Chapter 152

महादेव उवाच। तीर्थानां प्रवरं तीर्थं साभ्रमत्यास्तटे स्थितम् । बालाप इति विख्यातं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् १। तपस्विधारितं तीर्थं विबुधानां समाश्रयम् । तत्र कन्या तपस्तेपे परमं सुदृढव्रता २। कन्या कण्वमुनेः साध्वी रूपेणाप्रतिमा भुवि । बाला बालावती नाम कुमारी ब्रह्मचारिणी ३। व्रतं चचार सावित्र्या नियमैर्बहुभिर्युता । भर्ता मे भास्करो भूयादिति निश्चित्य भामिनि ४। समास्तस्य समाक्रांता दश साभ्रमतीतटे । चरंत्या नियमांस्तांस्तान्भक्त्या परमदुश्चरान् ५। तस्यास्तु तेन व्रतेन तपसा व्रतचर्यया । भक्त्या च भगवान्प्रीतः परया भक्तिसंपदा ६। आजगामाश्रमपदं देवदेवो दिवाकरः । आस्थाय रूपं विप्रर्षेः प्रविष्टस्तु महामनाः ७। सा तं दृष्ट्वोग्रतपसा वरिष्ठं ब्रह्मवित्तमम् । वानप्रस्थविधानेन पूजयामास तं द्विजम् ८। उवाच रविभक्ता सा कल्याणी तं तपोधनम् । भगवन्मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो ९। सर्वं तुभ्यं यथाशक्ति दास्यामि स्वतनुं विना । सूर्यभक्तास्मि ते पाणिं दास्यामि न कथंचन १०। व्रतैश्च नियमैश्चापि तपोभिश्च तपोधन । सूर्यस्तोषयितव्यो मे देवस्त्रिभुवनेश्वरः ११। इत्युक्तवत्यां तस्यां तु स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम् । उवाच नियमस्थां तां सांत्वयन्निव भास्करः १२। उग्रं चरसि कल्याणि तपः परमदुष्करम् । यदर्थं च समारंभस्तव बाले तथैव तत् १३। तपसा लभ्यते सर्वं सर्वं तपसि तिष्ठति । देवत्वं प्राप्यते भद्रे तपसा मोक्ष एव च १४। इमानि पंच सुभगे बदराणि प्रतीच्छ मे । दत्त्वा स बदराण्यस्यै पचेत्युक्त्वा रविर्ययौ १५। अपृष्ट्वा तां तु कल्याणीं ब्रह्मरूपी विहाय ताम् । स्थितोऽसौ नातिदूरेण इंद्रग्रामे महायशाः १६। स्थित्वा जिज्ञासया भावं तस्याश्च ब्राह्मणो रविः । बदराणामुपवनं कारयामास भास्करः १७। ततः सा प्रयता बाला प्रांजलिर्विगतश्रमा । पाकाय बदराणां सा पावकं समधिश्रयत् १८। अपचत्परमा देवि बदराणि महाप्रभा । तस्याः पचंत्याः सुमहान्कालोऽगाच्च सुरेश्वरि १९। भस्मपुंजो महान्जातो दिनं च क्षयमन्वगात् । हुताशनेन दग्धस्तु महान्वै काष्ठसंचयः २०। पादौ प्रक्षाल्य सा पश्चात्पावके चारुदर्शने । ददाह बदरार्थं च ब्राह्मणप्रियकाम्यया २१। दग्ध्वा दग्ध्वा पुनः पादौ उपर्या धार्यतेऽनघे । अथास्याः कर्म तद्दृष्ट्वा प्रीतो देवो दिवाकरः २२। ततः संदर्शयामास कन्यायै रूपमात्मनः । उवाच परमप्रीतस्तां कन्यां सुदृढव्रताम् २३। सूर्य उवाच। प्रीतोऽस्मि बाले भक्त्या ते तपसा व्रतचर्यया । यस्मादभिमतः कामो बाले संपद्यतां तव २४। अस्मिंस्तीर्थे तपोयुक्ता मद्गृहे त्वं निवत्स्यसि । इदं च तीर्थप्रवरं तव नाम्ना च लक्षितम् २५। बालाप इति विख्यातं साभ्रमत्यास्तटे स्थितम् । विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिस्तु स्तुतं पुरा २६। बालातीर्थे नरः स्नात्वा त्रिरात्रमुषितः शुचिः । रक्तादित्यमुखं दृष्ट्वा सूर्यस्योदयनं प्रति २७। सूर्यलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा । सूर्यवारेऽथ संक्रांतौ सप्तम्यां तु विशेषतः २८। विषुवत्ययने चापि चंद्रसूर्यग्रहेऽपि च । स्नात्वा संतर्पयेद्देवान्पितॄनथ पितामहान् २९। गुडधेनुं ततो दद्याद्ब्राह्मणेभ्यो गुडोदनम् । करवीरैर्जपापुष्पै रक्तादित्यप्रपूजनम् ३०। ये कुर्वंति नरास्ते वै सूर्यलोके वसंति वै । रक्तां धेनुं नरो दद्यादेकं चैव धुरंधरम् ३१। स यज्ञफलमाप्नोति न नरो निरयं व्रजेत्। व्याधितो मुच्यते रोगात्बद्धो मुच्येत बंधनात् । तीर्थेऽस्मिन्पिंडदानेन तृप्तिं यांति पितामहाः ३२। महादेव उवाच। तथान्यदपि माहात्म्यं तीर्थस्यास्य तपोधने । श्रूयतां यत्पुरावृत्तं व्यासेन कथितं महत् ३३। पुरात्र महिषो वृद्धो जरया जर्जरीकृतः । अशक्तो भारमुद्वोढुं सार्थवाहस्तमत्यजत् ३४। स निदाघे जलं पातुं जगाम च महानदीम् । दैवात्पंके निमग्नोऽसौ ततो मृत्युवशं गतः ३५। प्लवितास्थिर्जले पुण्ये तीर्थस्यास्य प्रभावतः । कान्यकुब्जेश्वरसुतो राजा जातिस्मरोऽभवत् ३६। संस्मृत्य च स्ववृत्तांतं प्रभावं तीर्थजं महत् । आगत्य तज्जले स्नात्वा ददौ दानान्यनेकशः ३७। स तत्र स्थापयामास देवदेवं महेश्वरम् । अत्र तीर्थे नरः स्नात्वा संपूज्य महिषेश्वरम् ३८। रक्तादित्यमुखं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । साभ्रमत्युदकं यत्र पूर्वतः पश्चिमं व्रजेत् ३९। प्रयागादपि तत्पुण्यं सर्वकामप्रदं महत् । दत्तं द्विजेंद्रेषु हुतं यदग्नौ श्राद्धं कृतं जाप्यमिहाक्षयं स्यात् ४०। गोभूतिलाः कांचनवस्त्रधान्यं शय्यासनं वाहनछत्रदानम् । यं यं वांछयते कामं तं तं प्राप्नोति मानवः ४१। श्रीमहेशप्रसादाच्च तीर्थस्यास्य प्रभावतः । बालापेंद्रं इदं तीर्थं पुण्यपापहरं सदा ४२। यं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे वीतरागाः सदैव तु । यत्र माहिषनामेति श्वेताख्यं पुण्यदं महत् ४३। यत्र स्नात्वा तु देवेशि पुनर्जन्म न विद्यते । गोदावर्यां कृते स्नाने यत्फलं लभते नरः ४४। तत्फलं लभते देवि अत्र तीर्थे न संशयः ४५। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे बालापेंद्रं तीर्थंनामद्विपंचाशदधिकशततमोऽध्यायः १५२।

mahādeva uvāca| tīrthānāṃ pravaraṃ tīrthaṃ sābhramatyāstaṭe sthitam | bālāpa iti vikhyātaṃ bhuktimuktipradāyakam 1| tapasvidhāritaṃ tīrthaṃ vibudhānāṃ samāśrayam | tatra kanyā tapastepe paramaṃ sudṛḍhavratā 2| kanyā kaṇvamuneḥ sādhvī rūpeṇāpratimā bhuvi | bālā bālāvatī nāma kumārī brahmacāriṇī 3| vrataṃ cacāra sāvitryā niyamairbahubhiryutā | bhartā me bhāskaro bhūyāditi niścitya bhāmini 4| samāstasya samākrāṃtā daśa sābhramatītaṭe | caraṃtyā niyamāṃstāṃstānbhaktyā paramaduścarān 5| tasyāstu tena vratena tapasā vratacaryayā | bhaktyā ca bhagavānprītaḥ parayā bhaktisaṃpadā 6| ājagāmāśramapadaṃ devadevo divākaraḥ | āsthāya rūpaṃ viprarṣeḥ praviṣṭastu mahāmanāḥ 7| sā taṃ dṛṣṭvogratapasā variṣṭhaṃ brahmavittamam | vānaprasthavidhānena pūjayāmāsa taṃ dvijam 8| uvāca ravibhaktā sā kalyāṇī taṃ tapodhanam | bhagavanmuniśārdūla kimājñāpayasi prabho 9| sarvaṃ tubhyaṃ yathāśakti dāsyāmi svatanuṃ vinā | sūryabhaktāsmi te pāṇiṃ dāsyāmi na kathaṃcana 10| vrataiśca niyamaiścāpi tapobhiśca tapodhana | sūryastoṣayitavyo me devastribhuvaneśvaraḥ 11| ityuktavatyāṃ tasyāṃ tu smayanniva nirīkṣya tām | uvāca niyamasthāṃ tāṃ sāṃtvayanniva bhāskaraḥ 12| ugraṃ carasi kalyāṇi tapaḥ paramaduṣkaram | yadarthaṃ ca samāraṃbhastava bāle tathaiva tat 13| tapasā labhyate sarvaṃ sarvaṃ tapasi tiṣṭhati | devatvaṃ prāpyate bhadre tapasā mokṣa eva ca 14| imāni paṃca subhage badarāṇi pratīccha me | dattvā sa badarāṇyasyai pacetyuktvā raviryayau 15| apṛṣṭvā tāṃ tu kalyāṇīṃ brahmarūpī vihāya tām | sthito'sau nātidūreṇa iṃdragrāme mahāyaśāḥ 16| sthitvā jijñāsayā bhāvaṃ tasyāśca brāhmaṇo raviḥ | badarāṇāmupavanaṃ kārayāmāsa bhāskaraḥ 17| tataḥ sā prayatā bālā prāṃjalirvigataśramā | pākāya badarāṇāṃ sā pāvakaṃ samadhiśrayat 18| apacatparamā devi badarāṇi mahāprabhā | tasyāḥ pacaṃtyāḥ sumahānkālo'gācca sureśvari 19| bhasmapuṃjo mahānjāto dinaṃ ca kṣayamanvagāt | hutāśanena dagdhastu mahānvai kāṣṭhasaṃcayaḥ 20| pādau prakṣālya sā paścātpāvake cārudarśane | dadāha badarārthaṃ ca brāhmaṇapriyakāmyayā 21| dagdhvā dagdhvā punaḥ pādau uparyā dhāryate'naghe | athāsyāḥ karma taddṛṣṭvā prīto devo divākaraḥ 22| tataḥ saṃdarśayāmāsa kanyāyai rūpamātmanaḥ | uvāca paramaprītastāṃ kanyāṃ sudṛḍhavratām 23| sūrya uvāca| prīto'smi bāle bhaktyā te tapasā vratacaryayā | yasmādabhimataḥ kāmo bāle saṃpadyatāṃ tava 24| asmiṃstīrthe tapoyuktā madgṛhe tvaṃ nivatsyasi | idaṃ ca tīrthapravaraṃ tava nāmnā ca lakṣitam 25| bālāpa iti vikhyātaṃ sābhramatyāstaṭe sthitam | vikhyātaṃ triṣu lokeṣu brahmarṣibhistu stutaṃ purā 26| bālātīrthe naraḥ snātvā trirātramuṣitaḥ śuciḥ | raktādityamukhaṃ dṛṣṭvā sūryasyodayanaṃ prati 27| sūryalokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā | sūryavāre'tha saṃkrāṃtau saptamyāṃ tu viśeṣataḥ 28| viṣuvatyayane cāpi caṃdrasūryagrahe'pi ca | snātvā saṃtarpayeddevānpitṝnatha pitāmahān 29| guḍadhenuṃ tato dadyādbrāhmaṇebhyo guḍodanam | karavīrairjapāpuṣpai raktādityaprapūjanam 30| ye kurvaṃti narāste vai sūryaloke vasaṃti vai | raktāṃ dhenuṃ naro dadyādekaṃ caiva dhuraṃdharam 31| sa yajñaphalamāpnoti na naro nirayaṃ vrajet| vyādhito mucyate rogātbaddho mucyeta baṃdhanāt | tīrthe'sminpiṃḍadānena tṛptiṃ yāṃti pitāmahāḥ 32| mahādeva uvāca| tathānyadapi māhātmyaṃ tīrthasyāsya tapodhane | śrūyatāṃ yatpurāvṛttaṃ vyāsena kathitaṃ mahat 33| purātra mahiṣo vṛddho jarayā jarjarīkṛtaḥ | aśakto bhāramudvoḍhuṃ sārthavāhastamatyajat 34| sa nidāghe jalaṃ pātuṃ jagāma ca mahānadīm | daivātpaṃke nimagno'sau tato mṛtyuvaśaṃ gataḥ 35| plavitāsthirjale puṇye tīrthasyāsya prabhāvataḥ | kānyakubjeśvarasuto rājā jātismaro'bhavat 36| saṃsmṛtya ca svavṛttāṃtaṃ prabhāvaṃ tīrthajaṃ mahat | āgatya tajjale snātvā dadau dānānyanekaśaḥ 37| sa tatra sthāpayāmāsa devadevaṃ maheśvaram | atra tīrthe naraḥ snātvā saṃpūjya mahiṣeśvaram 38| raktādityamukhaṃ dṛṣṭvā sarvapāpaiḥ pramucyate | sābhramatyudakaṃ yatra pūrvataḥ paścimaṃ vrajet 39| prayāgādapi tatpuṇyaṃ sarvakāmapradaṃ mahat | dattaṃ dvijeṃdreṣu hutaṃ yadagnau śrāddhaṃ kṛtaṃ jāpyamihākṣayaṃ syāt 40| gobhūtilāḥ kāṃcanavastradhānyaṃ śayyāsanaṃ vāhanachatradānam | yaṃ yaṃ vāṃchayate kāmaṃ taṃ taṃ prāpnoti mānavaḥ 41| śrīmaheśaprasādācca tīrthasyāsya prabhāvataḥ | bālāpeṃdraṃ idaṃ tīrthaṃ puṇyapāpaharaṃ sadā 42| yaṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve vītarāgāḥ sadaiva tu | yatra māhiṣanāmeti śvetākhyaṃ puṇyadaṃ mahat 43| yatra snātvā tu deveśi punarjanma na vidyate | godāvaryāṃ kṛte snāne yatphalaṃ labhate naraḥ 44| tatphalaṃ labhate devi atra tīrthe na saṃśayaḥ 45| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe bālāpeṃdraṃ tīrthaṃnāmadvipaṃcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 152|