vāgyatheritā 24| udayasthena putreṇa varddhate svayaśaḥ pituḥ | nirmalaṃ dvijarājena nīraṃ tīranidheriva 25| tasmādyatetsutotpatyai śarīreṇa dhanena vā | tamṛte hi dvayaṃ vyarthaṃ janānāṃ taḍidāyuṣām 26| evaṃ ciṃtayatastasya gṛhe munivarastadā | devalo'tīdriyajñāno varaṃ dātuṃ samāyayau 27| āgataṃ taṃ samālokya pratyutthāyāsanātpitā | dattvārghamatha pādyaṃ ca vavaṃde śirasā munim 28| upaveśyāsane datte svahastena pitā mama | papraccha ca muniśreṣṭhaṃ devalaṃ devadarśanam 29| svāgataṃ tu muniśreṣṭha śamasti bhavatāṃ kule | tapaḥ svādhyāyaniyamā niṣpratyūhā bhavaṃti ca 30| kāle cātithayaḥ kaccidāyāṃti bhavadāśrame | kaccidāśramavṛkṣā vaḥ phalaṃti manasepsitam 31| vyāghrādayo na kurvaṃti kaccidvairaṃ mṛgādibhiḥ | tvadīyāśramamabhyetya bhrātaro bhrātṛbhiryathā 32| tavāṭanaṃ bhuvi mude gṛhiṇāmanyathā katham | teṣāṃ gṛhādhimagnānāṃ darśanaṃ kva bhavādṛśaḥ 33| haripādarajobuddheḥ kāmaṃ kāmo na kutracit | mune tava tathāpyāśu hetumāgamane vada 34| śivaśarmovāca- ityuktastena sa munirdevalo devapūjitaḥ | abravīttanmanobhāvaṃ jñātukāmo viśāṃpatim 35| devala uvāca- vaiśyavarya tvayā bhūri dhanaṃ dharmeṇa saṃcitam | karoṣi yena dharmajña nityanaimittikī kriyāḥ 36| ādaraṃ rājasadasi dhanena labhate naraḥ | subhaṭaḥ śatrusaṃgrāme vikrameṇa yathā jayam 37| gṛhasthastu dhanaṃ prāpya parāṃ puṣṭiṃ vrajatyalam | śaratpariṇataṃ sasyamanaḍvāniva viśpate 38| dhanināṃ na vimuṃcaṃti baṃdhavo'nye ca ye janāḥ | madhumatsumano yuktaṃ pādapaṃ madhupā iva 39| dhanābhāvena gṛhiṇāṃ kṛśatvamupajāyate | sarvato grīṣmasamaye nabhasāṃ sarasāmiva 40| taddhanaṃ varttate bhūri gṛhe tava viśāṃpate | kutaḥ kṛśatvamaṃgānāṃ gopyaṃ cenna vadādya me 41| vaiśya uvāca- hitopadeśaviratā bhavaṃtaḥ pitaro yathā | gopanīyaṃ bhavadbhyaḥ kiṃ mādṛśaiḥ putratāṃ gataiḥ 42| tvatprasādānmuniśreṣṭha sarvato'sti śivaṃ mama | vārddhakepi sutābhāvo duḥkhamekamidaṃ mama 43| tasmātkṛśatvamaṃgānāṃ viddhi me munipuṃgava | bibhemyahaṃ pitṛṛṇādyato'dhaḥ patanaṃ nṛṇām 44| tamupāyaṃ kuru mune yena syāṃ sutavānaham | kiṃcitkartumaśakyaṃ na bhūtale'tra bhavādṛśaiḥ 45| śivaśarmovāca- ityākarṇya vacastasya vaiśyavaryasya devalaḥ | manaḥ kṣaṇaṃ sthiraṃ kṛtvā dadhyau mīlitalocanaḥ 46| saṃtatermatpiturdṛṣṭvā pratibaṃdhasya kāraṇam | devalotīṃdriyajñānī babhāṣe kārayansmṛtim 47| devala uvāca- ekadā tu purā vaiśya taveyaṃ dharmacāriṇī | yaṃ cakāra svacitte taṃ kathayāmi manoratham 48| gurviṇī yadyahaṃ gauri bhave'haṃ śaṃbhuvallabhe | tadā tvāṃ toṣayiṣyāmi ṣaḍrasānvitabhojanaiḥ 49| dhūpadīpakamālābhistāṃbūlairnṛtyabādhakaiḥ | taṃtrīmukhodgatairgītairnānāvidhavilepanaiḥ 50| evaṃ pratiśrutya puraḥ sakhīnāṃ dayitā tava | pratīkṣamāṇā taṃ kālaṃ tasthau tadbhaktisaṃyutā 51| tasminnevābhavadgarbho māse'syā yoṣitastava | ūcurenāṃ tataḥ sakhyaḥ sarvāḥ sasnehacetasaḥ 52| yastvayā vāṃchito garbho gauryā saṃpratipāditaḥ | ataḥ pratiśrutaṃ devyāḥ pūjanaṃ subhage kuru 53| nocedvikārādbhavati vighnaṃ tu tadanuṣṭhitāt | toṣitā roṣitāścātra devyo hi varaśāpadāḥ 54| sakhībhiriti te bhāryā kathiteyaṃ mudānvitā | tvāmuvāca mahābhāgā vinayena pativratā 55| nātha pūjayituṃ gaurīṃ vāṃchāmyakhilakāmadām | yatprasādādahaṃ yātā vāṃchitārthavatī prabho 56| vaiśyavarya tvamevaitacchrutvāsyā vacanaṃ śubham | amanyata garbhavatīmenāṃ nijagṛheśvarīm 57| paramotsavayā modamānaḥ sadyo bhavānapi | bhṛtyānājñāpayāmāsa pūjāvastūpapādane 58| tairānāyya samastāni vastūni bhavatā tataḥ | asyai dattāni madhvanna drākṣā gaṃdhādikānyapi 59| tato nijasakhīḥ sarvā āhūyedamidaṃ jagau | sakhyaḥ samastāḥ sāmagrī samānītāṃbikārcane 60| nītvā pūjopakaraṇaṃ yūyaṃ yātāṃbikālayam | saṃtoṣayata tāṃ devīṃ pūjayā vidhidṛṣṭayā 61| gurviṇīti kule'smākaṃ na niryāti gṛhādbahiḥ | ato'haṃ nāgamiṣyāmi yūyaṃ yāta tadarcane 62| ityājñaptāstu tāḥ sakhyo nītvopakaraṇaṃ yayuḥ | aṃbikālayamunmattabhramadbhramaraketanam 63| kokilākulasaṃkeli sahakārakulākulam | haṃsasārasacakrāhvamaṃḍitaṃ svacchasārasam 64| mahādevaguṇālāpi śukasārisamāvṛtam | hārapūrālatāseke tatparo mā sakhīdharam 65| umāpaterumāpādanyāsapūtamahītalam | sphaṭikopalasaṃbaddha jalādhārasuradrumam 66| pārvatīpatisaṃnāṭya gāyadgaṃdharvanāditam | mandānilamanāgdhūta cūtacaṃpakakorakam 67| nṛtyanmayūranirhrāda pratinādilatāgṛham | tallīlācalavidyotamānaṃ ratnalasatprabham 68| tatra gatvā girisutāṃ praṇemustāḥ sabhartṛkāḥ | pradakṣiṇīkṛtya tato bhaktyā tāṃ ca babhāṣire 69| jagadaṃbe namatubhyaṃ śanno dehi śivapriye | tvatpūjārthe samānīto balireṣa pragṛhyatām 70| vaiśyastu śarabho nāmnā tasyāsti lalitāṃganā | tayābhilaṣito garbhastatprāptau tava pūjanam 71| tvatprasādādabhūttasyāḥ sa garbhaḥ śaṃbhuvallabhe | tvatpūjanāya prahito balirasmābhireṣakaḥ 72| tasyāḥ kule garbhavatī na nireti bahirgṛhāt | ataḥ sā nāgatā devi prasīdaina gṛhāṇa vai 73| ityuktvā tāṃ tadā vaiśya tvatstrīsakhyastu taṃ balim | samarpayitvā vidhivadānarcuścaṃdanādibhiḥ 74| prativākyamalabdhvā tā gauryā pratyāyayurgṛham | nijasakhyai samācakhyurviṣaṇṇāṃ tāṃ śivapriyām 75| tāsāmākarṇya vacanamiti vaiśya tavābalā | unmanāściṃtayāmāsa kuto gaurīnapi priye 76| sā jānāti yathā bhaktistatpūjāyā kṛtā mayā | tādṛśīnāṃ kimajñātaṃ bāhyaṃ cābhyaṃtaraṃ nṛṇām 77| na gatāhaṃ yatastatra tajjānātyapi kāraṇam | mayā dattena balinā kutaḥ sā na tutoṣa vai 78| nāhamanyatprajānāmi tadatoṣe hi kāraṇam | ṛte madagatestatra nūnaṃ ramye tadālaye 79| yadatītaṃ na tacchakyamanyathākartumadya vai | garbhānmuktā gamiṣyāmi tatpūjāyai tadālaye 80| namastasyai mahādeva bhāryāyai sā karotu śam | ityuktvā dadhatī garbhaṃ tasthau vaiśya tavāṃganā 81| śivaśarmovāca- viṣṇuśarmannidaṃ pūrvavṛttamājñāya matpitā | papraccha muniśārdūlaṃ devalaṃ jñānavattaram 82| vaiśya uvāca- mune yathā pratiśrutā pūjā te snuṣayā tayā | tathaivākāri pārvatyā viṣāde kāraṇaṃ vada 83| yato'sau na gatā tatra tajjānāti śivāsvataḥ | sakhībhyaścoktamasyāstadviṣaṇṇā sā kutobhavat 84| devala uvāca-| vaiśyavarya śṛṇuṣvedaṃ kāraṇaṃ kathayāmi te | yatastasyā viṣādo'bhūtpārvatyā garbhanāśakaḥ 85| nivṛttāsu sakhīṣvasyāḥ saṃpūjya skaṃdamātaram | vijayā pārvatīṃ prāha kautūhalasamanvitā 86| vijayovāca- girije śraddhayā tubhyaṃ dattomūbhirayaṃ bali | mānuṣībhiḥ kutaḥ prītā nābhavastvaṃ varānane 87| dhūpadīpakanaivedyaiḥ pūjitā toṣahetave | pratyutākāraṇaṃ devi tvaṃ viṣādaṃ kuto gatā 88| devala uvāca- ityākarṇya vacaḥ sakhyā devī devavarārcitā | abravīdvijayāṃ vaiśya viṣāde kāraṇaṃ sakhīm 89| pārvatyuvāca- vijaye sakhi jānāmi vaiśyabhāryā gṛhādbahiḥ | nirgaṃtumakṣamāṃ garbhadhāraṇāsvavivekataḥ 90| samāgatāstu tatsakhyo matpūjāyai tadīritāḥ | mādṛśo na ca gṛhṇaṃti parahastakṛtaṃ balim 91| tatpatiścetsamāyāsyadabhaviṣyattadā śivam | tasyāstu madavajñāto garbhapāto bhaviṣyati 92| yadvrataṃ pūjanaṃ yacca kartuṃ na kṣamateṃganā | tatkārayati nāthena na bhaṃgaḥ syāttayoḥsakhi 93| athavā vipramukhyena pṛṣṭvā patimananyadhīḥ | yataḥ svayamanāgatya tatkṛtaṃ me tayārcanam 94| na kāritaṃ ca bhartrāto bhavitā dohado'phalaḥ | yadyubhau tau samāgatya daṃpatī śraddhayā punaḥ 95| māṃ pūjayiṣyataḥ putro bhaviṣyati tadā tayoḥ | devala uvāca- saśāpo na tvayā vaiśya na caiva tava bhāryayā 96| śrutaḥ sakhībhirasyā no prasādaśca tayārpitaḥ | tayorajñānato vaiśya yuvayornābhavatsutaḥ 97| ajānato pratividhiṃ paratrātra sukhapradam | etatte kathitaṃ vaiśya saṃtānābhāvakāraṇam 98| vasiṣṭhena yathāpūrvaṃ dilīpasya mahīpateḥ | tacchrutvā sa yathā rājā naṃdinīṃ samatoṣayat 99| sastrīkastvaṃ tathā vaiśya gauriṃ toṣaya kāmadām | sā yathārādhitā rājñe dilīpāya dadau sutam 100| ārādhaya tathā gaurīṃ tvaṃ sā tubhyaṃ ca dāsyati | vaiśya uvāca- dilīpa iti bhūpaḥ kaḥ kā ca sā naṃdinī mune 101| yāmārādhyasutaṃlebhesabhūyobhūpasattamaḥ | maheśādisurānmuktvā trivarṇaphaladāyinaḥ 102| ārādhitā kutaḥ saiva sutārthaṃ tena bhūbhujā | etatsarvaṃ samākhyāhi mune yatpṛṣṭavānaham | śrutvā tato girisutāṃ seviṣye saha bhāryayā 103| śivaśarmovāca- gaditamiti niśamya viṣṇuśarmanvinayayutena viśā madīya pitrā | muniriti gadituṃ dilīpavṛttaṃ jagati pavitrataraṃ vicakrame saḥ 104| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kāliṃdī| māhātmye ekādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 201|