Chapter 83

नारद उवाच- भगवन्सर्वमाख्यातं यद्यत्पृष्टं मया गुरो । अधुना श्रोतुमिच्छामि भावमार्गमनुत्तमम् १। शिव उवाच- साधु विप्र त्वया पृष्टं सर्वलोकहितैषिणा । रहस्यमपि वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु २। दास्यः सखायः पितरौ प्रेयस्यश्च हरेरिह । सर्वे नित्या मुनिश्रेष्ठ वसंति गुणशालिनः ३। यथा प्रकटलीलायां पुराणेषु प्रकीर्तिताः । तथा ते नित्यलीलायां संति वृंदावने भुवि ४। गमनागमने नित्यं करोति वनगोष्ठयोः । गोचारणं वयस्यैश्च विनाऽसुरविघातनम् ५। करकीयाभिमानिन्यस्तथा तस्य प्रिया जनाः । प्रच्छन्नेनैव भावेन रमयंति निजप्रियम् ६। आत्मानं चिंतयेत्तत्र तासां मध्ये मनोरमाम् । रूपयौवनसंपन्नां किशोरीं प्रमदाकृतिम् ७। नानाशिल्पकलाभिज्ञां कृष्णभोगानुरूपिणीम् । प्रार्थितामपि कृष्णेन तत्र भोगपराङ्मुखीम् ८। राधिकानुचरीं तत्र तत्सेवनपरायणाम् । कृष्णादप्यधिकं प्रेम राधिकायां प्रकुर्वतीम् ९। प्रीत्यानुदिवसं यत्नात्तयोः संगमकारिणीम् । तत्सेवनसुखाह्लादभावेनातिसुनिर्वृताम् १०। इत्यात्मानं विचिंत्यैव तत्र सेवां समाचरेत् । ब्राह्मं मुहूर्त्तमारभ्य यावत्स्यात्तु महानिशा ११। नारद उवाच- हरेर्दैनंदिनीं लीलां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । लीलामजानता सेव्यो मनसा तु कथं हरिः १२। शिव उवाच- नाहं जानामि तां लीलां हरेर्नारदतत्त्वतः । वृंदादेवीमितो गच्छ सा ते लीलां प्रवक्ष्यति १३। अविदूर इतः स्थानात्केशीतीर्थसमीपतः । सखीसंघवृता सास्ते गोविंदपरिचारिका १४। सूत उवाच- इत्युक्तस्तं परिक्रम्य हृष्टो नत्वा पुनः पुनः । वृंदाश्रमं जगामाथ नारदो मुनिसत्तमः १५। वृंदापि नारदं दृष्ट्वा प्रणम्य च पुनःपुनः । उवाच च मुनिश्रेष्ठ कथमत्रागतिस्तव १६। नारद उवाच- त्वत्तो वेदितुमिच्छामि नैत्यकं चरितं हरेः । तदादितो मम ब्रूहि यदि योग्योऽस्मि शोभने १७। वृंदोवाच- रहस्यमपिवक्ष्यामि कृष्णभक्तोसि नारद । न प्रकाश्यं त्वयाप्येतद्गुह्याद्गुह्यतरं महत् १८। मध्ये वृंदावने रम्ये पंचाशत्कुंजमंडिते । कल्पवृक्षनिकुंजे तु दिव्यरत्नमये गृहे १९। निद्रितौ तिष्ठतस्तल्पे निबिडालिंगितौ मिथः । मदाज्ञाकारिभिः पश्चात्पक्षिभिर्बोधितावपि २०। गाढालिंगनजानंदमाप्तौ तद्भंगकातरौ । न मनः कुरुतस्तल्पात्समुत्थातुं मनागपि २१। ततश्च सारिकासंघैः शुकाद्यैः परितो मुहुः । बोधितौ विविधैर्वाक्यैः स्वतल्पादुदतिष्ठताम् २२। उपविष्टौ ततो दृष्ट्वा सख्यस्तल्पे मुदान्वितौ । प्रविश्य सेवां कुर्वंति तत्काले ह्युचितां तयोः २३। पुनश्च सारिकावाक्यैस्तावुत्थाय स्वतल्पतः । गच्छतः स्वस्वभवनं भीत्युत्कंठाकुलौ ततः २४। प्रातश्च बोधितो मात्रा तल्पादुत्थाय सत्वरः । कृत्वा कृष्णो दंतकाष्ठं बलदेवसमन्वितः २५। मात्रानुमोदितो याति गोशालां सखिभिर्वृतः । राधापि बोधिता विप्र वयस्याभिः स्वतल्पतः २६। उत्थाय दंतकाष्ठादि कृत्वाभ्यंगं समाचरेत् । स्नानवेदीं ततो गत्वा स्नापिता सा निजालिभिः २७। भूषागृहे व्रजेत्तत्र वयस्या भूषयंत्यपि । भूषणैर्विविधैर्दिव्यैर्गंधमाल्यानुलेपनैः २८। ततः सखीजनैस्तस्याः श्वश्रूं संप्रार्थ्य यत्नतः । कर्तुमाहूयतेस्वन्नं ससखी सा यशोदया २९। नारद उवाच- कथमाहूयते देवि पाकार्थं तु यशोदया । सतीषु पाककर्त्रीषु रोहिणीप्रमुखास्वपि ३०। वृंदोवाच- पूर्वं दुर्वाससा दत्तो वरस्तस्यै महामुने । इति कात्यायनी वक्त्राच्छ्रुतमासीन्मया पुरा ३१। त्वया यत्पच्यते देवि तदन्नं मदनुग्रहात् । मिष्टं स्यादमृतस्पर्द्धि भोक्तुरायुष्करं तथा ३२। इत्याह्वयति तां नित्यं यशोदा पुत्रवत्सला । आयुष्मान्मे भवेत्पुत्रः स्वादुलोभात्तथा सती ३३। श्रुत्वानुमोदिता हृष्टा सापि नंदालयं व्रजेत् । ससखीप्रकरा तत्र गत्वा पाकं करोति च ३४। कृष्णोऽपि दुग्ध्वा गाः काश्चिद्दोहयित्वा जनैः पराः । आगच्छति पितुर्वाक्यात्स्वगृहं सखिभिर्वृतः ३५। अभ्यंगमर्दनं कृत्वा दासैः संस्नापितो मुदा । धौतवस्त्रधरः स्रग्वी चंदनाक्तकलेवरः ३६। द्विफालबद्धचिकुरैर्ग्रीवा भालोपरिस्फुरन् । चंद्राकारस्फुरद्भालतिलकालकरंजितः ३७। कंकणांगदकेयूर रत्नमुद्रा लसत्करः । मुक्ताहारस्फुरद्वक्षा मकराकृतिकुंडलः ३८। मुहुराकारितो मात्रा प्रविशेद्भोजनालयम् । अवलंब्य करं सख्युर्बलदेवमनुव्रतः ३९। भुंक्तेऽथ विविधान्नानि भ्रात्रा च सखिभिर्वृतः । हासयन्विविधैर्हास्यैः सखींस्तैर्हसति स्वयम् ४०। इत्थं भुक्त्वा तथाचम्य दिव्यखट्वोपरि क्षणम् । विश्रम्य सेवकैर्दत्तं तांबूलं विभजन्नदन् ४१। गोपवेषधरः कृष्णो धेनुवृंदपुरस्सरः । व्रजवासिजनैः प्रीत्या सर्वैरनुगतः पथि ४२। पितरं मातरं नत्वा नेत्रांते नापितं गणम् । यथायोग्यं तथा चान्यान्विनिवर्त्य वनं व्रजेत् ४३। वनं प्रविश्य सखिभिः क्रीडयित्वा क्षणं ततः । विहारैर्विविधैस्तत्र वने विक्रीडते मुदा ४४। वंचयित्वा ततः सर्वान्द्वित्रैः प्रियसखैर्वृतः । संकेतकं व्रजेद्धर्षात्प्रियासंदर्शनोत्सुकः ४५। सापि कृष्णं वनं यातं दृष्ट्वा स्वं गृहमागता । सूर्यादिपूजाव्याजेन कुसुमाहृतये तथा ४६। वंचयित्वा गुरून्याति प्रियसंगेच्छया वनम् । इत्थं तौ बहुयत्नेन मिलित्वा कानने ततः ४७। विहारैर्विविधैस्तत्र दिनं विक्रीडतो मुदा । दोलायां च समारूढौ सखिभिर्दोलितौ क्वचित् ४८। क्वापि वेणुं करस्रस्तं प्रिययापह्नुतं हरिः । अन्वेषयन्नुपालब्धो विप्रलब्धप्रियागणैः ४९। हसितैर्बहुधा ताभिर्हासितस्तत्र तिष्ठति । वसंतवायुना जुष्टं वनखण्डं मुदा क्वचित् ५०। प्रविश्य चंदनांभोभिः कुंकुमादिजलैरपि । निषिंचतो यंत्रमुक्तैस्तत्पंकैर्लिंपतो मिथः ५१। सख्योऽप्येवं निषिंचंति ताश्च तौ सिंचतः पुनः । वसंतवायुजुष्टेषु वनखंडेषु सर्वतः ५२। तत्तत्कालोचितैर्नानाविहारैः सगणौ द्विज । श्रांतौ क्वचिद्वृक्षमूलमासाद्य मुनिसत्तम ५३। उपविश्यासने दिव्ये मधुपानं प्रचक्रतुः । ततो मधुमदोन्मत्तौ निद्रया मीलितेक्षणौ ५४। मिथः पाणी समालंब्य कामबाणवशं गतौ । रिरंसूविशतःकुञ्जंस्खलद्वाङ्मनसौपथि ५५। क्रीडतश्च ततस्तत्र करिणीयूथपौ यथा । सख्योऽपि मधुभिर्मत्ता निद्रयापीडितेक्षणाः ५६। अभितो मंजुकुंजेषु सर्वा एवापि शिश्यिरे । पृथगेकेन वपुषा कृष्णोऽपि युगपद्विभुः ५७। सर्वासां संनिधिं गच्छेत्प्रियया प्रेरितो मुहुः । रमयित्वा च ताः सर्वाः करिणीर्गजराडिव ५८। प्रियया च तथा ताभिः क्रीडार्थं च सरो व्रजेत् । जलसेकैर्मिथस्तत्र क्रीडतः सगणौ ततः ५९। वासः स्रक्चंदनैर्दिव्यैर्भूषणैरपि भूषितौ । तत्रैव सरसस्तीरे दिव्यरत्नमये गृहे ६०। प्रागेव फलमूलानि कल्पितानि मया मुने । हरिस्तु प्रथमं भुक्त्वा कांतया परिवेष्टितः ६१। द्वित्राभिः सेवितो गच्छेच्छय्यां पुष्पविनिर्मिताम् । तांबूलैर्व्यजनैस्तत्र पादसंवाहनादिभिः ६२। सेव्यमानो हसंस्ताभिर्मोदते प्रेयसीं स्मरन् । राधिकापि हरौ सुप्ते सगणा मुदितांतरा ६३। अपि तत्र गतप्राणा तदुच्छिष्टं भुनक्ति च । किंचिदेव ततो भुक्त्वा व्रजेच्छय्यानिकेतनम् ६४। द्रष्टुं कांतमुखांभोजं चकोरीव निशाकरम् । तांबूलचर्वितं तस्य तत्रत्याभिर्निवेदितम् ६५। तांबूलान्यपि चाश्नाति विभजंती प्रियालिषु । कृष्णोऽपि तासां शुश्रूषुः स्वच्छंदं भाषितं मिथः ६६। प्राप्तनिद्र इवाभाति विनिद्रोऽपि पटावृतः । ताश्च क्ष्वेली क्षणं कृत्वा कुतश्चिदनुमानतः ६७। विदश्य रसनां दद्भिः पश्यंत्योऽन्योन्यमाननम् । विलीना इव लज्जाब्धौ क्षणमूचुर्न किंचन ६८। क्षणादेव ततो वस्त्रं दूरीकृत्य तदंगतः । साधुनिद्रां गतोऽसीति हासयंत्यो हसंति च ६९। एवं तैर्विविधैर्हास्यै रममाणौ गणैः सह । अनुभूय क्षणं निद्रा सुखं च मुनिसत्तम ७०। उपविश्यासने दिव्ये सगणौ विस्तृते मुदा । पणीकृत्य मिथोहार चुंबाश्लेषपरिच्छदान् ७१। अक्षै र्विक्रीडतः प्रेम्णा नर्मालापपुरस्सरम् । पराजितोऽपि प्रियया जितोहमिति वै ब्रुवन् ७२। हारादिग्रहणे तस्याः प्रवृत्तस्ताड्यते तया । तयैवं ताडितः कृष्णः करेणास्य सरोरुहे ७३। विषण्णमानसो भूत्वा गंतुं प्रकुरुते मतिम् । जितोऽस्मि चेत्त्वया देवि गृह्यतां यत्पणीकृतम् ७४। चुंबनादि मया दत्तमित्युक्त्वा सा तथाचरेत् । कौटिल्यं तद्भ्रुवोर्द्रष्टुं श्रोतुं तद्भर्त्सनं वचः ७५। ततः सारीशुकानां च श्रुत्वा वागाहवं मिथः । निर्गच्छतस्ततः स्थानाद्गंतुकामौ गृहं प्रति ७६। कृष्णः कांतामनुज्ञाप्य गवामभिमुखं व्रजेत् । सा तु सूर्यगृहं गच्छेत्सखीमंडलसंयुता ७७। कियद्दूरं ततो गत्वा परावृत्य हरिं पुनः । विप्रवेषं समास्थाय याति सूर्यगृहं प्रति ७८। सूर्यं प्रपूजयेत्तत्र प्रार्थितस्तत्सखीजनैः । तदैव कल्पितैर्वेदैः परिहासविगर्भितैः ७९। ततस्ता ज्ञापितं कांतं परिज्ञाय विचक्षणाः । आनंदसागरे मग्ना न विदुः स्वं न चापरम् ८०। विहारैर्विविधैरेवं सार्द्धयामद्वयं मुने । नीत्वा गृहं व्रजेयुस्ताः स च कृष्णो गवां व्रजेत् ८१। संगम्य स्वसखीन्कृष्णो गृहीत्वा गाः समंततः । आगच्छति व्रजं हर्षान्नादयन्मुरलद्यं मुने ८२। ततो नंदादयः सर्वे श्रुत्वा वेणुरवं हरेः । गोधूलिपटलव्याप्तं दृष्ट्वा चापि नभस्तलम् ८३। विसृज्य सर्वकर्माणि स्त्रियो बालादयोऽपि च । कृष्णस्याभिमुखं यांति तद्दर्शनसमुत्सुकाः ८४। राजमार्गे व्रजद्वारि यत्र सर्वे व्रजौकसः । कृष्णोऽपि तान्समागम्य यथावदनुपूर्वशः ८५। दर्शनस्पर्शनैर्वाचा स्मितपूर्वावलोकनैः । गोपवृद्धान्नमस्कारैः कायिकैर्वाचिकैरपि ८६। अष्टांगपातैः पितरौ रोहिणीमपि नारद । नेत्रांतसूचितेनैव विनयेन प्रियां तथा ८७। एवं तैस्तद्यथायोग्यं व्रजौकोभिः प्रपूजितः । गवालये तथा गाश्च संप्रवेश्य समंततः ८८। पितृभ्यामर्थितो याति भ्रात्रा सह निजालयम् । स्नात्वा पीत्वा तत्र किंचिद्भुक्त्वा मात्रानुमोदितः ८९। गवालयं पुनर्याति दोग्धुकामो गवां पयः । ताश्च दुग्ध्वा दोहयित्वा पाययित्वा च काश्चन ९०। पित्रा सार्द्धं गृहं याति तत्र भावशतानुगः । तत्र पित्रा पितृव्यैश्च तत्पुत्रैश्च बलेन च ९१। भुनक्ति विविधान्नानि चर्व्यचोष्यादिकानि च । तन्मतिः प्रार्थनात्पूर्वं राधिका च तदैव ह ९२। प्रस्थापयेत्सखीद्वारा पक्वान्नानि तदालयम् । श्लाघयंश्च हरिस्तानि भुक्त्वा पित्रादिभिः सह ९३। सभागृहं व्रजेत्तैश्च जुष्टं बंदिजनादिभिः । पक्वान्नानि गृहीत्वा याः सख्यस्तत्र पुरागताः ९४। बहूनि च पुनस्तानि प्रदत्तानि यशोदया । सख्यस्तत्र तया दत्तं कृष्णोच्छिष्टं नयंति च ९५। सर्वं ताभिः समानीय राधिकायै निवेद्यते । सापि भुक्त्वा सखीवर्गयुता तदनुपूर्वशः ९६। सखीभिर्मंडिता तिष्ठेदभिसर्त्तुं समुद्यता । प्रस्थाप्यते मया काचिदित एव ततः सखी ९७। तयाभिसारिता साथ यमुनायाः समीपतः । कल्पवृक्षनिकुंजेऽस्मिन्दिव्यरत्नमये गृहे ९८। सितकृष्णनिशायोग्यवेषा याति सखीवृता । कृष्णोऽपि विविधं तत्र दृष्ट्वा कौतूहलं ततः ९९। कात्यायन्या मनोज्ञानि श्रुत्वा संगीतकान्यपि । धनधान्यादिभिस्ताश्च प्रीणयित्वा विधानतः १००। जनैराराधितो मात्रा याति सख्यानिकेतनम् । मातरि प्रस्थितायां च भोजयित्वा ततो गृहम् १०१। संकेतकं कांतयात्र समागच्छेदलक्षितः । मिलित्वा तावुभावत्र क्रीडतो वनराजिषु १०२। विहारैर्विविधै रासलास्यहासपुरस्सरैः । सार्द्धयामद्वयं नीत्वा रात्रेरेवं विहारतः १०३। सुषुप्सू विशतः कुंजं पक्षिणीभिरलक्षितौ । एकांते कुसुमैः कॢप्ते केलितल्पे मनोहरे १०४। सुप्ता वा तिष्ठतस्तत्र सेव्यमानौ निजालिभिः । इति ते सर्वमाख्यातं नैत्यकं चरितं हरेः १०५। पापिनोऽपि विमुच्यंते श्रवणादस्य नारद । नारद उवाच- धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि त्वया देवि न संशयः १०६। हरेर्दैनंदिनीलीला यतो मेऽद्य प्रकाशिता । सूत उवाच- इत्युक्त्वा तां परिक्रम्य तया चापि प्रपूजितः १०७। अंतर्धानं गतो ब्रह्मन्नारदो मुनिसत्तमः । मयाप्येतच्चानुपूर्व्यात्सर्वमेव प्रकीर्तितम् १०८। जपेन्नित्यं प्रयत्नेन मंत्रयुग्ममनुत्तमम् । कृष्णवक्त्रादिदं लब्धं पुरा रुद्रेण यत्नतः १०९। तेनोक्तं नारदायापि नारदेन ममोदितम् । संस्कारांश्च विधायैव मयाप्येतत्तवोदितम् ११०। त्वयाप्येतद्गोपनीयं रहस्यं परमाद्भुतम् । शौनक उवाच- कृतकृत्योभवं साक्षात्त्वत्प्रसादादहं गुरो १११। रहस्यानां रहस्यं यत्त्वया मह्यं प्रकाशितम् । सूत उवाच- धर्मानेतानुपातिष्ठञ्जल्पन्मंत्रमहर्निशम् ११२। अचिरादेव तद्दास्यमवाप्स्यसि न संशयः । मयापि गम्यते ब्रह्मन्नित्यमायतनं विभोः ११३। गुरोर्गुरोर्भानुजायाः कूले गोपीश्वरस्य च ११४। इदं चरित्रं परमं पवित्रं प्रोक्तं महेशेन महानुभावम् । शृण्वंति ये भक्तियुता मनुष्यास्ते यांति नित्यं पदमच्युतस्य ११५। धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्याभीष्टसिद्धिदम् । स्वर्गापवर्गसंपत्तिकारणं पापनाशनम् ११६। भक्त्या पठंति ये नित्यं मानवा विष्णुतत्पराः । न तेषां पुनरावृत्तिर्विष्णुलोकात्कथंचन ११७। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनमाहात्म्ये त्र्यशीतितमोऽध्यायः ८३। समाप्तं वृंदावनमाहात्म्यम् ।

nārada uvāca- bhagavansarvamākhyātaṃ yadyatpṛṣṭaṃ mayā guro | adhunā śrotumicchāmi bhāvamārgamanuttamam 1| śiva uvāca- sādhu vipra tvayā pṛṣṭaṃ sarvalokahitaiṣiṇā | rahasyamapi vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu 2| dāsyaḥ sakhāyaḥ pitarau preyasyaśca hareriha | sarve nityā muniśreṣṭha vasaṃti guṇaśālinaḥ 3| yathā prakaṭalīlāyāṃ purāṇeṣu prakīrtitāḥ | tathā te nityalīlāyāṃ saṃti vṛṃdāvane bhuvi 4| gamanāgamane nityaṃ karoti vanagoṣṭhayoḥ | gocāraṇaṃ vayasyaiśca vinā'suravighātanam 5| karakīyābhimāninyastathā tasya priyā janāḥ | pracchannenaiva bhāvena ramayaṃti nijapriyam 6| ātmānaṃ ciṃtayettatra tāsāṃ madhye manoramām | rūpayauvanasaṃpannāṃ kiśorīṃ pramadākṛtim 7| nānāśilpakalābhijñāṃ kṛṣṇabhogānurūpiṇīm | prārthitāmapi kṛṣṇena tatra bhogaparāṅmukhīm 8| rādhikānucarīṃ tatra tatsevanaparāyaṇām | kṛṣṇādapyadhikaṃ prema rādhikāyāṃ prakurvatīm 9| prītyānudivasaṃ yatnāttayoḥ saṃgamakāriṇīm | tatsevanasukhāhlādabhāvenātisunirvṛtām 10| ityātmānaṃ viciṃtyaiva tatra sevāṃ samācaret | brāhmaṃ muhūrttamārabhya yāvatsyāttu mahāniśā 11| nārada uvāca- harerdainaṃdinīṃ līlāṃ śrotumicchāmi tattvataḥ | līlāmajānatā sevyo manasā tu kathaṃ hariḥ 12| śiva uvāca- nāhaṃ jānāmi tāṃ līlāṃ harernāradatattvataḥ | vṛṃdādevīmito gaccha sā te līlāṃ pravakṣyati 13| avidūra itaḥ sthānātkeśītīrthasamīpataḥ | sakhīsaṃghavṛtā sāste goviṃdaparicārikā 14| sūta uvāca- ityuktastaṃ parikramya hṛṣṭo natvā punaḥ punaḥ | vṛṃdāśramaṃ jagāmātha nārado munisattamaḥ 15| vṛṃdāpi nāradaṃ dṛṣṭvā praṇamya ca punaḥpunaḥ | uvāca ca muniśreṣṭha kathamatrāgatistava 16| nārada uvāca- tvatto veditumicchāmi naityakaṃ caritaṃ hareḥ | tadādito mama brūhi yadi yogyo'smi śobhane 17| vṛṃdovāca- rahasyamapivakṣyāmi kṛṣṇabhaktosi nārada | na prakāśyaṃ tvayāpyetadguhyādguhyataraṃ mahat 18| madhye vṛṃdāvane ramye paṃcāśatkuṃjamaṃḍite | kalpavṛkṣanikuṃje tu divyaratnamaye gṛhe 19| nidritau tiṣṭhatastalpe nibiḍāliṃgitau mithaḥ | madājñākāribhiḥ paścātpakṣibhirbodhitāvapi 20| gāḍhāliṃganajānaṃdamāptau tadbhaṃgakātarau | na manaḥ kurutastalpātsamutthātuṃ manāgapi 21| tataśca sārikāsaṃghaiḥ śukādyaiḥ parito muhuḥ | bodhitau vividhairvākyaiḥ svatalpādudatiṣṭhatām 22| upaviṣṭau tato dṛṣṭvā sakhyastalpe mudānvitau | praviśya sevāṃ kurvaṃti tatkāle hyucitāṃ tayoḥ 23| punaśca sārikāvākyaistāvutthāya svatalpataḥ | gacchataḥ svasvabhavanaṃ bhītyutkaṃṭhākulau tataḥ 24| prātaśca bodhito mātrā talpādutthāya satvaraḥ | kṛtvā kṛṣṇo daṃtakāṣṭhaṃ baladevasamanvitaḥ 25| mātrānumodito yāti gośālāṃ sakhibhirvṛtaḥ | rādhāpi bodhitā vipra vayasyābhiḥ svatalpataḥ 26| utthāya daṃtakāṣṭhādi kṛtvābhyaṃgaṃ samācaret | snānavedīṃ tato gatvā snāpitā sā nijālibhiḥ 27| bhūṣāgṛhe vrajettatra vayasyā bhūṣayaṃtyapi | bhūṣaṇairvividhairdivyairgaṃdhamālyānulepanaiḥ 28| tataḥ sakhījanaistasyāḥ śvaśrūṃ saṃprārthya yatnataḥ | kartumāhūyatesvannaṃ sasakhī sā yaśodayā 29| nārada uvāca- kathamāhūyate devi pākārthaṃ tu yaśodayā | satīṣu pākakartrīṣu rohiṇīpramukhāsvapi 30| vṛṃdovāca- pūrvaṃ durvāsasā datto varastasyai mahāmune | iti kātyāyanī vaktrācchrutamāsīnmayā purā 31| tvayā yatpacyate devi tadannaṃ madanugrahāt | miṣṭaṃ syādamṛtasparddhi bhokturāyuṣkaraṃ tathā 32| ityāhvayati tāṃ nityaṃ yaśodā putravatsalā | āyuṣmānme bhavetputraḥ svādulobhāttathā satī 33| śrutvānumoditā hṛṣṭā sāpi naṃdālayaṃ vrajet | sasakhīprakarā tatra gatvā pākaṃ karoti ca 34| kṛṣṇo'pi dugdhvā gāḥ kāściddohayitvā janaiḥ parāḥ | āgacchati piturvākyātsvagṛhaṃ sakhibhirvṛtaḥ 35| abhyaṃgamardanaṃ kṛtvā dāsaiḥ saṃsnāpito mudā | dhautavastradharaḥ sragvī caṃdanāktakalevaraḥ 36| dviphālabaddhacikurairgrīvā bhāloparisphuran | caṃdrākārasphuradbhālatilakālakaraṃjitaḥ 37| kaṃkaṇāṃgadakeyūra ratnamudrā lasatkaraḥ | muktāhārasphuradvakṣā makarākṛtikuṃḍalaḥ 38| muhurākārito mātrā praviśedbhojanālayam | avalaṃbya karaṃ sakhyurbaladevamanuvrataḥ 39| bhuṃkte'tha vividhānnāni bhrātrā ca sakhibhirvṛtaḥ | hāsayanvividhairhāsyaiḥ sakhīṃstairhasati svayam 40| itthaṃ bhuktvā tathācamya divyakhaṭvopari kṣaṇam | viśramya sevakairdattaṃ tāṃbūlaṃ vibhajannadan 41| gopaveṣadharaḥ kṛṣṇo dhenuvṛṃdapurassaraḥ | vrajavāsijanaiḥ prītyā sarvairanugataḥ pathi 42| pitaraṃ mātaraṃ natvā netrāṃte nāpitaṃ gaṇam | yathāyogyaṃ tathā cānyānvinivartya vanaṃ vrajet 43| vanaṃ praviśya sakhibhiḥ krīḍayitvā kṣaṇaṃ tataḥ | vihārairvividhaistatra vane vikrīḍate mudā 44| vaṃcayitvā tataḥ sarvāndvitraiḥ priyasakhairvṛtaḥ | saṃketakaṃ vrajeddharṣātpriyāsaṃdarśanotsukaḥ 45| sāpi kṛṣṇaṃ vanaṃ yātaṃ dṛṣṭvā svaṃ gṛhamāgatā | sūryādipūjāvyājena kusumāhṛtaye tathā 46| vaṃcayitvā gurūnyāti priyasaṃgecchayā vanam | itthaṃ tau bahuyatnena militvā kānane tataḥ 47| vihārairvividhaistatra dinaṃ vikrīḍato mudā | dolāyāṃ ca samārūḍhau sakhibhirdolitau kvacit 48| kvāpi veṇuṃ karasrastaṃ priyayāpahnutaṃ hariḥ | anveṣayannupālabdho vipralabdhapriyāgaṇaiḥ 49| hasitairbahudhā tābhirhāsitastatra tiṣṭhati | vasaṃtavāyunā juṣṭaṃ vanakhaṇḍaṃ mudā kvacit 50| praviśya caṃdanāṃbhobhiḥ kuṃkumādijalairapi | niṣiṃcato yaṃtramuktaistatpaṃkairliṃpato mithaḥ 51| sakhyo'pyevaṃ niṣiṃcaṃti tāśca tau siṃcataḥ punaḥ | vasaṃtavāyujuṣṭeṣu vanakhaṃḍeṣu sarvataḥ 52| tattatkālocitairnānāvihāraiḥ sagaṇau dvija | śrāṃtau kvacidvṛkṣamūlamāsādya munisattama 53| upaviśyāsane divye madhupānaṃ pracakratuḥ | tato madhumadonmattau nidrayā mīlitekṣaṇau 54| mithaḥ pāṇī samālaṃbya kāmabāṇavaśaṃ gatau | riraṃsūviśataḥkuñjaṃskhaladvāṅmanasaupathi 55| krīḍataśca tatastatra kariṇīyūthapau yathā | sakhyo'pi madhubhirmattā nidrayāpīḍitekṣaṇāḥ 56| abhito maṃjukuṃjeṣu sarvā evāpi śiśyire | pṛthagekena vapuṣā kṛṣṇo'pi yugapadvibhuḥ 57| sarvāsāṃ saṃnidhiṃ gacchetpriyayā prerito muhuḥ | ramayitvā ca tāḥ sarvāḥ kariṇīrgajarāḍiva 58| priyayā ca tathā tābhiḥ krīḍārthaṃ ca saro vrajet | jalasekairmithastatra krīḍataḥ sagaṇau tataḥ 59| vāsaḥ srakcaṃdanairdivyairbhūṣaṇairapi bhūṣitau | tatraiva sarasastīre divyaratnamaye gṛhe 60| prāgeva phalamūlāni kalpitāni mayā mune | haristu prathamaṃ bhuktvā kāṃtayā pariveṣṭitaḥ 61| dvitrābhiḥ sevito gacchecchayyāṃ puṣpavinirmitām | tāṃbūlairvyajanaistatra pādasaṃvāhanādibhiḥ 62| sevyamāno hasaṃstābhirmodate preyasīṃ smaran | rādhikāpi harau supte sagaṇā muditāṃtarā 63| api tatra gataprāṇā taducchiṣṭaṃ bhunakti ca | kiṃcideva tato bhuktvā vrajecchayyāniketanam 64| draṣṭuṃ kāṃtamukhāṃbhojaṃ cakorīva niśākaram | tāṃbūlacarvitaṃ tasya tatratyābhirniveditam 65| tāṃbūlānyapi cāśnāti vibhajaṃtī priyāliṣu | kṛṣṇo'pi tāsāṃ śuśrūṣuḥ svacchaṃdaṃ bhāṣitaṃ mithaḥ 66| prāptanidra ivābhāti vinidro'pi paṭāvṛtaḥ | tāśca kṣvelī kṣaṇaṃ kṛtvā kutaścidanumānataḥ 67| vidaśya rasanāṃ dadbhiḥ paśyaṃtyo'nyonyamānanam | vilīnā iva lajjābdhau kṣaṇamūcurna kiṃcana 68| kṣaṇādeva tato vastraṃ dūrīkṛtya tadaṃgataḥ | sādhunidrāṃ gato'sīti hāsayaṃtyo hasaṃti ca 69| evaṃ tairvividhairhāsyai ramamāṇau gaṇaiḥ saha | anubhūya kṣaṇaṃ nidrā sukhaṃ ca munisattama 70| upaviśyāsane divye sagaṇau vistṛte mudā | paṇīkṛtya mithohāra cuṃbāśleṣaparicchadān 71| akṣai rvikrīḍataḥ premṇā narmālāpapurassaram | parājito'pi priyayā jitohamiti vai bruvan 72| hārādigrahaṇe tasyāḥ pravṛttastāḍyate tayā | tayaivaṃ tāḍitaḥ kṛṣṇaḥ kareṇāsya saroruhe 73| viṣaṇṇamānaso bhūtvā gaṃtuṃ prakurute matim | jito'smi cettvayā devi gṛhyatāṃ yatpaṇīkṛtam 74| cuṃbanādi mayā dattamityuktvā sā tathācaret | kauṭilyaṃ tadbhruvordraṣṭuṃ śrotuṃ tadbhartsanaṃ vacaḥ 75| tataḥ sārīśukānāṃ ca śrutvā vāgāhavaṃ mithaḥ | nirgacchatastataḥ sthānādgaṃtukāmau gṛhaṃ prati 76| kṛṣṇaḥ kāṃtāmanujñāpya gavāmabhimukhaṃ vrajet | sā tu sūryagṛhaṃ gacchetsakhīmaṃḍalasaṃyutā 77| kiyaddūraṃ tato gatvā parāvṛtya hariṃ punaḥ | vipraveṣaṃ samāsthāya yāti sūryagṛhaṃ prati 78| sūryaṃ prapūjayettatra prārthitastatsakhījanaiḥ | tadaiva kalpitairvedaiḥ parihāsavigarbhitaiḥ 79| tatastā jñāpitaṃ kāṃtaṃ parijñāya vicakṣaṇāḥ | ānaṃdasāgare magnā na viduḥ svaṃ na cāparam 80| vihārairvividhairevaṃ sārddhayāmadvayaṃ mune | nītvā gṛhaṃ vrajeyustāḥ sa ca kṛṣṇo gavāṃ vrajet 81| saṃgamya svasakhīnkṛṣṇo gṛhītvā gāḥ samaṃtataḥ | āgacchati vrajaṃ harṣānnādayanmuraladyaṃ mune 82| tato naṃdādayaḥ sarve śrutvā veṇuravaṃ hareḥ | godhūlipaṭalavyāptaṃ dṛṣṭvā cāpi nabhastalam 83| visṛjya sarvakarmāṇi striyo bālādayo'pi ca | kṛṣṇasyābhimukhaṃ yāṃti taddarśanasamutsukāḥ 84| rājamārge vrajadvāri yatra sarve vrajaukasaḥ | kṛṣṇo'pi tānsamāgamya yathāvadanupūrvaśaḥ 85| darśanasparśanairvācā smitapūrvāvalokanaiḥ | gopavṛddhānnamaskāraiḥ kāyikairvācikairapi 86| aṣṭāṃgapātaiḥ pitarau rohiṇīmapi nārada | netrāṃtasūcitenaiva vinayena priyāṃ tathā 87| evaṃ taistadyathāyogyaṃ vrajaukobhiḥ prapūjitaḥ | gavālaye tathā gāśca saṃpraveśya samaṃtataḥ 88| pitṛbhyāmarthito yāti bhrātrā saha nijālayam | snātvā pītvā tatra kiṃcidbhuktvā mātrānumoditaḥ 89| gavālayaṃ punaryāti dogdhukāmo gavāṃ payaḥ | tāśca dugdhvā dohayitvā pāyayitvā ca kāścana 90| pitrā sārddhaṃ gṛhaṃ yāti tatra bhāvaśatānugaḥ | tatra pitrā pitṛvyaiśca tatputraiśca balena ca 91| bhunakti vividhānnāni carvyacoṣyādikāni ca | tanmatiḥ prārthanātpūrvaṃ rādhikā ca tadaiva ha 92| prasthāpayetsakhīdvārā pakvānnāni tadālayam | ślāghayaṃśca haristāni bhuktvā pitrādibhiḥ saha 93| sabhāgṛhaṃ vrajettaiśca juṣṭaṃ baṃdijanādibhiḥ | pakvānnāni gṛhītvā yāḥ sakhyastatra purāgatāḥ 94| bahūni ca punastāni pradattāni yaśodayā | sakhyastatra tayā dattaṃ kṛṣṇocchiṣṭaṃ nayaṃti ca 95| sarvaṃ tābhiḥ samānīya rādhikāyai nivedyate | sāpi bhuktvā sakhīvargayutā tadanupūrvaśaḥ 96| sakhībhirmaṃḍitā tiṣṭhedabhisarttuṃ samudyatā | prasthāpyate mayā kācidita eva tataḥ sakhī 97| tayābhisāritā sātha yamunāyāḥ samīpataḥ | kalpavṛkṣanikuṃje'smindivyaratnamaye gṛhe 98| sitakṛṣṇaniśāyogyaveṣā yāti sakhīvṛtā | kṛṣṇo'pi vividhaṃ tatra dṛṣṭvā kautūhalaṃ tataḥ 99| kātyāyanyā manojñāni śrutvā saṃgītakānyapi | dhanadhānyādibhistāśca prīṇayitvā vidhānataḥ 100| janairārādhito mātrā yāti sakhyāniketanam | mātari prasthitāyāṃ ca bhojayitvā tato gṛham 101| saṃketakaṃ kāṃtayātra samāgacchedalakṣitaḥ | militvā tāvubhāvatra krīḍato vanarājiṣu 102| vihārairvividhai rāsalāsyahāsapurassaraiḥ | sārddhayāmadvayaṃ nītvā rātrerevaṃ vihārataḥ 103| suṣupsū viśataḥ kuṃjaṃ pakṣiṇībhiralakṣitau | ekāṃte kusumaiḥ kḷpte kelitalpe manohare 104| suptā vā tiṣṭhatastatra sevyamānau nijālibhiḥ | iti te sarvamākhyātaṃ naityakaṃ caritaṃ hareḥ 105| pāpino'pi vimucyaṃte śravaṇādasya nārada | nārada uvāca- dhanyo'smyanugṛhīto'smi tvayā devi na saṃśayaḥ 106| harerdainaṃdinīlīlā yato me'dya prakāśitā | sūta uvāca- ityuktvā tāṃ parikramya tayā cāpi prapūjitaḥ 107| aṃtardhānaṃ gato brahmannārado munisattamaḥ | mayāpyetaccānupūrvyātsarvameva prakīrtitam 108| japennityaṃ prayatnena maṃtrayugmamanuttamam | kṛṣṇavaktrādidaṃ labdhaṃ purā rudreṇa yatnataḥ 109| tenoktaṃ nāradāyāpi nāradena mamoditam | saṃskārāṃśca vidhāyaiva mayāpyetattavoditam 110| tvayāpyetadgopanīyaṃ rahasyaṃ paramādbhutam | śaunaka uvāca- kṛtakṛtyobhavaṃ sākṣāttvatprasādādahaṃ guro 111| rahasyānāṃ rahasyaṃ yattvayā mahyaṃ prakāśitam | sūta uvāca- dharmānetānupātiṣṭhañjalpanmaṃtramaharniśam 112| acirādeva taddāsyamavāpsyasi na saṃśayaḥ | mayāpi gamyate brahmannityamāyatanaṃ vibhoḥ 113| gurorgurorbhānujāyāḥ kūle gopīśvarasya ca 114| idaṃ caritraṃ paramaṃ pavitraṃ proktaṃ maheśena mahānubhāvam | śṛṇvaṃti ye bhaktiyutā manuṣyāste yāṃti nityaṃ padamacyutasya 115| dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyamārogyābhīṣṭasiddhidam | svargāpavargasaṃpattikāraṇaṃ pāpanāśanam 116| bhaktyā paṭhaṃti ye nityaṃ mānavā viṣṇutatparāḥ | na teṣāṃ punarāvṛttirviṣṇulokātkathaṃcana 117| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe vṛṃdāvanamāhātmye tryaśītitamo'dhyāyaḥ 83| samāptaṃ vṛṃdāvanamāhātmyam |