Chapter 253

श्रीपार्वत्युवाच- भगवन्सर्वमाख्यातं वैभवावस्थितं हरेः । एतस्मिन्रामकृष्णाभ्यां चरित्रमति विस्मितम् १। अहो रामस्यचरितं कृष्णस्य च महात्मनः । शृण्वत्या मम देवेश कल्पांतरशतैरपि २। तृप्तिं नैवेति भूतेश चेतो हरिकथामृतम् । अधुना श्रोतुमिच्छामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् । तत्पूजनविधिं देव श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा ३। श्रीरुद्र उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि हरेश्च सुमहात्मनः । स्थापनं च स्वयं व्यक्तं द्विविधं तत्प्रकीर्तितम् ४। शिला मृद्दारुलोहाद्यैः कृत्वा प्रतिकृतिं हरेः । श्रौतस्मार्तागमप्रोक्तक्रियासंस्थापनं हि यत् ५। तत्स्थापनमिति प्रोक्तं स्वयं व्यक्तं हि मे शृणु । यस्मिन्संनिहितो विष्णुः स्वयमेव नृणां भुवि ६। पाषाणदार्वोरात्मेशः स्वयं व्यक्तं हि तत्स्मृतम् । स्वयं व्यक्तं स्थापितं वा पूजयेन्मधुसूदनम् ७। देवतानां मर्हषीणामर्चनार्थे सनातनः । स्वयमेव जगन्नाथः सान्निध्यं याति केशवः ८। यस्य यद्विग्रहे भोग्यं तदेवाविरभूद्भुवि । तदेव पूजयेन्नित्यं तस्मिन्नेव रमेत्सदा ९। श्रीरङ्गशायी देवेशो विधिनार्च्यः सुरोत्तमः । स एवेक्ष्वाकुनाथानां तपसाविरभूद्भुवि १०। ममापि काश्यां संपूज्यो माधवः कलुषापहः । यत्र यत्र गृहे रम्ये स्वयं व्यक्तः सनातनः ११। तत्रतत्र समागम्य रमेऽहं संव्यवस्थितः । नाष्टांगयोगे यज्ञेशस्त्वर्चायां विंदते नृणाम् १२। चक्षुषोर्विषयं प्राप्य ददाति वरमीप्सितम् । सर्वावस्थासु सौलभ्यमर्चायां लभ्यते जनैः १३। अज्ञानामपि सान्निध्यं सर्वदा पृथिवीतले । जंबूद्वीपे महापुण्ये वर्षे वै भारते शुभे १४। अर्चायां संनिधौ विष्णुर्नेतरेषु कदाचन । तत्तस्माद्भारते वर्षे मुनिभिस्त्रिदशैरपि १५। सेवितः सततं देवि तपोयज्ञक्रियादिभिः । भारतेऽस्मिन्महावर्षे नित्यं संनिहितो हरिः १६। ऐंद्रद्युम्ने तथा कौर्मे सिंहाद्रौ करवीरके । काश्यां प्रयागे सौम्ये च शालग्रामाचले तथा १७। द्वारवत्यां नैमिषे च तथा बदरिकाश्रमे । कृतशौचे हरेत्पापं पौंडरीके च दंडके १८। माथुरे वेङ्कटाद्रौ च श्वेताद्रौ गरुडाचले । कांच्यामनंतशयने श्रींरगे वासवाचले १९। नारायणाचले सौम्ये वाराहे वामनाश्रमे । एवमाद्याः स्वयं व्यक्ताः सर्वकामफलप्रदाः २०। स्वयमेव हि सान्निध्यं यस्मिन्याति जनार्दनः । तस्मिन्नेव स्वयं व्यंक्तं वदंति मुनयः शुभाः २१। महाभागवतश्रेष्ठो विधिना स्थाप्य केशवम् । मंत्रेण कुर्यात्सांनिध्यं स्थापनं तद्विशिष्यते २२। तस्मिन्संपूजयेद्देवं ग्रामेषु च गृहेषु च । शालग्रामशिलायां तु गृहार्चा सद्भिरिष्यते २३। अर्चनं मंत्रपठनं यागयोगो महात्मनः । नामसंकीर्तनं सेवा तच्चिह्नैरंकनं तथा २४। तदीयाराधनं च स्यान्नवधा भिद्यते शुभे । तत्तत्कर्मविधानं च विप्रस्य सततं स्मृतम् २५। महाभागवतः श्रेष्ठो ब्राह्मणो वै गुरुर्नृणाम् । सर्वेषामेवलोकानामसौ पूज्यो यथा हरिः २६। तापादिपंच संस्कारि नवेज्याकर्मकारकः । अर्थपंचकविद्विप्रो महाभागवतः स्मृतः २७। तत्तत्कर्मविधानेज्या क्षत्त्रियस्य विधीयते । तच्चिह्नैरंकने सेवा तदीयानां च पूजनम् २८। मंत्रवर्णस्य जपनं नामसंकीर्तनं हरेः । वंदनं च विशां प्रोक्तं षट्कर्मेज्याविधानतः २९। नामसंकीर्तनं सेवा पूजनं वंदनं तथा । अर्चनं च तदीयानां पंचेज्या शूद्रजन्मनः ३०। साधारणेन सर्वेषां मानसेज्या नृणां प्रिये । स्वाधिकारानुरूपं च कार्या चेज्या जगत्पतेः ३१। अनन्यदेवताभक्तैरनन्यफलसाधकैः । वेदविद्ब्रह्मतत्त्वज्ञैर्वीतरागैर्मुमुक्षुभिः ३२। गुरुभक्तिसमायुक्तैः सुप्रसन्नैः सुसाधुभिः । ब्राह्मणैरितरैश्चापि पूजनीयो हरिः सदा ३३। यथोचिता च वर्णस्य कार्या इज्या हरेर्नृणाम् । वर्णाश्रमानुरूपं च कर्त्तव्यं वैष्णवैः शुभैः ३४। श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यङ्नित्यमत्र समाचरेत् । श्रुतिस्मृत्युक्तकर्माणि नातिक्रामेत बुद्धिमान् ३५। श्रुतिस्मृत्युक्तमाचारं यो न सेवेत वैष्णवः । स च पाखंडमापन्नो रौरवे नरके वसेत् ३६। तस्माद्वर्णानुरूपां वै कुर्यादिज्यां जगत्पतेः । तस्मात्स्मृत्युक्तमाचारं कुर्याद्वै मानवः सदा ३७। साधारणा हि सर्वेषां मानसेज्या शुभे नृणाम् । स्वाधिकारं निरीक्ष्यैव कर्म कुर्यादतंद्रितः ३८। शमोदमस्तपः शौचं सत्यमामिषवर्जनम् । अस्तेयमेवाहिंसा च सर्वेषां धर्मसाधनम् ३९। तस्माद्वर्णानुरूपेण पूजयेन्मधुसूदनम् । रात्रावंते समुत्थाय उपस्पृश्य यथाविधि ४०। नमस्कृत्य गुरून्स्वस्य संस्मरेदच्युतं हृदि । सहस्रनामभिर्भक्त्या कीर्तयेद्वाग्यतः शुचिः ४१। बहिर्ग्रामात्समुसृज्य मूलमंत्रं यथाविधि । शौचं कृत्वा यथान्यायमाचम्य प्रयतः शुचिः ४२। दंतधावनपूर्वं तु स्नानं कुर्याद्यथाविधि । आदाय तुलसीमूलमृदं तत्पत्रसंयुताम् ४३। मूलमंत्रेणाभिमंत्र्य गायत्र्या च शुभानने । मंत्रेणैवानुलिप्तांगः स्नायात्कृत्वाघमर्षणम् ४४। हरिपादोद्भवां गंगां तत्रावाह्य सुनिर्मले । निमज्ज्याशु जपेत्सूक्तमघमर्षणमुत्तमम् ४५। आचम्य मार्जनं कुर्यात्पौरुषोक्तक्रमादथ । पश्चादाशु निमज्ज्याथ मूलमंत्रं जपेद्बुधः ४६। अष्टाविंशतिवारं वा शतमष्टोत्तरं च वा । प्रार्थयेदभिमंत्र्याथ जलमंत्रेण वैष्णवः ४७। आचम्य तर्पयेद्देवान्नृषींश्चैव पितॄंस्तथा । निपीड्य वस्त्रमाचम्य धौतवस्त्रेण वेष्टितः ४८। विमलां मृत्तिकां रम्यामादाय द्विजसत्तमः । मंत्रेणैवाभिमंत्र्याथ ललाटादिषु वैष्णवः ४९। धारयेदूर्द्ध्वपुंड्रानि यथासंख्यमतंद्रितः । उपास्य विधिवत्संध्यां सावित्रीं च जपेद्बुधः ५० 6.253.50। संयतात्मा गृहं गत्वा पादौ प्रक्षाल्य वाग्यतः । आचम्यैकाग्रमनसा पूजामंडपमाविशेत् ५१। रम्ये शुभ्रतरे पीठे पुष्पोपचय शोभिते । तस्मिन्निवेश्य देवं तं लक्ष्मीनारायणं प्रभुम् ५२। पूजयेद्विधिना सम्यग्गंधपुष्पाक्षतादिभिः । स्थापने वा स्वयं व्यक्ते गृहार्चायां विधानतः ५३। श्रौतस्मार्तागमोक्तानामर्चनं विधिना द्विजः । कुर्याद्भक्त्या यथार्हं च विष्णोः प्रयतमानसः ५४। यथोपदिष्टं गुरुणा तथा कुर्वीत वैष्णवः । श्रौतं वैखानसं प्रोक्तं वासिष्ठं स्मार्तमुच्यते ५५। पंचरात्रविधानं च दिव्यागममितीरितम् । क्रियालोपं न कर्त्तव्यं विष्णोराराधनं परम् ५६। आवाहनासनार्घ्याद्यैर्गंधपुष्पाक्षतादिभिः । धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्तांबूलाद्यैर्नमस्कृतैः ५७। कुर्यादाराधनं विष्णोर्यथाशक्त्या मुदान्वितः । प्रत्यृचं पुरुषसूक्तेन मूलमंत्रेण वैष्णवः ५८। मंत्रद्वयेन कुर्वीत षोडशैरुपचारकैः । भूयः प्रत्युपचारेषु दद्यात्पुष्पाञ्जलिं ततः ५९। आवाहयेज्जगन्नाथं मुद्रया चैव वैष्णवः । आसनं तु यथा दद्यात्पुष्पकेण च मुद्रया ६०। दीपार्घ्याचमनं स्नानं पात्रस्थैर्विमलैर्जलैः । मंगलद्रव्यसंयुक्तैस्तुलसीदलमिश्रितैः ६१। दद्यात्प्रत्युपचारं तु मूलमंत्रद्वयेन च । सुवासितेन तैलेन कुर्यादभ्यंजनं ततः ६२। कस्तूर्याचंदेनेनापि कुर्यादुद्वर्त्तनादिकम् । सुगंधवासितैस्तोयैः स्नाप्य मंत्रयुतैः शुभैः ६३। वस्त्रैराभरणैर्दिव्यैरलंकृत्य यथाविधि । मधुपर्कं ततो दद्याद्गंधं दद्यात्सुवासितम् ६४। सुरभीणि सुपुष्पाणि भक्त्या सम्यङ्निवेदयेत् । धूपं दशांगमष्टांगं दीपं च सुमनोहरम् ६५। नैवेद्यं विविधं दद्यात्पायसापूपमिश्रितम् । कर्पूरं तु सतांबूलं भक्त्या चैव निवेदयेत् ६६। दीपैर्नीराजनं कृत्वा पुष्पमालां समर्चयेत् । परिणीय प्रणम्याथ स्तुत्वा स्तोत्रैरनुत्तमैः ६७। गरुडाङ्के शाययित्वा मङ्गलार्घ्यं निवेदयेत् । संकीर्त्य नामभिः पुण्यैः पश्चाद्धोमं समाचरेत् ६८। हरेर्नैवैद्यशेषेण जहुयाद्वह्निमंडले । प्रत्यृचं पौरुषं सूक्तं श्रीसूक्तं मंगलाह्वयम् ६९। होतव्यमाज्यसंमिश्रं हविषा वैदिकानले । प्रोक्तेन मंत्ररत्नेन जुहुयाद्भक्तिसंयुतम् ७०। अष्टोत्तरशतवारमष्टाविंशतिमेव च । यज्ञरूपं महाविष्णुं ध्यायन्वै जुहुयाद्धविः ७१। शुद्धजांबूनदनिभं शंखचक्रगदाधरम् । समस्तवेदवेदांतसांगोपांगयुतं प्रभुम् ७२। देव्या श्रिया समासीनं ध्यात्वा होमं समाचरेत् । एकैकामाहुतिं पश्चान्नामभिर्जुहुयाद्धविः ७३। नित्यान्भक्तान्समुदिदश्य महाभागवतोत्तमः । भूलीला विमलाद्याश्च शक्तयः प्रथमं क्रमात् ७४। अनंतं विहगेंद्रादि देवतास्तदनंतरम् । वासुदेवादयः पश्चात्तथा शक्त्यादि देवताः ७५। मूर्त्तयः केशवाद्याश्च तथा संकर्षणादयः । मत्स्यकूर्मादयश्चैव तथा चक्रादिहेतयः ७६। कुमुदादयश्च त्रिदशास्तथा चंद्रादिदेवताः । इंद्रादिलोकपालाश्च तथा धर्मादिदेवताः ७७। होतव्याः क्रमशस्तस्मिन्संपूज्याश्च विशेषतः । एतद्वैकुंठहोमं तु महाभागवतोत्तमः ७८। नित्यार्चनविधौ नित्यं कुर्वीत सुसमाहितः । गृहार्चने गृहद्वारि पंचयज्ञविधानतः ७९। दत्त्वा बलिविधानेन पश्चादाचमनं चरेत् । उपविश्यासने शुभ्रे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ८०। मंत्रयोगे प्रकुर्वीत भोगार्थं सुखमात्मनः । सम्यक्पद्मासनासीनो भूतशुद्धिं समाचरेत् ८१। प्राणायामत्रयं कुर्यान्मन्त्रेण विजितेंद्रियः । उदङ्मुखं ततः कृत्वा हृत्पङ्कजमनुत्तमम् ८२। विकासं तस्य कुर्वीत विज्ञानरविणा हृदि । तत्कर्णिकायां वह्न्यर्कशशिबिंबान्यनुक्रमात् ८३। त्रयं त्रयीमये तस्मिंश्चिंतयेद्वैष्णवोत्तमः । नानारत्नमयं पीठं तेषामुपरि चिंतयेत् ८४। तस्मिन्हृत्पद्ममूलांते बालार्कसदृशद्युतिम् । अष्टैश्वर्यदलं पद्मं मंत्राक्षरमयं चरेत् ८५। तस्मिन्देव्या समासीनं कोटिशीतांशुसंनिभम् । चतुर्भुजं सुंदरांगं शंखचक्रगदाधरम् ८६। पद्मपत्रविशालाक्षं सर्वलक्षणलक्षितम् । श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं पीतवस्त्रधरं प्रभुम् ८७। विचित्राभरणैर्युक्तं दिव्यमंडनमंडितम् । दिव्यचंदनलिप्तांगं दिव्यपुष्पोपशोभितम् ८८। तुलसीकोमलदलवनमालाविभूषितम् । बालार्ककोटिसदृशं कांत्या देव्या श्रिया सह ८९। सर्वलक्षणलक्षण्या समाश्लिष्टतनुः शिवम् । एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्रं समाहितमनाः शुचिः ९०। सहस्रं शतवारं वा यथाशक्त्याऽथवापि च । मनसैवार्चनं कृत्वा विरमेत्तत्र भक्तितः ९१। तदीयानर्च्चयेद्भक्त्या तस्मिन्काले समागतान् । तर्पयित्वान्नपानाद्यैरनुव्रज्य विसर्जयेत् ९२। अर्च्चयित्वा पितॄन्देवांस्तर्पयेच्च विधानतः । संपूज्यातिथिभृत्यांश्च भुंजीयातां च दम्पती ९३। यक्षराक्षस भूतानामर्चनं वर्जयेत्सदा । यो मोहात्कुरुते विप्रः स चांडालो भवेद्ध्रुवम् ९४। यक्षाणां च पिशाचानां मद्यमांसभुजां तथा । दिवौकसां तु भजनं सुरापानसमं स्मृतम् ९५। ब्रह्मराक्षसवेतालयक्षभूतार्चनं नृणाम् । कुंभीपाकमहाघोर नरकप्राप्तिसाधनम् ९६। कोटिजन्मकृतं पुण्यं यज्ञदानक्रियादिकम् । सद्यः सर्वं लयं याति यक्षभूतादिपूजनात् ९७। स्त्रियो वा पुरुषो वापि यक्षभूतादिकार्च्चनात् । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च ९८। क्रिमिर्भूत्वाथ विष्ठायां पितृभिः सह मज्जति । यक्षाणां च पिशाचानां तामसानां दिवौकसाम् ९९। निवेदितान्नं योऽश्नाति पूयशोणितभुग्भवेत् । यक्षान्भूतगणांश्चान्यान्क्रूरान्वै ब्रह्मराक्षसान् १०० 6.253.100। उद्दिश्य भुङ्क्ते यो विप्रः सद्यश्चाण्डाल एव सः । या नारी पूजयेद्यक्षान्पिशाचोरगराक्षसान् १०१। सा याति नरकं घोरं कालसूत्रमधोमुखी । पितृभिः सह कल्पांतमुषित्वा तत्र दारुणे १०२। लिहन्मूत्रपुरीषं वै कृच्छ्रात्सूचिमुखैस्तथा । कृमिभिर्भक्षमाणांगो यावदाभूतसंप्लवम् १०३। पश्चाद्भूमौ दशाहेषु जायते शतसंख्यया । तस्माद्यक्षादिकानां च देवानामर्च्चनं त्यजेत् १०४। स्वतंत्रपूजनं यत्र वैदिकानामपि त्यजेत् । अर्च्चयित्वा जगद्वंद्यं देवं नारायणं हरिम् १०५। तदावरणसंस्थानं देवस्य परितोऽर्च्चयेत् । हरेर्भुक्तावशेषेण बलिं तेभ्यो विनिःक्षिपेत् १०६। होमं चैव प्रकुर्वीत तच्छेषेणैव वैष्णवः । हरेर्निवेदितुं सम्यग्देवेभ्यो जुहुयाद्धविः १०७। पितृभ्यश्चापि तद्दद्यात्सर्वमानंत्यमाप्नुयात् । प्राणिनां पीडनं यत्तद्विदुषां निरयाय वै १०८। अदत्तं चैव यत्किंचित्परस्वं गृह्यते नरैः । स्तेयं तद्विद्धि गिरिजे नरकस्यैव कारणम् १०९। लशुनं मद्यपानादि मूलकं गृंजनं तथा । तिलपिष्टं शिग्रु बिल्वं तथा कोशातकीं तथा ११०। अलाबुं चैव वार्ताकं बीजालद्यं कवचानि च । एवमन्यान्यभक्ष्याणि शास्त्रदृष्टानि वै नरः १११। खादन्नरकमाप्नोति विचित्रमशिवं तथा । अवैष्णवानां यच्चान्नं पतितानां तथैव च ११२। अनर्पितं तथा विष्णोः श्वमांससदृशं भवेत् । यक्षराक्षसभूतान्नं सुरा मद्यं च गृञ्जनम् ११३। योऽश्नाति निरयं याति पूयशोणितभोजनम् । एतैः संस्थापनस्पर्शसहवासादिभिर्नरः ११४। तेपियान्त्येव निरयं विण्मूत्रकृमिभोजनम् । पतितानां च संसर्गात्पाखंडानां तथैव च ११५। सर्वयज्ञस्यभोक्तारं पुराणं पुरुषोत्तमम् । ज्ञात्वा सर्वं प्रकुर्वीत नित्यनैमित्तिकाः क्रियाः ११६। यक्षराक्षसभूताश्च कूष्माण्डगण भैरवाः । नार्च्चनीयाः सदा देवि स्वर्गलोकमभीप्सुभिः ११७। यक्षराक्षसभूतानामर्च्चनं वर्जयेद्द्विजः । पैशाचत्वमवाप्नोति कल्पकोटिशतत्रयम् ११८। तस्माद्राक्षसभूतानामर्चनं प्रतिषिध्यते । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च ११९। रौरवं नरकं याति यक्षभूतगणार्चनात् । शंखचक्रादिभिश्चिह्नैरन्यैः प्रियतमैर्हरेः १२०। रहितः सर्वधर्मेभ्यः प्रच्युतो नरकं व्रजेत् । अगम्यागमनाद्धिंसा परद्रव्यापहारणात् १२१। अभक्ष्यभक्षणात्सद्यो नरकं समवाप्नुयात् । यस्तु पाणिगृहीतां च हित्वाऽन्यां यो स्त्रियं व्रजेत् १२२। अगम्यागमनं तद्धि सद्यो नरककारकम् । पतितानां च संसर्गात्पाखंडानां तथैव च १२३। विकर्मस्थानां च तथा यात्येव निरयं नरः । संसर्गिणां च संसर्गं तत्संसर्गमपि त्यजेत् १२४। वैष्णवः कुलमेकं तु वर्जयेत्पापसंयुतम् । एकांती संत्यजेद्ग्रामं महापातकमिश्रितम् १२५। तथैव परमेकान्ती तद्देशमपि वर्जयेत् । स्वकर्म्मज्ञानभक्त्यादि साधनं वैष्णवं स्मृतम् १२६। हरेराज्ञानुरूपेण कर्मज्ञानादि यश्चरेत् । स एकांती भवेद्विप्रो वासुदेवपरायणः १२७। अकृत्यं वैष्णवः पापबुद्ध्या सम्यक्परित्यजेत् । एकांती संत्यजेच्छास्त्रं दूषणान्मनसापि च १२८। तथैव परमैकांती हेयबुद्ध्या परित्यजेत् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं कृत्यं तु त्रिविधं स्मृतम् १२९। ज्ञानं तथैवलोकेऽस्मिन्मुनिभिः संप्रकीर्तितम् । कृत्याकृत्यविवेकं च परलोकस्य चिंतनम् १३०। तत्प्राप्तिसाधनं विष्णोः स्वरूपज्ञानमेव च । भक्तियुक्तो भवेद्भक्तो नवधा सा प्रकीर्तिता १३१। सुदर्शनोर्द्ध्वपुंड्रादि तच्चिह्नैरंकनं शुभम् । सद्गुरोमंत्रपठनमर्चनं विधिना हरेः १३२। स्मरणं कीर्तनं विष्णोः सेवा च परमात्मनः । प्रणामस्तस्य पुरतस्तदीयानां च पूजनम् १३३। प्रसादतीर्थसेवा च भक्तिर्नवविधा स्मृता । यस्मात्प्रपद्यते देवं शरणं वैष्णवो हरिम् १३४। प्रपत्तिः सा तु विज्ञेया त्रिविधा संप्रकीर्तिता । तामसी राजसी चैव सात्विकी त्रिविधा स्मृता १३५। सापि त्रिधाकृता सिद्धिः सामान्या सर्वदेहिनाम् । एतच्चतुष्टयं देवि हेयं संत्यज्य वैष्णवः १३६। उपायभूतं ब्रह्मैवमवलंबेत वैष्णवम् । उपायभावात्संत्यज्य कर्मज्ञानादिकं नरः १३७। कुर्वीत भगवत्प्रीत्यै महाभागवतोत्तमः । त्रिकालमर्चयेद्विष्णुं भक्त्या वै पुरुषोत्तमम् १३८। नैमित्तिके विशेषेण पूजयेद्विधिना शुभे । प्रत्यहं कार्तिके मासि जातीपुष्पैः समर्चयेत् १३९। दद्यादखंडं दीपं च नियतात्मा दृढव्रतः । ब्राह्मणान्भोजयित्वांते हरिसायुज्यमाप्नुयात् १४०। धनुष्युषसि देवेशं मासमेकं निरंतरम् । अर्चयेदुत्पलैर्देवि करवीरैः सितासितैः १४१। धूपदीपैश्च नैवेद्यैर्यथाशक्त्या निवेदयेत् । समाप्तौ भोजयेद्विप्रान्महाभागवतोत्तमान् १४२। अश्वमेधसहस्रस्य फलमाप्नोत्यसंशयम् । तपो मास्युदिते भानौ स्नात्वा नद्यां विशेषतः १४३। अर्च्चयेन्माधवं पुष्पैरुत्पलैश्च शुभानने । पायसं सघृतं दिव्यं भक्त्या तत्र निवेदयेत् १४४। स्नात्वा संपूजयेद्विष्णुं मासमेकं निरंतरम् । शर्करांबुयुतं नित्यमुद्यानं विनिवेदयेत् १४५। वैष्णवान्पूजयेद्भक्त्या मासान्ते शुभदर्शने । मधुमासि तथा नित्यं बकुलैश्चंपकैरपि १४६। पूजयेज्जगतामीशं गुडान्नं च निवेदयेत् । मासांते वैष्णवान्विप्रान्भोजयेत्सुसमाहितः १४७। सहस्रवार्षिकीं पूजां प्रतिनित्यमवाप्नुयात् । माधवे पूजयेद्देवं शतपत्रैर्महोत्पलैः १४८। पूजयित्वा विधानेन दध्यन्नं फलसंयुतम् । गुडोदकं च भक्त्या वै तस्मिन्देवि निवेदयेत् १४९। लक्ष्म्या युक्तो जगन्नाथः प्रीतो भवति पार्वति । शुक्रे तु शुक्लकमलैः पाटलैः कुमुदोत्पलैः १५० 6.253.150। अर्चयित्वा हृषीकेशमन्नं चूतफलैर्युतम् । निवेदयित्वा भक्त्या वै गवांकोटिप्रदो भवेत् १५१। वैष्णवान्भोजयित्वाथ सर्वमानंत्यमाप्नुयात् । आषाढे देवदेवेशं लक्ष्मीभर्तारमच्युतम् १५२। श्रीपुष्पैरर्चयेन्नित्यं पायसान्नं निवेदयेत् । मासान्ते भोजयेद्विप्रान्महाभागवतोत्तमान् १५३। षष्टिवर्षसहस्रस्य पूजां प्राप्नोत्यसंशयः । नभोमास्यर्चयेद्विष्णुं पुन्नागैः केतकीदलैः १५४। अर्चयित्वाच्युतं भक्त्या न भूयो जन्मभाग्भवेत् । दद्यादपूपान्भक्त्याथ शर्कराघृतमिश्रितान् १५५। ब्राह्मणान्भोजयेत्तद्वत्सर्वमानंत्यमाप्नुयात् । नभस्येऽप्यर्चयेदीशं कुंदैः कुरबकैरपि १५६। क्षीरान्नं गुडसंमिश्रं भक्त्या तत्र निवेदयेत् । गवांकोटिप्रदानस्य प्रत्यहं फलमाप्नुयात् १५७। नीलोत्पलैरिषे मासि पूजयेन्मधुसूदनम् । भक्त्या निवेदयेत्तस्मिन्क्षीरमापूपमिश्रितम् १५८। कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । वैष्णवं लोकमाप्नोति मुदितः स्वजनैर्वृतः १५९। ऊर्जे मासि तथा देवि कोमलैस्तुलसीदलैः । पूजयित्वाच्युतं भक्त्या तत्सायुज्यमवाप्नुयात् १६०। क्षीराज्यशर्करोपेतमन्नं वै पायसं तथा । अपूपं च क्रमेणैव भक्त्या सम्यङ्निवेदयेत् १६१। अमायां मंदवारे च वैष्णवर्क्षे तथैव च । रविसंक्रमे व्यतीपाते ग्रहणं चंद्र सूर्ययोः १६२। विशेषेणार्चयेद्विष्णुं यथाशक्त्या वरानने । गुरोरुत्क्रांतदिवसे जन्मर्क्षेषु तथा हरेः १६३। इष्टिं च वैष्णवीं कुर्याच्छक्त्या वै द्विजसत्तमः । दद्यात्पुष्पांजलिं तत्र प्रत्यर्चं वेदसंमितम् १६४। पारणं चापि कुर्वीत चरुणा पायसेन वा । वैष्णवान्भोजयेद्विप्राञ्छक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् १६५। कुलकोटिं समुधृत्य वैष्णवं पदमाप्नुयात् । सर्ववेदैरशक्तश्चेद्यष्टुं भागवतोत्तमम् १६६। वैष्णवैरनुवाकैर्वा सप्तरात्रं निरंतरम् । पुष्पांजलिसहस्रं तु होमं च प्रत्यहं चरेत् १६७। प्रीतये वा भगवतः प्रतिश्लोकं यजेदबुधः । अथवा मंत्ररत्नं हि सप्तरात्रं निरंतरम् १६८। अष्टोत्तरसहस्रं तु जुहुयाद्धविषा यजेत् । विशेषेणार्चयेद्विद्वान्महाभागवतोत्तमान् १६९। अंते चावभृथं कुर्याद्यथाविभवसारतः । वैष्णवैरनुवाकैश्च कुर्यादवभृथं द्विजः १७०। अत्र स्नात्वा विधानेन यथाशक्त्या द्विजोत्तमः । शुभे पात्रांतरे रम्ये पादौ प्रक्षाल्य भक्तितः १७१। अर्चयेद्गंधपुष्पाद्यैर्वस्त्रैराभरणादिभिः । तांबूलेन फलैर्वापि यथाशक्त्या समर्चयेत् १७२। भोजयित्वान्नपानाद्यैः प्रणम्य च पुनःपुनः । आसीमांतमनुव्रज्य नमस्कृत्य विसर्जितम् १७३। पुनः प्रणम्य भक्त्याथ शनैस्तत्र निवर्त्तितः । गृहं प्रविश्य देवेशं पूजयेत्प्रयतात्मवान् १७४। एवमभ्यर्चयेद्विष्णुं यावज्जीवमतंद्रितः । तदीयांश्च विशेषेण पूजयेत्सर्वदा शुभे १७५। आराधनानां सर्वेषां विष्णोराराधनं परम् । तस्मात्परतरं देवि तदीयानां समर्चनम् १७६। अर्चयित्वापि गोविंदं तदीयान्नार्चयेत्पुनः । न स भागवतो ज्ञेयः केवलं दांभिकः स्मृतः १७७। पुमांस्तस्मात्प्रयत्नेन वैष्णवान्पूजयेत्सदा । सर्वं तरति दुःखौघं महाभागवतार्चनात् १७८। एवमुक्तं मया देवि विष्णोराराधनं परम् । नित्यनैमित्तिकं चैव तदीयानां च पूजनम् १७९। पौरुषं तस्य याथात्म्यं फलसाधनमेव च । तस्यावसथदेहं च कर्माद्यपि चतुष्टयम् । तव प्रोक्तं मया देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि १८०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे विष्णुपूजाविधानवैष्णवाचारकथनंनाम त्रिपंचाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः २५३।

śrīpārvatyuvāca- bhagavansarvamākhyātaṃ vaibhavāvasthitaṃ hareḥ | etasminrāmakṛṣṇābhyāṃ caritramati vismitam 1| aho rāmasyacaritaṃ kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ | śṛṇvatyā mama deveśa kalpāṃtaraśatairapi 2| tṛptiṃ naiveti bhūteśa ceto harikathāmṛtam | adhunā śrotumicchāmi viṣṇormāhātmyamuttamam | tatpūjanavidhiṃ deva śrotumicchāmyahaṃ tathā 3| śrīrudra uvāca- śṛṇu devi pravakṣyāmi hareśca sumahātmanaḥ | sthāpanaṃ ca svayaṃ vyaktaṃ dvividhaṃ tatprakīrtitam 4| śilā mṛddārulohādyaiḥ kṛtvā pratikṛtiṃ hareḥ | śrautasmārtāgamaproktakriyāsaṃsthāpanaṃ hi yat 5| tatsthāpanamiti proktaṃ svayaṃ vyaktaṃ hi me śṛṇu | yasminsaṃnihito viṣṇuḥ svayameva nṛṇāṃ bhuvi 6| pāṣāṇadārvorātmeśaḥ svayaṃ vyaktaṃ hi tatsmṛtam | svayaṃ vyaktaṃ sthāpitaṃ vā pūjayenmadhusūdanam 7| devatānāṃ marhaṣīṇāmarcanārthe sanātanaḥ | svayameva jagannāthaḥ sānnidhyaṃ yāti keśavaḥ 8| yasya yadvigrahe bhogyaṃ tadevāvirabhūdbhuvi | tadeva pūjayennityaṃ tasminneva rametsadā 9| śrīraṅgaśāyī deveśo vidhinārcyaḥ surottamaḥ | sa evekṣvākunāthānāṃ tapasāvirabhūdbhuvi 10| mamāpi kāśyāṃ saṃpūjyo mādhavaḥ kaluṣāpahaḥ | yatra yatra gṛhe ramye svayaṃ vyaktaḥ sanātanaḥ 11| tatratatra samāgamya rame'haṃ saṃvyavasthitaḥ | nāṣṭāṃgayoge yajñeśastvarcāyāṃ viṃdate nṛṇām 12| cakṣuṣorviṣayaṃ prāpya dadāti varamīpsitam | sarvāvasthāsu saulabhyamarcāyāṃ labhyate janaiḥ 13| ajñānāmapi sānnidhyaṃ sarvadā pṛthivītale | jaṃbūdvīpe mahāpuṇye varṣe vai bhārate śubhe 14| arcāyāṃ saṃnidhau viṣṇurnetareṣu kadācana | tattasmādbhārate varṣe munibhistridaśairapi 15| sevitaḥ satataṃ devi tapoyajñakriyādibhiḥ | bhārate'sminmahāvarṣe nityaṃ saṃnihito hariḥ 16| aiṃdradyumne tathā kaurme siṃhādrau karavīrake | kāśyāṃ prayāge saumye ca śālagrāmācale tathā 17| dvāravatyāṃ naimiṣe ca tathā badarikāśrame | kṛtaśauce haretpāpaṃ pauṃḍarīke ca daṃḍake 18| māthure veṅkaṭādrau ca śvetādrau garuḍācale | kāṃcyāmanaṃtaśayane śrīṃrage vāsavācale 19| nārāyaṇācale saumye vārāhe vāmanāśrame | evamādyāḥ svayaṃ vyaktāḥ sarvakāmaphalapradāḥ 20| svayameva hi sānnidhyaṃ yasminyāti janārdanaḥ | tasminneva svayaṃ vyaṃktaṃ vadaṃti munayaḥ śubhāḥ 21| mahābhāgavataśreṣṭho vidhinā sthāpya keśavam | maṃtreṇa kuryātsāṃnidhyaṃ sthāpanaṃ tadviśiṣyate 22| tasminsaṃpūjayeddevaṃ grāmeṣu ca gṛheṣu ca | śālagrāmaśilāyāṃ tu gṛhārcā sadbhiriṣyate 23| arcanaṃ maṃtrapaṭhanaṃ yāgayogo mahātmanaḥ | nāmasaṃkīrtanaṃ sevā taccihnairaṃkanaṃ tathā 24| tadīyārādhanaṃ ca syānnavadhā bhidyate śubhe | tattatkarmavidhānaṃ ca viprasya satataṃ smṛtam 25| mahābhāgavataḥ śreṣṭho brāhmaṇo vai gururnṛṇām | sarveṣāmevalokānāmasau pūjyo yathā hariḥ 26| tāpādipaṃca saṃskāri navejyākarmakārakaḥ | arthapaṃcakavidvipro mahābhāgavataḥ smṛtaḥ 27| tattatkarmavidhānejyā kṣattriyasya vidhīyate | taccihnairaṃkane sevā tadīyānāṃ ca pūjanam 28| maṃtravarṇasya japanaṃ nāmasaṃkīrtanaṃ hareḥ | vaṃdanaṃ ca viśāṃ proktaṃ ṣaṭkarmejyāvidhānataḥ 29| nāmasaṃkīrtanaṃ sevā pūjanaṃ vaṃdanaṃ tathā | arcanaṃ ca tadīyānāṃ paṃcejyā śūdrajanmanaḥ 30| sādhāraṇena sarveṣāṃ mānasejyā nṛṇāṃ priye | svādhikārānurūpaṃ ca kāryā cejyā jagatpateḥ 31| ananyadevatābhaktairananyaphalasādhakaiḥ | vedavidbrahmatattvajñairvītarāgairmumukṣubhiḥ 32| gurubhaktisamāyuktaiḥ suprasannaiḥ susādhubhiḥ | brāhmaṇairitaraiścāpi pūjanīyo hariḥ sadā 33| yathocitā ca varṇasya kāryā ijyā harernṛṇām | varṇāśramānurūpaṃ ca karttavyaṃ vaiṣṇavaiḥ śubhaiḥ 34| śrutismṛtyuditaṃ samyaṅnityamatra samācaret | śrutismṛtyuktakarmāṇi nātikrāmeta buddhimān 35| śrutismṛtyuktamācāraṃ yo na seveta vaiṣṇavaḥ | sa ca pākhaṃḍamāpanno raurave narake vaset 36| tasmādvarṇānurūpāṃ vai kuryādijyāṃ jagatpateḥ | tasmātsmṛtyuktamācāraṃ kuryādvai mānavaḥ sadā 37| sādhāraṇā hi sarveṣāṃ mānasejyā śubhe nṛṇām | svādhikāraṃ nirīkṣyaiva karma kuryādataṃdritaḥ 38| śamodamastapaḥ śaucaṃ satyamāmiṣavarjanam | asteyamevāhiṃsā ca sarveṣāṃ dharmasādhanam 39| tasmādvarṇānurūpeṇa pūjayenmadhusūdanam | rātrāvaṃte samutthāya upaspṛśya yathāvidhi 40| namaskṛtya gurūnsvasya saṃsmaredacyutaṃ hṛdi | sahasranāmabhirbhaktyā kīrtayedvāgyataḥ śuciḥ 41| bahirgrāmātsamusṛjya mūlamaṃtraṃ yathāvidhi | śaucaṃ kṛtvā yathānyāyamācamya prayataḥ śuciḥ 42| daṃtadhāvanapūrvaṃ tu snānaṃ kuryādyathāvidhi | ādāya tulasīmūlamṛdaṃ tatpatrasaṃyutām 43| mūlamaṃtreṇābhimaṃtrya gāyatryā ca śubhānane | maṃtreṇaivānuliptāṃgaḥ snāyātkṛtvāghamarṣaṇam 44| haripādodbhavāṃ gaṃgāṃ tatrāvāhya sunirmale | nimajjyāśu japetsūktamaghamarṣaṇamuttamam 45| ācamya mārjanaṃ kuryātpauruṣoktakramādatha | paścādāśu nimajjyātha mūlamaṃtraṃ japedbudhaḥ 46| aṣṭāviṃśativāraṃ vā śatamaṣṭottaraṃ ca vā | prārthayedabhimaṃtryātha jalamaṃtreṇa vaiṣṇavaḥ 47| ācamya tarpayeddevānnṛṣīṃścaiva pitṝṃstathā | nipīḍya vastramācamya dhautavastreṇa veṣṭitaḥ 48| vimalāṃ mṛttikāṃ ramyāmādāya dvijasattamaḥ | maṃtreṇaivābhimaṃtryātha lalāṭādiṣu vaiṣṇavaḥ 49| dhārayedūrddhvapuṃḍrāni yathāsaṃkhyamataṃdritaḥ | upāsya vidhivatsaṃdhyāṃ sāvitrīṃ ca japedbudhaḥ 50 6.253.50| saṃyatātmā gṛhaṃ gatvā pādau prakṣālya vāgyataḥ | ācamyaikāgramanasā pūjāmaṃḍapamāviśet 51| ramye śubhratare pīṭhe puṣpopacaya śobhite | tasminniveśya devaṃ taṃ lakṣmīnārāyaṇaṃ prabhum 52| pūjayedvidhinā samyaggaṃdhapuṣpākṣatādibhiḥ | sthāpane vā svayaṃ vyakte gṛhārcāyāṃ vidhānataḥ 53| śrautasmārtāgamoktānāmarcanaṃ vidhinā dvijaḥ | kuryādbhaktyā yathārhaṃ ca viṣṇoḥ prayatamānasaḥ 54| yathopadiṣṭaṃ guruṇā tathā kurvīta vaiṣṇavaḥ | śrautaṃ vaikhānasaṃ proktaṃ vāsiṣṭhaṃ smārtamucyate 55| paṃcarātravidhānaṃ ca divyāgamamitīritam | kriyālopaṃ na karttavyaṃ viṣṇorārādhanaṃ param 56| āvāhanāsanārghyādyairgaṃdhapuṣpākṣatādibhiḥ | dhūpairdīpaiśca naivedyaistāṃbūlādyairnamaskṛtaiḥ 57| kuryādārādhanaṃ viṣṇoryathāśaktyā mudānvitaḥ | pratyṛcaṃ puruṣasūktena mūlamaṃtreṇa vaiṣṇavaḥ 58| maṃtradvayena kurvīta ṣoḍaśairupacārakaiḥ | bhūyaḥ pratyupacāreṣu dadyātpuṣpāñjaliṃ tataḥ 59| āvāhayejjagannāthaṃ mudrayā caiva vaiṣṇavaḥ | āsanaṃ tu yathā dadyātpuṣpakeṇa ca mudrayā 60| dīpārghyācamanaṃ snānaṃ pātrasthairvimalairjalaiḥ | maṃgaladravyasaṃyuktaistulasīdalamiśritaiḥ 61| dadyātpratyupacāraṃ tu mūlamaṃtradvayena ca | suvāsitena tailena kuryādabhyaṃjanaṃ tataḥ 62| kastūryācaṃdenenāpi kuryādudvarttanādikam | sugaṃdhavāsitaistoyaiḥ snāpya maṃtrayutaiḥ śubhaiḥ 63| vastrairābharaṇairdivyairalaṃkṛtya yathāvidhi | madhuparkaṃ tato dadyādgaṃdhaṃ dadyātsuvāsitam 64| surabhīṇi supuṣpāṇi bhaktyā samyaṅnivedayet | dhūpaṃ daśāṃgamaṣṭāṃgaṃ dīpaṃ ca sumanoharam 65| naivedyaṃ vividhaṃ dadyātpāyasāpūpamiśritam | karpūraṃ tu satāṃbūlaṃ bhaktyā caiva nivedayet 66| dīpairnīrājanaṃ kṛtvā puṣpamālāṃ samarcayet | pariṇīya praṇamyātha stutvā stotrairanuttamaiḥ 67| garuḍāṅke śāyayitvā maṅgalārghyaṃ nivedayet | saṃkīrtya nāmabhiḥ puṇyaiḥ paścāddhomaṃ samācaret 68| harernaivaidyaśeṣeṇa jahuyādvahnimaṃḍale | pratyṛcaṃ pauruṣaṃ sūktaṃ śrīsūktaṃ maṃgalāhvayam 69| hotavyamājyasaṃmiśraṃ haviṣā vaidikānale | proktena maṃtraratnena juhuyādbhaktisaṃyutam 70| aṣṭottaraśatavāramaṣṭāviṃśatimeva ca | yajñarūpaṃ mahāviṣṇuṃ dhyāyanvai juhuyāddhaviḥ 71| śuddhajāṃbūnadanibhaṃ śaṃkhacakragadādharam | samastavedavedāṃtasāṃgopāṃgayutaṃ prabhum 72| devyā śriyā samāsīnaṃ dhyātvā homaṃ samācaret | ekaikāmāhutiṃ paścānnāmabhirjuhuyāddhaviḥ 73| nityānbhaktānsamudidaśya mahābhāgavatottamaḥ | bhūlīlā vimalādyāśca śaktayaḥ prathamaṃ kramāt 74| anaṃtaṃ vihageṃdrādi devatāstadanaṃtaram | vāsudevādayaḥ paścāttathā śaktyādi devatāḥ 75| mūrttayaḥ keśavādyāśca tathā saṃkarṣaṇādayaḥ | matsyakūrmādayaścaiva tathā cakrādihetayaḥ 76| kumudādayaśca tridaśāstathā caṃdrādidevatāḥ | iṃdrādilokapālāśca tathā dharmādidevatāḥ 77| hotavyāḥ kramaśastasminsaṃpūjyāśca viśeṣataḥ | etadvaikuṃṭhahomaṃ tu mahābhāgavatottamaḥ 78| nityārcanavidhau nityaṃ kurvīta susamāhitaḥ | gṛhārcane gṛhadvāri paṃcayajñavidhānataḥ 79| dattvā balividhānena paścādācamanaṃ caret | upaviśyāsane śubhre kṛṣṇājinakuśottare 80| maṃtrayoge prakurvīta bhogārthaṃ sukhamātmanaḥ | samyakpadmāsanāsīno bhūtaśuddhiṃ samācaret 81| prāṇāyāmatrayaṃ kuryānmantreṇa vijiteṃdriyaḥ | udaṅmukhaṃ tataḥ kṛtvā hṛtpaṅkajamanuttamam 82| vikāsaṃ tasya kurvīta vijñānaraviṇā hṛdi | tatkarṇikāyāṃ vahnyarkaśaśibiṃbānyanukramāt 83| trayaṃ trayīmaye tasmiṃściṃtayedvaiṣṇavottamaḥ | nānāratnamayaṃ pīṭhaṃ teṣāmupari ciṃtayet 84| tasminhṛtpadmamūlāṃte bālārkasadṛśadyutim | aṣṭaiśvaryadalaṃ padmaṃ maṃtrākṣaramayaṃ caret 85| tasmindevyā samāsīnaṃ koṭiśītāṃśusaṃnibham | caturbhujaṃ suṃdarāṃgaṃ śaṃkhacakragadādharam 86| padmapatraviśālākṣaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam | śrīvatsakaustubhoraskaṃ pītavastradharaṃ prabhum 87| vicitrābharaṇairyuktaṃ divyamaṃḍanamaṃḍitam | divyacaṃdanaliptāṃgaṃ divyapuṣpopaśobhitam 88| tulasīkomaladalavanamālāvibhūṣitam | bālārkakoṭisadṛśaṃ kāṃtyā devyā śriyā saha 89| sarvalakṣaṇalakṣaṇyā samāśliṣṭatanuḥ śivam | evaṃ dhyātvā japenmaṃtraṃ samāhitamanāḥ śuciḥ 90| sahasraṃ śatavāraṃ vā yathāśaktyā'thavāpi ca | manasaivārcanaṃ kṛtvā viramettatra bhaktitaḥ 91| tadīyānarccayedbhaktyā tasminkāle samāgatān | tarpayitvānnapānādyairanuvrajya visarjayet 92| arccayitvā pitṝndevāṃstarpayecca vidhānataḥ | saṃpūjyātithibhṛtyāṃśca bhuṃjīyātāṃ ca dampatī 93| yakṣarākṣasa bhūtānāmarcanaṃ varjayetsadā | yo mohātkurute vipraḥ sa cāṃḍālo bhaveddhruvam 94| yakṣāṇāṃ ca piśācānāṃ madyamāṃsabhujāṃ tathā | divaukasāṃ tu bhajanaṃ surāpānasamaṃ smṛtam 95| brahmarākṣasavetālayakṣabhūtārcanaṃ nṛṇām | kuṃbhīpākamahāghora narakaprāptisādhanam 96| koṭijanmakṛtaṃ puṇyaṃ yajñadānakriyādikam | sadyaḥ sarvaṃ layaṃ yāti yakṣabhūtādipūjanāt 97| striyo vā puruṣo vāpi yakṣabhūtādikārccanāt | kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca 98| krimirbhūtvātha viṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati | yakṣāṇāṃ ca piśācānāṃ tāmasānāṃ divaukasām 99| niveditānnaṃ yo'śnāti pūyaśoṇitabhugbhavet | yakṣānbhūtagaṇāṃścānyānkrūrānvai brahmarākṣasān 100 6.253.100| uddiśya bhuṅkte yo vipraḥ sadyaścāṇḍāla eva saḥ | yā nārī pūjayedyakṣānpiśācoragarākṣasān 101| sā yāti narakaṃ ghoraṃ kālasūtramadhomukhī | pitṛbhiḥ saha kalpāṃtamuṣitvā tatra dāruṇe 102| lihanmūtrapurīṣaṃ vai kṛcchrātsūcimukhaistathā | kṛmibhirbhakṣamāṇāṃgo yāvadābhūtasaṃplavam 103| paścādbhūmau daśāheṣu jāyate śatasaṃkhyayā | tasmādyakṣādikānāṃ ca devānāmarccanaṃ tyajet 104| svataṃtrapūjanaṃ yatra vaidikānāmapi tyajet | arccayitvā jagadvaṃdyaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim 105| tadāvaraṇasaṃsthānaṃ devasya parito'rccayet | harerbhuktāvaśeṣeṇa baliṃ tebhyo viniḥkṣipet 106| homaṃ caiva prakurvīta taccheṣeṇaiva vaiṣṇavaḥ | harernivedituṃ samyagdevebhyo juhuyāddhaviḥ 107| pitṛbhyaścāpi taddadyātsarvamānaṃtyamāpnuyāt | prāṇināṃ pīḍanaṃ yattadviduṣāṃ nirayāya vai 108| adattaṃ caiva yatkiṃcitparasvaṃ gṛhyate naraiḥ | steyaṃ tadviddhi girije narakasyaiva kāraṇam 109| laśunaṃ madyapānādi mūlakaṃ gṛṃjanaṃ tathā | tilapiṣṭaṃ śigru bilvaṃ tathā kośātakīṃ tathā 110| alābuṃ caiva vārtākaṃ bījāladyaṃ kavacāni ca | evamanyānyabhakṣyāṇi śāstradṛṣṭāni vai naraḥ 111| khādannarakamāpnoti vicitramaśivaṃ tathā | avaiṣṇavānāṃ yaccānnaṃ patitānāṃ tathaiva ca 112| anarpitaṃ tathā viṣṇoḥ śvamāṃsasadṛśaṃ bhavet | yakṣarākṣasabhūtānnaṃ surā madyaṃ ca gṛñjanam 113| yo'śnāti nirayaṃ yāti pūyaśoṇitabhojanam | etaiḥ saṃsthāpanasparśasahavāsādibhirnaraḥ 114| tepiyāntyeva nirayaṃ viṇmūtrakṛmibhojanam | patitānāṃ ca saṃsargātpākhaṃḍānāṃ tathaiva ca 115| sarvayajñasyabhoktāraṃ purāṇaṃ puruṣottamam | jñātvā sarvaṃ prakurvīta nityanaimittikāḥ kriyāḥ 116| yakṣarākṣasabhūtāśca kūṣmāṇḍagaṇa bhairavāḥ | nārccanīyāḥ sadā devi svargalokamabhīpsubhiḥ 117| yakṣarākṣasabhūtānāmarccanaṃ varjayeddvijaḥ | paiśācatvamavāpnoti kalpakoṭiśatatrayam 118| tasmādrākṣasabhūtānāmarcanaṃ pratiṣidhyate | kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca 119| rauravaṃ narakaṃ yāti yakṣabhūtagaṇārcanāt | śaṃkhacakrādibhiścihnairanyaiḥ priyatamairhareḥ 120| rahitaḥ sarvadharmebhyaḥ pracyuto narakaṃ vrajet | agamyāgamanāddhiṃsā paradravyāpahāraṇāt 121| abhakṣyabhakṣaṇātsadyo narakaṃ samavāpnuyāt | yastu pāṇigṛhītāṃ ca hitvā'nyāṃ yo striyaṃ vrajet 122| agamyāgamanaṃ taddhi sadyo narakakārakam | patitānāṃ ca saṃsargātpākhaṃḍānāṃ tathaiva ca 123| vikarmasthānāṃ ca tathā yātyeva nirayaṃ naraḥ | saṃsargiṇāṃ ca saṃsargaṃ tatsaṃsargamapi tyajet 124| vaiṣṇavaḥ kulamekaṃ tu varjayetpāpasaṃyutam | ekāṃtī saṃtyajedgrāmaṃ mahāpātakamiśritam 125| tathaiva paramekāntī taddeśamapi varjayet | svakarmmajñānabhaktyādi sādhanaṃ vaiṣṇavaṃ smṛtam 126| harerājñānurūpeṇa karmajñānādi yaścaret | sa ekāṃtī bhavedvipro vāsudevaparāyaṇaḥ 127| akṛtyaṃ vaiṣṇavaḥ pāpabuddhyā samyakparityajet | ekāṃtī saṃtyajecchāstraṃ dūṣaṇānmanasāpi ca 128| tathaiva paramaikāṃtī heyabuddhyā parityajet | nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ kṛtyaṃ tu trividhaṃ smṛtam 129| jñānaṃ tathaivaloke'sminmunibhiḥ saṃprakīrtitam | kṛtyākṛtyavivekaṃ ca paralokasya ciṃtanam 130| tatprāptisādhanaṃ viṣṇoḥ svarūpajñānameva ca | bhaktiyukto bhavedbhakto navadhā sā prakīrtitā 131| sudarśanorddhvapuṃḍrādi taccihnairaṃkanaṃ śubham | sadguromaṃtrapaṭhanamarcanaṃ vidhinā hareḥ 132| smaraṇaṃ kīrtanaṃ viṣṇoḥ sevā ca paramātmanaḥ | praṇāmastasya puratastadīyānāṃ ca pūjanam 133| prasādatīrthasevā ca bhaktirnavavidhā smṛtā | yasmātprapadyate devaṃ śaraṇaṃ vaiṣṇavo harim 134| prapattiḥ sā tu vijñeyā trividhā saṃprakīrtitā | tāmasī rājasī caiva sātvikī trividhā smṛtā 135| sāpi tridhākṛtā siddhiḥ sāmānyā sarvadehinām | etaccatuṣṭayaṃ devi heyaṃ saṃtyajya vaiṣṇavaḥ 136| upāyabhūtaṃ brahmaivamavalaṃbeta vaiṣṇavam | upāyabhāvātsaṃtyajya karmajñānādikaṃ naraḥ 137| kurvīta bhagavatprītyai mahābhāgavatottamaḥ | trikālamarcayedviṣṇuṃ bhaktyā vai puruṣottamam 138| naimittike viśeṣeṇa pūjayedvidhinā śubhe | pratyahaṃ kārtike māsi jātīpuṣpaiḥ samarcayet 139| dadyādakhaṃḍaṃ dīpaṃ ca niyatātmā dṛḍhavrataḥ | brāhmaṇānbhojayitvāṃte harisāyujyamāpnuyāt 140| dhanuṣyuṣasi deveśaṃ māsamekaṃ niraṃtaram | arcayedutpalairdevi karavīraiḥ sitāsitaiḥ 141| dhūpadīpaiśca naivedyairyathāśaktyā nivedayet | samāptau bhojayedviprānmahābhāgavatottamān 142| aśvamedhasahasrasya phalamāpnotyasaṃśayam | tapo māsyudite bhānau snātvā nadyāṃ viśeṣataḥ 143| arccayenmādhavaṃ puṣpairutpalaiśca śubhānane | pāyasaṃ saghṛtaṃ divyaṃ bhaktyā tatra nivedayet 144| snātvā saṃpūjayedviṣṇuṃ māsamekaṃ niraṃtaram | śarkarāṃbuyutaṃ nityamudyānaṃ vinivedayet 145| vaiṣṇavānpūjayedbhaktyā māsānte śubhadarśane | madhumāsi tathā nityaṃ bakulaiścaṃpakairapi 146| pūjayejjagatāmīśaṃ guḍānnaṃ ca nivedayet | māsāṃte vaiṣṇavānviprānbhojayetsusamāhitaḥ 147| sahasravārṣikīṃ pūjāṃ pratinityamavāpnuyāt | mādhave pūjayeddevaṃ śatapatrairmahotpalaiḥ 148| pūjayitvā vidhānena dadhyannaṃ phalasaṃyutam | guḍodakaṃ ca bhaktyā vai tasmindevi nivedayet 149| lakṣmyā yukto jagannāthaḥ prīto bhavati pārvati | śukre tu śuklakamalaiḥ pāṭalaiḥ kumudotpalaiḥ 150 6.253.150| arcayitvā hṛṣīkeśamannaṃ cūtaphalairyutam | nivedayitvā bhaktyā vai gavāṃkoṭiprado bhavet 151| vaiṣṇavānbhojayitvātha sarvamānaṃtyamāpnuyāt | āṣāḍhe devadeveśaṃ lakṣmībhartāramacyutam 152| śrīpuṣpairarcayennityaṃ pāyasānnaṃ nivedayet | māsānte bhojayedviprānmahābhāgavatottamān 153| ṣaṣṭivarṣasahasrasya pūjāṃ prāpnotyasaṃśayaḥ | nabhomāsyarcayedviṣṇuṃ punnāgaiḥ ketakīdalaiḥ 154| arcayitvācyutaṃ bhaktyā na bhūyo janmabhāgbhavet | dadyādapūpānbhaktyātha śarkarāghṛtamiśritān 155| brāhmaṇānbhojayettadvatsarvamānaṃtyamāpnuyāt | nabhasye'pyarcayedīśaṃ kuṃdaiḥ kurabakairapi 156| kṣīrānnaṃ guḍasaṃmiśraṃ bhaktyā tatra nivedayet | gavāṃkoṭipradānasya pratyahaṃ phalamāpnuyāt 157| nīlotpalairiṣe māsi pūjayenmadhusūdanam | bhaktyā nivedayettasminkṣīramāpūpamiśritam 158| kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca | vaiṣṇavaṃ lokamāpnoti muditaḥ svajanairvṛtaḥ 159| ūrje māsi tathā devi komalaistulasīdalaiḥ | pūjayitvācyutaṃ bhaktyā tatsāyujyamavāpnuyāt 160| kṣīrājyaśarkaropetamannaṃ vai pāyasaṃ tathā | apūpaṃ ca krameṇaiva bhaktyā samyaṅnivedayet 161| amāyāṃ maṃdavāre ca vaiṣṇavarkṣe tathaiva ca | ravisaṃkrame vyatīpāte grahaṇaṃ caṃdra sūryayoḥ 162| viśeṣeṇārcayedviṣṇuṃ yathāśaktyā varānane | gurorutkrāṃtadivase janmarkṣeṣu tathā hareḥ 163| iṣṭiṃ ca vaiṣṇavīṃ kuryācchaktyā vai dvijasattamaḥ | dadyātpuṣpāṃjaliṃ tatra pratyarcaṃ vedasaṃmitam 164| pāraṇaṃ cāpi kurvīta caruṇā pāyasena vā | vaiṣṇavānbhojayedviprāñchaktyā dadyācca dakṣiṇām 165| kulakoṭiṃ samudhṛtya vaiṣṇavaṃ padamāpnuyāt | sarvavedairaśaktaścedyaṣṭuṃ bhāgavatottamam 166| vaiṣṇavairanuvākairvā saptarātraṃ niraṃtaram | puṣpāṃjalisahasraṃ tu homaṃ ca pratyahaṃ caret 167| prītaye vā bhagavataḥ pratiślokaṃ yajedabudhaḥ | athavā maṃtraratnaṃ hi saptarātraṃ niraṃtaram 168| aṣṭottarasahasraṃ tu juhuyāddhaviṣā yajet | viśeṣeṇārcayedvidvānmahābhāgavatottamān 169| aṃte cāvabhṛthaṃ kuryādyathāvibhavasārataḥ | vaiṣṇavairanuvākaiśca kuryādavabhṛthaṃ dvijaḥ 170| atra snātvā vidhānena yathāśaktyā dvijottamaḥ | śubhe pātrāṃtare ramye pādau prakṣālya bhaktitaḥ 171| arcayedgaṃdhapuṣpādyairvastrairābharaṇādibhiḥ | tāṃbūlena phalairvāpi yathāśaktyā samarcayet 172| bhojayitvānnapānādyaiḥ praṇamya ca punaḥpunaḥ | āsīmāṃtamanuvrajya namaskṛtya visarjitam 173| punaḥ praṇamya bhaktyātha śanaistatra nivarttitaḥ | gṛhaṃ praviśya deveśaṃ pūjayetprayatātmavān 174| evamabhyarcayedviṣṇuṃ yāvajjīvamataṃdritaḥ | tadīyāṃśca viśeṣeṇa pūjayetsarvadā śubhe 175| ārādhanānāṃ sarveṣāṃ viṣṇorārādhanaṃ param | tasmātparataraṃ devi tadīyānāṃ samarcanam 176| arcayitvāpi goviṃdaṃ tadīyānnārcayetpunaḥ | na sa bhāgavato jñeyaḥ kevalaṃ dāṃbhikaḥ smṛtaḥ 177| pumāṃstasmātprayatnena vaiṣṇavānpūjayetsadā | sarvaṃ tarati duḥkhaughaṃ mahābhāgavatārcanāt 178| evamuktaṃ mayā devi viṣṇorārādhanaṃ param | nityanaimittikaṃ caiva tadīyānāṃ ca pūjanam 179| pauruṣaṃ tasya yāthātmyaṃ phalasādhanameva ca | tasyāvasathadehaṃ ca karmādyapi catuṣṭayam | tava proktaṃ mayā devi kimanyacchrotumicchasi 180| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde viṣṇupūjāvidhānavaiṣṇavācārakathanaṃnāma tripaṃcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 253|