Chapter 43

शेष उवाच हनूमान्वीरसिंहं तु समागत्याब्रवीद्वचः । तिष्ठ यासि कुतो वीर जेष्यामि त्वां क्षणादिह ॥१ एवमुक्तं समाकर्ण्य प्लवगस्य वचो महत् । कोपपूरपरिप्लुष्टः कार्मुकं जलदस्वनम् ॥२ विनद्य घोरान्निशितान्बाणान्मुंचन्बभौ रणे । आषाढे जलदस्येव धारासारे मनोहरः ॥३ तान्दृष्ट्वा निशितान्बाणान्स्वदेहे सुविलग्नकान् । चुकोप हृदयेऽत्यतं हनूमानंजनी सुतः ॥४ मुष्टिना ताडयामास हृदये वज्रसारिणा । समुष्टिना हतो वीरः पपात धरणीतले ॥५ मूर्च्छितं तं समालोक्य पितृव्यं स शुभांगदः । रुक्मांगदोऽपि संमूर्च्छां त्यक्त्वागाद्रणमंडलम् ॥६ बाणान्समभिवर्षंतौ मेघाविव महास्वनौ । कुर्वंतौ कदनं घोरं प्लवंगं प्रति जग्मतुः ॥७ तौ दृष्ट्वा समरे वीरौ समायातौ कपीश्वरः । लांगूलेन च संवेष्ट्य सरथौ चापधारकौ ॥८ स्फोटयामास भूदेशे तत्क्षणान्मूर्च्छितावुभौ । निश्चेष्टौ समभूतां तौ रुधिरारक्तदेहकौ ॥९ बलमित्रश्चिरं युद्धं विधाय सुमदेन हि । मूर्च्छामप्रापयत्तं वै बाणैः सुशितपर्वभिः ॥१० पुष्कलेन क्षणान्नीतो मूर्च्छां चैतन्यवर्जिताम् । जयमाप्तं तु कटकं शत्रुघ्नस्य भटार्दनम् ॥११ एतस्मिन्समये सांबः स्यंदनं वरमास्थितः । विस्फारयन्धनुर्दिव्यमुपाधावद्भटानिमान् ॥१२ जटाजूटांतरगतां चंद्ररेखां वहन्महान् । सर्पाभूषां मनःस्पर्शां दधदाजगवं धनुः ॥१३ मूर्च्छितान्स्वजनान्दृष्ट्वा भक्तार्तिघ्नो महेश्वरः । योद्धुं प्रायान्महासैन्यैः शत्रुघ्नस्य भटानिमान् ॥१४ सगणः सपरीवारः कंपयन्पृथिवीतलम् । भक्तरक्षार्थमागच्छंस्त्रिपुरं तु पुरा यथा ॥१५ कोपाच्छोणतरे नेत्रे वहन्प्रलयकारकः । पश्यन्वीरान्बहुमतीन्पिनाकी देववंदितः ॥१६ तमागतं महेशानं वीक्ष्य रामानुजो बली । जगाम समरे योद्धुं सर्वदेवशिरोमणिम् ॥१७ अथागतं तु शत्रुघ्नं रुद्रो वीक्ष्य पिनाकधृक् । उवाच परमापन्नः कोपं सगुणचापधृक् ॥१८ पुष्कलेन महत्कर्म कृतं रामांघ्रिसेविना । मद्भक्तं यो रणे हत्वा गतः समरमंडलम् ॥१९ अद्य क्वास्ति परो वीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् । तं हत्वा सुखमाप्स्यामि समरे भक्तपीडनम् ॥२० शेष उवाच इत्युक्त्वा वीरभद्रं स प्रेषयामास पुष्कलम् । याहि त्वं समरे योद्धुं पुष्कलं सेवकार्दनम् ॥२१ नंदिनं प्रेषयामास हनूमंतं महाबलम् । कुशध्वजं प्रचंडं तु भृंगिणं च सुबाहुकम् ॥२२ सुमदं चंडनामानं गणं स्वीयं समादिशत् । पुष्कलस्तु समायांतं वीरभद्रं महागणम् ॥२३ महारुद्रस्य संवीक्ष्य योद्धुं प्रायान्महामनाः । पुष्कलः पंचभिर्बाणैस्ताडयामास संयुगे ॥२४ तैर्बाणैः क्षतगात्रस्तु त्रिशूलं स समादिशत् । स त्रिशूलं क्षणाच्छित्त्वा व्यगर्जत महाबलः ॥२५ छिन्नं स्वीयं त्रिशूलं वै वीक्ष्य रुद्रानुगो बली । खट्वांगेन जघानाशु मस्तके भारतिं द्विज ॥२६ खट्वांगाभिहतः सोऽथ मुमूर्च्छ क्षणमुद्भटः । विहाय मूर्च्छां सद्वीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् ॥२७ शरैश्चिच्छेद खट्वांगं करस्थं तस्य तत्क्षणात् । वीरभद्रः स्वकेच्छिन्ने खट्वांगे करसंस्थिते ॥२८ परमक्रोधमापन्नो बभंज रथिनो रथम् । भंक्त्वा रथं तु वीरस्य पदातिं च विधाय सः ॥२९ बाहुयुद्धेन युयुधे पुष्कलेन महात्मना । स पुष्कलो रथं त्यक्त्वा चूर्णितं तेन वेगतः ॥३० मुष्टिना ताडयामास वीरभद्रं महाबलः । अन्योन्यं मुष्टिभिर्घ्नंतावूरुभिर्जानुभिस्तथा ॥३१ परस्परवधोद्युक्तौ परस्परजयैषिणौ । एवं चतुर्दिनमभूद्रात्रिं दिवमपीशयोः ॥३२ न कोपि तत्र हीयेत न जीयेत महाबलः । पंचमे तु दिने वृत्ते वीरभद्रो महाबलः ॥३३ गृहीत्वा नभ उड्डीनो महावीरं तु पुष्कलम् । तत्र युद्धं तयोरासीद्देवासुरविमोहनम् ॥३४ मुष्टिना चरणाघातैर्बाहुभिः सुखुरैर्महत् । तदात्यंतं प्रकुपितः पुष्कलो वीरभद्रकम् ॥३५ गृहीत्वा कंठदेशे तु ताडयामास भूतले । तत्प्रहारेण व्यथितो वीरभद्रो महाबलः ॥३६ गृहीत्वा पुष्कलं पादे जघानास्फालयन्मुहुः । ताडयित्वा महीदेशे पुष्कलं सुमहाबलः ॥३७ त्रिशूलेन चकर्ताशु शिरो ज्वलितकुंडलम् । जगर्ज पुष्कलं हत्वा वीरभद्रो महाबलः ॥३८ गर्जता तेन शार्वेण प्रापितास्त्रा समुद्भटाः । हाहाकारो महानासीत्पुष्कले पतिते रणे ॥३९ त्रासं प्रापुर्जनाः सर्वे रणमध्ये सुकोविदाः । ते शशंशुश्च शत्रुघ्नं पुष्कलं पतितं रणे ॥४० निहतं वीरभद्रेण महेश्वरगणेन वै । इत्याश्रुत्य महावीरः पुष्कलस्य वधं तदा ॥४१ दुःखं प्राप्तो रणेऽत्यतं कंपमानः शुचा महान् । तं दुःखितं च शत्रुघ्नं ज्ञात्वा रुद्रो ऽब्रवीद्वचः ॥४२ शत्रुघ्नं समरे वीरं शोचंतं पुष्कले हते । रे शत्रुघ्न रणे शोकं मा कृथाः सुमहाबल ॥४३ वीराणां रणमध्ये तु पातनं कीर्तये स्मृतम् । धन्यो वीरः पुष्कलाख्यो यश्च वै दिनपंचकम् ॥४४ युयुधे वीरभद्रेण महाप्रलयकारिणा । येन क्षणाद्विनिहतो दक्षो मदपमानकृत् ॥४५ क्षणाद्विनिहता येन दैत्यास्त्रिपुरसैनिकाः । तस्माद्युद्ध्स्व राजेंद्र शोकं त्यक्त्वा महाबल ॥४६ यत्नात्तिष्ठाद्य वीराग्र्य मयि योद्धरि संस्थिते । शोकं संत्यज्य शत्रुघ्नो वीरश्चुक्रोध शंकरम् ॥४७ आत्तसज्जधनुर्बाणैः प्रचच्छाद महेश्वरम् । ते बाणाः सुरशीर्षण्य वपुषं क्षतविक्षतम् ॥४८ अकुर्वत महच्चित्रं भक्तरक्षार्थमागतम् । ते बाणाः शंकरस्यापि बाणा नभसि संस्थिताः ॥४९ व्याप्यैतत्सकलं विश्वं चित्रकारि मुनेरपि । तद्बाणयोर्युद्धबलं वीक्ष्य सर्वत्र मेनिरे ॥५० प्रलयं लोकसंहारकारकं सर्वमोहकम् । आकाशे तु विमानानि संश्रित्य स्वपुरस्थिताः ॥५१ विलोकयितुमागत्य प्रशंसंति तयोर्भृशम् । अयं लोकत्रयस्यास्य प्रलयोत्पत्तिकारकः ॥५२ असावपि महाराज रामचंद्रस्य चानुजः । किमिदं भविता को वा जेष्यति क्षितिमंडले ॥५३ पराजयं वा को वीरः प्राप्स्यते रणमूर्धनि । एवमेकादशाहानि वृत्तं युद्धं परस्परम् ॥५४ द्वादशे दिवसे प्राप्ते मुमोचास्त्रं नराधिपः । ब्रह्मसंज्ञं महादेवं हंतुं क्रोधसमन्वितः ॥५५ सविज्ञाय महास्त्रं तन्मुक्तं शत्रुघ्नवैरिणा । हसन्नप्यपिबत्तेन मुक्तं ब्रह्मशिरो महत् ॥५६ अत्यंतं विस्मयं प्राप्य किं कर्तव्यमतः परम् । एवं विचारयुक्तस्य हृदये ज्वलनोपमम् ॥५७ शरं वै निचखानाशु देवदेव शिरोमणिः । तेन बाणेन शत्रुघ्नो मूर्च्छितो रणमंडले ॥५८ हाहाभूतमभूत्सर्वं कटकं भटसेवितम् । वीराः सर्वे रुद्रगणैः पातिताः पृथिवीतले ॥५९ सुबाहुसुमदोन्मुख्याः स्वबाहुबलदर्पिताः । पतितं मूर्च्छया वीक्ष्य शत्रुघ्नं शरपीडितम् ॥६० पुष्कलं तु रथे स्थाप्य सेवकैः परिरक्षितुम् । हनूमानागतो योद्धुं शिवं संहारकारकम् ॥६१ श्रीरामस्मरणं योधान्स्वीयान्विप्र प्रहर्षितान् । प्रकुर्वन्रोषितस्तीव्रं लांगूलं च प्रकंपयन् ॥६२ इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे पुष्कलशत्रुघ्नपराजयोनाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४३

śeṣa uvāca hanūmānvīrasiṃhaṃ tu samāgatyābravīdvacaḥ | tiṣṭha yāsi kuto vīra jeṣyāmi tvāṃ kṣaṇādiha ||1 evamuktaṃ samākarṇya plavagasya vaco mahat | kopapūraparipluṣṭaḥ kārmukaṃ jaladasvanam ||2 vinadya ghorānniśitānbāṇānmuṃcanbabhau raṇe | āṣāḍhe jaladasyeva dhārāsāre manoharaḥ ||3 tāndṛṣṭvā niśitānbāṇānsvadehe suvilagnakān | cukopa hṛdaye'tyataṃ hanūmānaṃjanī sutaḥ ||4 muṣṭinā tāḍayāmāsa hṛdaye vajrasāriṇā | samuṣṭinā hato vīraḥ papāta dharaṇītale ||5 mūrcchitaṃ taṃ samālokya pitṛvyaṃ sa śubhāṃgadaḥ | rukmāṃgado'pi saṃmūrcchāṃ tyaktvāgādraṇamaṃḍalam ||6 bāṇānsamabhivarṣaṃtau meghāviva mahāsvanau | kurvaṃtau kadanaṃ ghoraṃ plavaṃgaṃ prati jagmatuḥ ||7 tau dṛṣṭvā samare vīrau samāyātau kapīśvaraḥ | lāṃgūlena ca saṃveṣṭya sarathau cāpadhārakau ||8 sphoṭayāmāsa bhūdeśe tatkṣaṇānmūrcchitāvubhau | niśceṣṭau samabhūtāṃ tau rudhirāraktadehakau ||9 balamitraściraṃ yuddhaṃ vidhāya sumadena hi | mūrcchāmaprāpayattaṃ vai bāṇaiḥ suśitaparvabhiḥ ||10 puṣkalena kṣaṇānnīto mūrcchāṃ caitanyavarjitām | jayamāptaṃ tu kaṭakaṃ śatrughnasya bhaṭārdanam ||11 etasminsamaye sāṃbaḥ syaṃdanaṃ varamāsthitaḥ | visphārayandhanurdivyamupādhāvadbhaṭānimān ||12 jaṭājūṭāṃtaragatāṃ caṃdrarekhāṃ vahanmahān | sarpābhūṣāṃ manaḥsparśāṃ dadhadājagavaṃ dhanuḥ ||13 mūrcchitānsvajanāndṛṣṭvā bhaktārtighno maheśvaraḥ | yoddhuṃ prāyānmahāsainyaiḥ śatrughnasya bhaṭānimān ||14 sagaṇaḥ saparīvāraḥ kaṃpayanpṛthivītalam | bhaktarakṣārthamāgacchaṃstripuraṃ tu purā yathā ||15 kopācchoṇatare netre vahanpralayakārakaḥ | paśyanvīrānbahumatīnpinākī devavaṃditaḥ ||16 tamāgataṃ maheśānaṃ vīkṣya rāmānujo balī | jagāma samare yoddhuṃ sarvadevaśiromaṇim ||17 athāgataṃ tu śatrughnaṃ rudro vīkṣya pinākadhṛk | uvāca paramāpannaḥ kopaṃ saguṇacāpadhṛk ||18 puṣkalena mahatkarma kṛtaṃ rāmāṃghrisevinā | madbhaktaṃ yo raṇe hatvā gataḥ samaramaṃḍalam ||19 adya kvāsti paro vīraḥ puṣkalaḥ paramāstravit | taṃ hatvā sukhamāpsyāmi samare bhaktapīḍanam ||20 śeṣa uvāca ityuktvā vīrabhadraṃ sa preṣayāmāsa puṣkalam | yāhi tvaṃ samare yoddhuṃ puṣkalaṃ sevakārdanam ||21 naṃdinaṃ preṣayāmāsa hanūmaṃtaṃ mahābalam | kuśadhvajaṃ pracaṃḍaṃ tu bhṛṃgiṇaṃ ca subāhukam ||22 sumadaṃ caṃḍanāmānaṃ gaṇaṃ svīyaṃ samādiśat | puṣkalastu samāyāṃtaṃ vīrabhadraṃ mahāgaṇam ||23 mahārudrasya saṃvīkṣya yoddhuṃ prāyānmahāmanāḥ | puṣkalaḥ paṃcabhirbāṇaistāḍayāmāsa saṃyuge ||24 tairbāṇaiḥ kṣatagātrastu triśūlaṃ sa samādiśat | sa triśūlaṃ kṣaṇācchittvā vyagarjata mahābalaḥ ||25 chinnaṃ svīyaṃ triśūlaṃ vai vīkṣya rudrānugo balī | khaṭvāṃgena jaghānāśu mastake bhāratiṃ dvija ||26 khaṭvāṃgābhihataḥ so'tha mumūrccha kṣaṇamudbhaṭaḥ | vihāya mūrcchāṃ sadvīraḥ puṣkalaḥ paramāstravit ||27 śaraiściccheda khaṭvāṃgaṃ karasthaṃ tasya tatkṣaṇāt | vīrabhadraḥ svakecchinne khaṭvāṃge karasaṃsthite ||28 paramakrodhamāpanno babhaṃja rathino ratham | bhaṃktvā rathaṃ tu vīrasya padātiṃ ca vidhāya saḥ ||29 bāhuyuddhena yuyudhe puṣkalena mahātmanā | sa puṣkalo rathaṃ tyaktvā cūrṇitaṃ tena vegataḥ ||30 muṣṭinā tāḍayāmāsa vīrabhadraṃ mahābalaḥ | anyonyaṃ muṣṭibhirghnaṃtāvūrubhirjānubhistathā ||31 parasparavadhodyuktau parasparajayaiṣiṇau | evaṃ caturdinamabhūdrātriṃ divamapīśayoḥ ||32 na kopi tatra hīyeta na jīyeta mahābalaḥ | paṃcame tu dine vṛtte vīrabhadro mahābalaḥ ||33 gṛhītvā nabha uḍḍīno mahāvīraṃ tu puṣkalam | tatra yuddhaṃ tayorāsīddevāsuravimohanam ||34 muṣṭinā caraṇāghātairbāhubhiḥ sukhurairmahat | tadātyaṃtaṃ prakupitaḥ puṣkalo vīrabhadrakam ||35 gṛhītvā kaṃṭhadeśe tu tāḍayāmāsa bhūtale | tatprahāreṇa vyathito vīrabhadro mahābalaḥ ||36 gṛhītvā puṣkalaṃ pāde jaghānāsphālayanmuhuḥ | tāḍayitvā mahīdeśe puṣkalaṃ sumahābalaḥ ||37 triśūlena cakartāśu śiro jvalitakuṃḍalam | jagarja puṣkalaṃ hatvā vīrabhadro mahābalaḥ ||38 garjatā tena śārveṇa prāpitāstrā samudbhaṭāḥ | hāhākāro mahānāsītpuṣkale patite raṇe ||39 trāsaṃ prāpurjanāḥ sarve raṇamadhye sukovidāḥ | te śaśaṃśuśca śatrughnaṃ puṣkalaṃ patitaṃ raṇe ||40 nihataṃ vīrabhadreṇa maheśvaragaṇena vai | ityāśrutya mahāvīraḥ puṣkalasya vadhaṃ tadā ||41 duḥkhaṃ prāpto raṇe'tyataṃ kaṃpamānaḥ śucā mahān | taṃ duḥkhitaṃ ca śatrughnaṃ jñātvā rudro 'bravīdvacaḥ ||42 śatrughnaṃ samare vīraṃ śocaṃtaṃ puṣkale hate | re śatrughna raṇe śokaṃ mā kṛthāḥ sumahābala ||43 vīrāṇāṃ raṇamadhye tu pātanaṃ kīrtaye smṛtam | dhanyo vīraḥ puṣkalākhyo yaśca vai dinapaṃcakam ||44 yuyudhe vīrabhadreṇa mahāpralayakāriṇā | yena kṣaṇādvinihato dakṣo madapamānakṛt ||45 kṣaṇādvinihatā yena daityāstripurasainikāḥ | tasmādyuddhsva rājeṃdra śokaṃ tyaktvā mahābala ||46 yatnāttiṣṭhādya vīrāgrya mayi yoddhari saṃsthite | śokaṃ saṃtyajya śatrughno vīraścukrodha śaṃkaram ||47 āttasajjadhanurbāṇaiḥ pracacchāda maheśvaram | te bāṇāḥ suraśīrṣaṇya vapuṣaṃ kṣatavikṣatam ||48 akurvata mahaccitraṃ bhaktarakṣārthamāgatam | te bāṇāḥ śaṃkarasyāpi bāṇā nabhasi saṃsthitāḥ ||49 vyāpyaitatsakalaṃ viśvaṃ citrakāri munerapi | tadbāṇayoryuddhabalaṃ vīkṣya sarvatra menire ||50 pralayaṃ lokasaṃhārakārakaṃ sarvamohakam | ākāśe tu vimānāni saṃśritya svapurasthitāḥ ||51 vilokayitumāgatya praśaṃsaṃti tayorbhṛśam | ayaṃ lokatrayasyāsya pralayotpattikārakaḥ ||52 asāvapi mahārāja rāmacaṃdrasya cānujaḥ | kimidaṃ bhavitā ko vā jeṣyati kṣitimaṃḍale ||53 parājayaṃ vā ko vīraḥ prāpsyate raṇamūrdhani | evamekādaśāhāni vṛttaṃ yuddhaṃ parasparam ||54 dvādaśe divase prāpte mumocāstraṃ narādhipaḥ | brahmasaṃjñaṃ mahādevaṃ haṃtuṃ krodhasamanvitaḥ ||55 savijñāya mahāstraṃ tanmuktaṃ śatrughnavairiṇā | hasannapyapibattena muktaṃ brahmaśiro mahat ||56 atyaṃtaṃ vismayaṃ prāpya kiṃ kartavyamataḥ param | evaṃ vicārayuktasya hṛdaye jvalanopamam ||57 śaraṃ vai nicakhānāśu devadeva śiromaṇiḥ | tena bāṇena śatrughno mūrcchito raṇamaṃḍale ||58 hāhābhūtamabhūtsarvaṃ kaṭakaṃ bhaṭasevitam | vīrāḥ sarve rudragaṇaiḥ pātitāḥ pṛthivītale ||59 subāhusumadonmukhyāḥ svabāhubaladarpitāḥ | patitaṃ mūrcchayā vīkṣya śatrughnaṃ śarapīḍitam ||60 puṣkalaṃ tu rathe sthāpya sevakaiḥ parirakṣitum | hanūmānāgato yoddhuṃ śivaṃ saṃhārakārakam ||61 śrīrāmasmaraṇaṃ yodhānsvīyānvipra praharṣitān | prakurvanroṣitastīvraṃ lāṃgūlaṃ ca prakaṃpayan ||62 iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe puṣkalaśatrughnaparājayonāma tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ 43