Chapter 86

कुंजल उवाच- तस्यास्तु चेष्टितं वत्स दिव्या देव्या वदाम्यहम् । पूर्वजन्मकृतं सर्वं तन्मे निगदतः शृणु ॥१ अस्ति वाराणसी पुण्या नगरी पापनाशिनी । तस्यामास्ते महाप्राज्ञः सुवीरो नाम नामतः ॥२ वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धनधान्यसमाकुलः । तस्य भार्या महाप्राज्ञ चित्रा नाम सुविश्रुता ॥३ कुलाचारं परित्यज्य अनाचारेण वर्तते । न मन्यते हि भर्तारं स्वैरवृत्त्या प्रवर्तते ॥४ धर्मपुण्यविहीना तु पापमेव समाचरेत् । भर्तारं कुत्सते नित्यं नित्यं च कलहप्रिया ॥५ नित्यं परगृहे वासो भ्रमते सा गृहे गृहे । परच्छिद्रं समापश्येत्सदा दुष्टा च प्राणिषु ॥६ साधुनिंदापरा दुष्टा सदा हास्यकरा च सा । अनाचारां महापापां ज्ञात्वा वीरेण निंदिता ॥७ स तां त्यक्त्वा महाप्राज्ञ उपयेमे महामतिः । अन्य वैश्यस्य वै कन्यां तया सह प्रवर्तते ॥८ धर्माचारेण पुण्यात्मा सत्यधर्ममतिः सदा । निरस्ता तेन सा चित्रा प्रचंडा भ्रमते महीम् ॥९ दुष्टानां संगतिं प्राप्ता नराणां पापिनां सदा । दूतीकर्म चकाराथ सा तेषां पापनिश्चया ॥१० गृहभंगं चकाराथ साधूनां पापकारिणी । साध्वीं नारीं समाहूय पापवाक्यैः सुलोभयेत् ॥११ धर्मभंगं चकाराथ वाक्यैः प्रत्ययकारकैः । साधूनां सा स्त्रियं चित्रा अन्यस्मै प्रतिपादयेत् ॥१२ एवं गृहशतं भग्नं चित्रया पापनिश्चयात् । संग्रामं सा महादुष्टाऽकारयत्पतिपुत्रकैः ॥१३ मनांसि चालयेत्पापा पुरुषाणां स्त्रियः प्रति । अकारयच्च संग्रामं यमग्रामविवर्धनम् ॥१४ एवं गृहशतं भंक्त्वा पश्चात्सा निधनं गता। शासिता यमराजेन बहुदंडैः सुनंदन ॥१५ अभोजयत्सुनरकान्रौरवांस्तरणेः सुतः । पाचिता रौरवे चित्रा चित्राः पीडाः प्रदर्शिताः ॥१६ यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते । तया गृहशतं भग्नं चित्रया पापनिश्चयात् ॥१७ तत्तत्कर्मविपाकोऽयं तया भुक्तो द्विजोत्तम । यस्माद्गृहशतं भग्नं तस्माद्दुःखं प्रभुंजति ॥१८ विवाहसमये प्राप्ते दैवं च पाकतां गतम् । प्राप्ते विवाहसमये भर्ता मृत्युं प्रयाति च ॥१९ यथा गृहशतं भग्नं तथा वरशतं मृतम् । स्वयंवरे तदा वत्स विवाहे चैकविंशतिः ॥२० दिव्या देव्या मया ख्यातं यथा मे पृच्छितं त्वया । एतत्ते सर्वमाख्यातं तस्याः पूर्वविचेष्टितम् ॥२१ उज्ज्वल उवाच- दिव्या देव्यास्त्वया ख्यातं यत्पूर्वं पूर्वचेष्टितम् । तथा पापं कृतं घोरं गृहभंगाख्यमेव च ॥२२ प्लक्षद्वीपस्य भूपस्य दिवोदासस्य वै सुता । केन पुण्यप्रभावेण तया प्राप्तं महाकुलम् ॥२३ एतन्मे संशयं तात तदेतत्प्रब्रवीतु मे । एवं पापसमाचारा कथं जाता नृपात्मजा ॥२४ कुंजल उवाच- चित्रायाश्चेष्टितं पुण्यं तत्सर्वं प्रवदाम्यहम् । श्रूयतामुज्ज्वल सुत चित्रया यत्कृतं पुरा ॥२५ भ्रममाणो महाप्राज्ञः कश्चित्सिद्धः समागतः । कुचैलो वस्त्रहीनश्च संन्यासी स च दंडधृक् ॥२६ कौपीनेन समायुक्तः पाणिपात्रो दिगंबरः । गृहद्वारं समाश्रित्य चित्रायाः परिसंश्रितः ॥२७ स मौनी सर्वमुंडस्तु विजितात्मा जितेंद्रियः । निराहारो जिताहारः सर्वतत्त्वार्थदर्शकः ॥२८ दूराध्वानपरिश्रांत आतपाकुलमानसः । श्रमेण खिद्यमानश्च तृषाक्रांतः सुपुत्रक ॥२९ चित्रा द्वारं समाश्रित्य च्छायामाश्रित्य संस्थितः । तया दृष्टो महात्मा स चित्रया श्रमपीडितः ॥३० सेवां चक्रे च चित्रा सा तस्यैव सुमहात्मनः । पादप्रक्षालनं कृत्वा दत्वा आसनमुत्तमम् ॥३१ आस्यतामासने तात सुखेनापि सुकोमले । क्षुधापनोदनार्थं हि भुज्यतामन्नमुत्तमम् ॥३२ स्वेच्छया परितुष्टश्च शीतलं सलिलं पिब । एवमुक्त्वा तथा कृत्वा देववत्पूज्य तं सुत ॥३३ अंगसंवाहनं कृत्वा नाशितश्रम एव च । तयोक्तो हि महात्मा स भुक्त्वा पीत्वा द्विजोत्तम ॥३४ एवं संतोषितः सिद्धस्तया तत्त्वार्थदर्शकः । संतुष्टः सर्वधर्मात्मा किंचित्कालं स्थिरोभवत् ॥३५ स्वेच्छया स गतो विप्रो महायोगी यथागतम् । गते तस्मिन्महाभागे सिद्धे चैव महात्मनि ॥३६ सा चित्रा मरणं प्राप्ता स्वकर्मवशमागता । शासिता धर्मराजेन महादंडैः सुदुःखदैः ॥३७ सा चित्रा नरकं प्राप्ता वेदना व्रातदायकम् । भुंक्ते दुःखं महाराज सा वै युगसहस्रकम् ॥३८ भोगांते तु पुनर्जन्म संप्राप्तं मानुषस्य च । पूर्वं संपूजितः सिद्धस्तया पुण्यवतां वरः ॥३९ तस्य कर्मविपाकोयं प्राप्ता पुण्यवतां कुले । क्षत्रियाणां महाराज्ञो दिवोदासस्य वै गृहे ॥४० दिव्यादेवी च तन्नाम जातं तस्या नरोत्तम । सा हि दत्तवती चान्नं पानं पुण्यं महात्मने ॥४१ तस्य दानस्य सा भुंक्ते महत्पुण्यफलोदयम् । पिबते शीतलं तोयं मिष्टान्नं च भुनक्ति वै ॥४२ दिव्यान्भोगान्प्रभुंजाना वर्तते पितृमंदिरे । सिद्धस्यास्य प्रभावाच्च राजकन्या व्यजायत ॥४३ पापकर्मप्रभावाच्च गृहभंगान्महीपते । विधवात्वं भुंजते सा दिव्यादेवी सुपुत्रक ॥४४ एतत्ते सर्वमाख्यातं दिव्यादेव्या विचेष्टितम् । अन्यत्किन्ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वं पृच्छसि मामिह ॥४५ उज्ज्वल उवाच- कथं सा मुच्यते शोकान्महादुःखाद्वदस्व मे । सास्याच्च कीदृशी बाला महादुःखेन पीडिता ॥४६ तत्सुखं कीदृशं तस्माद्विपाकश्च भविष्यति । एतन्मे संशयं तात सांप्रतं छेत्तुमर्हसि ॥४७ कथं सा लभते मोक्षं तंचोपायं वदस्व मे । एकाकिनी महाभागा महारण्ये प्ररोदिति ॥४८ विष्णुरुवाच- पुत्रवाक्यं महच्छ्रुत्वा क्षणमेकं विचिंत्य सः । प्रत्युवाच महाप्राज्ञः कुंजलः पुत्रकं प्रति ॥४९ शृणु वत्स महाभाग सत्यमेतद्वदाम्यहम् । पापयोनिं तु संप्राप्य पूर्वकर्मसमुद्भवाम् ॥५० तिर्यक्त्वेन च मे ज्ञानं नष्टं संप्रति पुत्रक । अस्य वृक्षस्य संगाच्च प्रयतस्य महात्मनः ॥५१ रेवायाश्च प्रसादेन विष्णोश्चैव प्रसादतः । येन सा लभते ज्ञानं मोक्षस्थानं निवर्तते ॥५२ उपदेशं प्रवक्ष्यामि मोक्षमार्गमनुत्तमम् । यास्यते कल्मषान्मुक्ता यथा हेम हुताशनात् ॥५३ शुद्धं च जायते वत्स संगाद्वह्नेः स्वरूपवत् । हरेर्ध्यानान्महाप्राज्ञ शीघ्रं तस्य महात्मनः ॥५४ जपहोमव्रतात्पापं नाशं याति हि पापिनाम् । मदं त्यजेद्यथा नागो भयात्सिंहस्य सर्वदा ॥५५ नामोच्चारेण कृष्णस्य तत्प्रयाति हि किल्बिषम् । तेजसा वैनतेयस्य विषहीना इवोरगाः ॥५६ ब्रह्महत्यादिकाः पापाः प्रलयं यांति नान्यथा । नामोच्चारेण तस्यापि चक्रपाणेः प्रयांति ते ॥५७ यदा नामशतं पुण्यमघराशिविनाशनम् । सा जपेत स्थिरा भूत्वा कामक्रोधविवर्जिता ॥५८ सर्वेंद्रियाणि संयम्य आत्मज्ञानेन गोपयेत् । तस्य ध्यानप्रविष्टा सा एकभूता समाहिता ॥५९ सा जपेत्परमं ज्ञानं तदा मोक्षं प्रयाति च । तन्मनास्तत्पदे लीना योगयुक्ता यदा भवेत् ॥६० उज्ज्वल उवाच- वद तात परं ज्ञानं परमं मम सांप्रतम् । पश्चाद्ध्यान व्रतं पुण्यं नाम्नां शतमिहैव च ॥६१ कुंजल उवाच- परं ज्ञानं प्रवक्ष्यामि यन्न दृष्टं तु केनचित् । श्रूयतां पुत्र कैवल्यं केवलं मलवर्जितम् ॥६२ सूत उवाच- यथा दीपो निवातस्थो निश्चलो वायुवर्जितः। प्रज्वलन्नाशयेत्सर्वमंधकारं महामते ॥६३ तद्वद्दोषविहीनात्मा भवत्येव निराश्रयः । निराशो निर्मलो वत्स न मित्रं न रिपुः कदा ॥६४ न शोको न च हर्षश्च न लोभो न च मत्सरः । एको विषादहर्षैश्च सुखदुःखैर्विमुच्यते ॥६५ विषयैश्चापि सर्वैश्च इंद्रियाणि स संहरेत् । तदा स केवलो जातः केवलत्वं प्रजायते ॥६६ अग्निकर्मप्रसंगेन दीपस्तैलं प्रशोषयेत् । वर्त्याधारेण राजेंद्र निःसंगो वायुवर्जितः ॥६७ कज्जलं वमते पश्चात्तैलस्यापि महामते । कृष्णासौ दृश्यते रेखा दीपस्याग्रे महामते ॥६८ स्वयमाकृष्यते तैलं तेजसा निर्मलो भवेत् । कायवर्तिस्थितस्तद्वत्कर्मतैलं प्रशोषयेत् ॥६९ विषयान्कज्जलीकृत्य प्रत्यक्षं संप्रदर्शयेत् । जनयेन्निर्मलोभूत्वा स्वयमेव प्रकाशयेत् ॥७० क्रोधादिभिः क्लेशसंज्ञैर्वायुभिः परिवर्जितः । निःस्पृहो निश्चलो भूत्वा तेजसा स्वयमुज्ज्वलेत् ॥७१ त्रैलोक्यं पश्यते सर्वं स्वस्थानस्थः स्वतेजसा । केवलज्ञानरूपोऽयं मया ते परिकीर्तितः ॥७२ ध्यानं तस्य प्रवक्ष्यामि द्विविधं तस्य चक्रिणः । केवलज्ञानरूपेण दृश्यते ज्ञानचक्षुषा ॥७३ योगयुक्ता महात्मानः परमार्थपरायणाः । यं पश्यंति विनिद्रास्तु यत्तपः सर्वदर्शकम् ॥७४ हस्तपादविहीनं च सर्वत्र परिगच्छति । सर्वं गृह्णाति त्रैलोक्यं स्थावरं जंगमं सुत ॥७५ नासामुखविहीनस्तु घ्राति जक्षिति पुत्रक । अकर्णः शृणुते सर्वं सर्वसाक्षी जगत्पतिः ॥७६ अरूपो रूपसंबद्धः पंचवर्गवशंगतः । सर्वलोकस्य यः प्राणः पूजितः स चराचरैः ॥७७ अजिह्वो वदते सर्वं वेदशास्त्रानुगं सुत । अत्वचः स्पर्शनं चापि सर्वेषामेव जायते ॥७८ सदानंदो विरक्तात्मा एकरूपो निराश्रयः । निर्जरो निर्ममो न्यायी सगुणो निर्ममोमलः ॥७९ अवश्यः सर्ववश्यात्मा सर्वदः सर्ववित्तमः । तस्य धाता न चैवास्ति स वै सर्वमयो विभुः ॥८० एवं सर्वमयं ध्यानं पश्यते यो महात्मनः । स याति परमं स्थानममूर्तममृतोपमम् ॥८१ द्वितीयं तु प्रवक्ष्यामि अस्य ध्यानं महात्मनः । मूर्ताकारं तु साकारं निराकारं निरामयम् ॥८२ ब्रह्माण्डं सर्वमतुलं वासितं यस्य वासना । स तस्माद्वासुदेवेति उच्यते मम नंदन ॥८३ वर्षमाणस्य मेघस्य यद्वर्णं तस्य तद्भवेत् । सूर्यतेजःप्रतीकाशं चतुर्बाहुं सुरेश्वरम् ॥८४ दक्षिणे शोभते शंखो हेमरत्नविभूषितः । सूर्यबिंबसमाकारं चक्रं पद्मप्रतिष्ठितम् ॥८५ कौमोदकी गदा तस्य महासुरविनाशिनी । वामे च शोभते वत्स हस्ते तस्य महात्मनः ॥८६ महापद्मं सुगंधाढ्यं तस्य दक्षिणहस्तगम् । शोभमानः सदैवास्ते सायुधः कमलाप्रियः ॥८७ कंबुग्रीवं वृत्तमास्यं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । राजमानं हृषीकेशं दशनै रत्नसन्निभैः ॥८८ गुडाकेशाः सन्ति यस्य अधरो विद्रुमाकृतिः । शोभते पुंडरीकाक्षः किरीटेनापि पुत्रक ॥८९ विशालेनापि रूपेण केशवस्तु सुवर्चसा । कौस्तुभेनांकितेनैव राजमानो जनार्दनः ॥९० सूर्यतेजः प्रतीकाश कुंडलाभ्यां प्रभाति च । श्रीवत्सांकेन पुण्येन सर्वदा राजते हरिः ॥९१ केयूरकंकणैर्हारैर्मौक्तिकैरृक्षसन्निभैः । वपुषा भ्राजमानस्तु विजयो जयतां वरः ॥९२ भ्राजते सोपि गोविंदो हेमवर्णेन वाससा । मुद्रिकारत्नयुक्ताभिरंगुलीभिर्विराजते ॥९३ सर्वायुधैः सुसंपूर्णैर्दिव्यैराभरणैर्हरिः । वैनतेयसमारूढो लोककर्ता जगत्पतिः ॥९४ एवंतं ध्यायते नित्यमनन्यमनसा नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥९५ एतत्ते सर्वमाख्यातं ध्यानमेव जगत्पतेः । व्रतं चैव प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिवारणम् ॥९६

kuṃjala uvāca- tasyāstu ceṣṭitaṃ vatsa divyā devyā vadāmyaham | pūrvajanmakṛtaṃ sarvaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu ||1 asti vārāṇasī puṇyā nagarī pāpanāśinī | tasyāmāste mahāprājñaḥ suvīro nāma nāmataḥ ||2 vaiśyajātyāṃ samutpanno dhanadhānyasamākulaḥ | tasya bhāryā mahāprājña citrā nāma suviśrutā ||3 kulācāraṃ parityajya anācāreṇa vartate | na manyate hi bhartāraṃ svairavṛttyā pravartate ||4 dharmapuṇyavihīnā tu pāpameva samācaret | bhartāraṃ kutsate nityaṃ nityaṃ ca kalahapriyā ||5 nityaṃ paragṛhe vāso bhramate sā gṛhe gṛhe | paracchidraṃ samāpaśyetsadā duṣṭā ca prāṇiṣu ||6 sādhuniṃdāparā duṣṭā sadā hāsyakarā ca sā | anācārāṃ mahāpāpāṃ jñātvā vīreṇa niṃditā ||7 sa tāṃ tyaktvā mahāprājña upayeme mahāmatiḥ | anya vaiśyasya vai kanyāṃ tayā saha pravartate ||8 dharmācāreṇa puṇyātmā satyadharmamatiḥ sadā | nirastā tena sā citrā pracaṃḍā bhramate mahīm ||9 duṣṭānāṃ saṃgatiṃ prāptā narāṇāṃ pāpināṃ sadā | dūtīkarma cakārātha sā teṣāṃ pāpaniścayā ||10 gṛhabhaṃgaṃ cakārātha sādhūnāṃ pāpakāriṇī | sādhvīṃ nārīṃ samāhūya pāpavākyaiḥ sulobhayet ||11 dharmabhaṃgaṃ cakārātha vākyaiḥ pratyayakārakaiḥ | sādhūnāṃ sā striyaṃ citrā anyasmai pratipādayet ||12 evaṃ gṛhaśataṃ bhagnaṃ citrayā pāpaniścayāt | saṃgrāmaṃ sā mahāduṣṭā'kārayatpatiputrakaiḥ ||13 manāṃsi cālayetpāpā puruṣāṇāṃ striyaḥ prati | akārayacca saṃgrāmaṃ yamagrāmavivardhanam ||14 evaṃ gṛhaśataṃ bhaṃktvā paścātsā nidhanaṃ gatā| śāsitā yamarājena bahudaṃḍaiḥ sunaṃdana ||15 abhojayatsunarakānrauravāṃstaraṇeḥ sutaḥ | pācitā raurave citrā citrāḥ pīḍāḥ pradarśitāḥ ||16 yādṛśaṃ kriyate karma tādṛśaṃ paribhujyate | tayā gṛhaśataṃ bhagnaṃ citrayā pāpaniścayāt ||17 tattatkarmavipāko'yaṃ tayā bhukto dvijottama | yasmādgṛhaśataṃ bhagnaṃ tasmādduḥkhaṃ prabhuṃjati ||18 vivāhasamaye prāpte daivaṃ ca pākatāṃ gatam | prāpte vivāhasamaye bhartā mṛtyuṃ prayāti ca ||19 yathā gṛhaśataṃ bhagnaṃ tathā varaśataṃ mṛtam | svayaṃvare tadā vatsa vivāhe caikaviṃśatiḥ ||20 divyā devyā mayā khyātaṃ yathā me pṛcchitaṃ tvayā | etatte sarvamākhyātaṃ tasyāḥ pūrvaviceṣṭitam ||21 ujjvala uvāca- divyā devyāstvayā khyātaṃ yatpūrvaṃ pūrvaceṣṭitam | tathā pāpaṃ kṛtaṃ ghoraṃ gṛhabhaṃgākhyameva ca ||22 plakṣadvīpasya bhūpasya divodāsasya vai sutā | kena puṇyaprabhāveṇa tayā prāptaṃ mahākulam ||23 etanme saṃśayaṃ tāta tadetatprabravītu me | evaṃ pāpasamācārā kathaṃ jātā nṛpātmajā ||24 kuṃjala uvāca- citrāyāśceṣṭitaṃ puṇyaṃ tatsarvaṃ pravadāmyaham | śrūyatāmujjvala suta citrayā yatkṛtaṃ purā ||25 bhramamāṇo mahāprājñaḥ kaścitsiddhaḥ samāgataḥ | kucailo vastrahīnaśca saṃnyāsī sa ca daṃḍadhṛk ||26 kaupīnena samāyuktaḥ pāṇipātro digaṃbaraḥ | gṛhadvāraṃ samāśritya citrāyāḥ parisaṃśritaḥ ||27 sa maunī sarvamuṃḍastu vijitātmā jiteṃdriyaḥ | nirāhāro jitāhāraḥ sarvatattvārthadarśakaḥ ||28 dūrādhvānapariśrāṃta ātapākulamānasaḥ | śrameṇa khidyamānaśca tṛṣākrāṃtaḥ suputraka ||29 citrā dvāraṃ samāśritya cchāyāmāśritya saṃsthitaḥ | tayā dṛṣṭo mahātmā sa citrayā śramapīḍitaḥ ||30 sevāṃ cakre ca citrā sā tasyaiva sumahātmanaḥ | pādaprakṣālanaṃ kṛtvā datvā āsanamuttamam ||31 āsyatāmāsane tāta sukhenāpi sukomale | kṣudhāpanodanārthaṃ hi bhujyatāmannamuttamam ||32 svecchayā parituṣṭaśca śītalaṃ salilaṃ piba | evamuktvā tathā kṛtvā devavatpūjya taṃ suta ||33 aṃgasaṃvāhanaṃ kṛtvā nāśitaśrama eva ca | tayokto hi mahātmā sa bhuktvā pītvā dvijottama ||34 evaṃ saṃtoṣitaḥ siddhastayā tattvārthadarśakaḥ | saṃtuṣṭaḥ sarvadharmātmā kiṃcitkālaṃ sthirobhavat ||35 svecchayā sa gato vipro mahāyogī yathāgatam | gate tasminmahābhāge siddhe caiva mahātmani ||36 sā citrā maraṇaṃ prāptā svakarmavaśamāgatā | śāsitā dharmarājena mahādaṃḍaiḥ suduḥkhadaiḥ ||37 sā citrā narakaṃ prāptā vedanā vrātadāyakam | bhuṃkte duḥkhaṃ mahārāja sā vai yugasahasrakam ||38 bhogāṃte tu punarjanma saṃprāptaṃ mānuṣasya ca | pūrvaṃ saṃpūjitaḥ siddhastayā puṇyavatāṃ varaḥ ||39 tasya karmavipākoyaṃ prāptā puṇyavatāṃ kule | kṣatriyāṇāṃ mahārājño divodāsasya vai gṛhe ||40 divyādevī ca tannāma jātaṃ tasyā narottama | sā hi dattavatī cānnaṃ pānaṃ puṇyaṃ mahātmane ||41 tasya dānasya sā bhuṃkte mahatpuṇyaphalodayam | pibate śītalaṃ toyaṃ miṣṭānnaṃ ca bhunakti vai ||42 divyānbhogānprabhuṃjānā vartate pitṛmaṃdire | siddhasyāsya prabhāvācca rājakanyā vyajāyata ||43 pāpakarmaprabhāvācca gṛhabhaṃgānmahīpate | vidhavātvaṃ bhuṃjate sā divyādevī suputraka ||44 etatte sarvamākhyātaṃ divyādevyā viceṣṭitam | anyatkinte pravakṣyāmi yattvaṃ pṛcchasi māmiha ||45 ujjvala uvāca- kathaṃ sā mucyate śokānmahāduḥkhādvadasva me | sāsyācca kīdṛśī bālā mahāduḥkhena pīḍitā ||46 tatsukhaṃ kīdṛśaṃ tasmādvipākaśca bhaviṣyati | etanme saṃśayaṃ tāta sāṃprataṃ chettumarhasi ||47 kathaṃ sā labhate mokṣaṃ taṃcopāyaṃ vadasva me | ekākinī mahābhāgā mahāraṇye praroditi ||48 viṣṇuruvāca- putravākyaṃ mahacchrutvā kṣaṇamekaṃ viciṃtya saḥ | pratyuvāca mahāprājñaḥ kuṃjalaḥ putrakaṃ prati ||49 śṛṇu vatsa mahābhāga satyametadvadāmyaham | pāpayoniṃ tu saṃprāpya pūrvakarmasamudbhavām ||50 tiryaktvena ca me jñānaṃ naṣṭaṃ saṃprati putraka | asya vṛkṣasya saṃgācca prayatasya mahātmanaḥ ||51 revāyāśca prasādena viṣṇoścaiva prasādataḥ | yena sā labhate jñānaṃ mokṣasthānaṃ nivartate ||52 upadeśaṃ pravakṣyāmi mokṣamārgamanuttamam | yāsyate kalmaṣānmuktā yathā hema hutāśanāt ||53 śuddhaṃ ca jāyate vatsa saṃgādvahneḥ svarūpavat | harerdhyānānmahāprājña śīghraṃ tasya mahātmanaḥ ||54 japahomavratātpāpaṃ nāśaṃ yāti hi pāpinām | madaṃ tyajedyathā nāgo bhayātsiṃhasya sarvadā ||55 nāmoccāreṇa kṛṣṇasya tatprayāti hi kilbiṣam | tejasā vainateyasya viṣahīnā ivoragāḥ ||56 brahmahatyādikāḥ pāpāḥ pralayaṃ yāṃti nānyathā | nāmoccāreṇa tasyāpi cakrapāṇeḥ prayāṃti te ||57 yadā nāmaśataṃ puṇyamagharāśivināśanam | sā japeta sthirā bhūtvā kāmakrodhavivarjitā ||58 sarveṃdriyāṇi saṃyamya ātmajñānena gopayet | tasya dhyānapraviṣṭā sā ekabhūtā samāhitā ||59 sā japetparamaṃ jñānaṃ tadā mokṣaṃ prayāti ca | tanmanāstatpade līnā yogayuktā yadā bhavet ||60 ujjvala uvāca- vada tāta paraṃ jñānaṃ paramaṃ mama sāṃpratam | paścāddhyāna vrataṃ puṇyaṃ nāmnāṃ śatamihaiva ca ||61 kuṃjala uvāca- paraṃ jñānaṃ pravakṣyāmi yanna dṛṣṭaṃ tu kenacit | śrūyatāṃ putra kaivalyaṃ kevalaṃ malavarjitam ||62 sūta uvāca- yathā dīpo nivātastho niścalo vāyuvarjitaḥ| prajvalannāśayetsarvamaṃdhakāraṃ mahāmate ||63 tadvaddoṣavihīnātmā bhavatyeva nirāśrayaḥ | nirāśo nirmalo vatsa na mitraṃ na ripuḥ kadā ||64 na śoko na ca harṣaśca na lobho na ca matsaraḥ | eko viṣādaharṣaiśca sukhaduḥkhairvimucyate ||65 viṣayaiścāpi sarvaiśca iṃdriyāṇi sa saṃharet | tadā sa kevalo jātaḥ kevalatvaṃ prajāyate ||66 agnikarmaprasaṃgena dīpastailaṃ praśoṣayet | vartyādhāreṇa rājeṃdra niḥsaṃgo vāyuvarjitaḥ ||67 kajjalaṃ vamate paścāttailasyāpi mahāmate | kṛṣṇāsau dṛśyate rekhā dīpasyāgre mahāmate ||68 svayamākṛṣyate tailaṃ tejasā nirmalo bhavet | kāyavartisthitastadvatkarmatailaṃ praśoṣayet ||69 viṣayānkajjalīkṛtya pratyakṣaṃ saṃpradarśayet | janayennirmalobhūtvā svayameva prakāśayet ||70 krodhādibhiḥ kleśasaṃjñairvāyubhiḥ parivarjitaḥ | niḥspṛho niścalo bhūtvā tejasā svayamujjvalet ||71 trailokyaṃ paśyate sarvaṃ svasthānasthaḥ svatejasā | kevalajñānarūpo'yaṃ mayā te parikīrtitaḥ ||72 dhyānaṃ tasya pravakṣyāmi dvividhaṃ tasya cakriṇaḥ | kevalajñānarūpeṇa dṛśyate jñānacakṣuṣā ||73 yogayuktā mahātmānaḥ paramārthaparāyaṇāḥ | yaṃ paśyaṃti vinidrāstu yattapaḥ sarvadarśakam ||74 hastapādavihīnaṃ ca sarvatra parigacchati | sarvaṃ gṛhṇāti trailokyaṃ sthāvaraṃ jaṃgamaṃ suta ||75 nāsāmukhavihīnastu ghrāti jakṣiti putraka | akarṇaḥ śṛṇute sarvaṃ sarvasākṣī jagatpatiḥ ||76 arūpo rūpasaṃbaddhaḥ paṃcavargavaśaṃgataḥ | sarvalokasya yaḥ prāṇaḥ pūjitaḥ sa carācaraiḥ ||77 ajihvo vadate sarvaṃ vedaśāstrānugaṃ suta | atvacaḥ sparśanaṃ cāpi sarveṣāmeva jāyate ||78 sadānaṃdo viraktātmā ekarūpo nirāśrayaḥ | nirjaro nirmamo nyāyī saguṇo nirmamomalaḥ ||79 avaśyaḥ sarvavaśyātmā sarvadaḥ sarvavittamaḥ | tasya dhātā na caivāsti sa vai sarvamayo vibhuḥ ||80 evaṃ sarvamayaṃ dhyānaṃ paśyate yo mahātmanaḥ | sa yāti paramaṃ sthānamamūrtamamṛtopamam ||81 dvitīyaṃ tu pravakṣyāmi asya dhyānaṃ mahātmanaḥ | mūrtākāraṃ tu sākāraṃ nirākāraṃ nirāmayam ||82 brahmāṇḍaṃ sarvamatulaṃ vāsitaṃ yasya vāsanā | sa tasmādvāsudeveti ucyate mama naṃdana ||83 varṣamāṇasya meghasya yadvarṇaṃ tasya tadbhavet | sūryatejaḥpratīkāśaṃ caturbāhuṃ sureśvaram ||84 dakṣiṇe śobhate śaṃkho hemaratnavibhūṣitaḥ | sūryabiṃbasamākāraṃ cakraṃ padmapratiṣṭhitam ||85 kaumodakī gadā tasya mahāsuravināśinī | vāme ca śobhate vatsa haste tasya mahātmanaḥ ||86 mahāpadmaṃ sugaṃdhāḍhyaṃ tasya dakṣiṇahastagam | śobhamānaḥ sadaivāste sāyudhaḥ kamalāpriyaḥ ||87 kaṃbugrīvaṃ vṛttamāsyaṃ padmapatranibhekṣaṇam | rājamānaṃ hṛṣīkeśaṃ daśanai ratnasannibhaiḥ ||88 guḍākeśāḥ santi yasya adharo vidrumākṛtiḥ | śobhate puṃḍarīkākṣaḥ kirīṭenāpi putraka ||89 viśālenāpi rūpeṇa keśavastu suvarcasā | kaustubhenāṃkitenaiva rājamāno janārdanaḥ ||90 sūryatejaḥ pratīkāśa kuṃḍalābhyāṃ prabhāti ca | śrīvatsāṃkena puṇyena sarvadā rājate hariḥ ||91 keyūrakaṃkaṇairhārairmauktikairṛkṣasannibhaiḥ | vapuṣā bhrājamānastu vijayo jayatāṃ varaḥ ||92 bhrājate sopi goviṃdo hemavarṇena vāsasā | mudrikāratnayuktābhiraṃgulībhirvirājate ||93 sarvāyudhaiḥ susaṃpūrṇairdivyairābharaṇairhariḥ | vainateyasamārūḍho lokakartā jagatpatiḥ ||94 evaṃtaṃ dhyāyate nityamananyamanasā naraḥ | mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati ||95 etatte sarvamākhyātaṃ dhyānameva jagatpateḥ | vrataṃ caiva pravakṣyāmi sarvapāpanivāraṇam ||96