Chapter 43

युधिष्ठिर उवाच- यथा प्रयागस्य मुने माहात्म्यं कथितं त्वया । तथातथा प्रमुच्येऽहं सर्वपापैर्न संशयः १। भगवन्केन विधिना गंतव्यं धर्मनिश्चयैः । प्रयागे यो विधिः प्रोक्तः तन्मे ब्रूहि महामुने २। मार्कंडेय उवाच- कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् । यो गच्छेतकुरुश्रेष्ठ प्रयागं देवसंयुतम् ३। बलीवर्दसमारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम् । वसते नरके घोरे गवां क्रोधे सुदारुणे ४। सलिलं च न गृह्णंति पितरस्तस्य देहिनः । यस्तु पुत्रांस्तथा बालान्स्नापयेत्पाययेत्तथा ५। यथात्मनस्तथा सर्वान्दानं विप्रेषु दापयेत् । ऐश्वर्यलोभान्मोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः ६। निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यानं परित्यजेत् । गंगायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति ७। आर्षेण तु विधानेन यथाविभवसंभवम् । न पश्यति यमं घोरं नरकं तेन कर्मणा ८। उत्तरान्स कुरून्गत्वा मोदते कालमक्षयम् । पुत्रांस्तु दाराँल्लभते धार्मिकान्नयसंयुतान् ९। तत्र दानं प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् । तेन तीर्थफलैनैव वर्द्धते नात्र संशयः १०। स्वर्गे तिष्ठति राजेंद्र यावदाभूतसंप्लवम् । वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् ११। सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं च गच्छति । तत्र ते द्वादशादित्यास्तपंते रुद्रमाश्रिताः १२। निर्दहंति जगत्सर्वं वटमूलं न दह्यते । नष्टचंद्रार्कपवनं यदा चैकार्णवं जगत् १३। स्वपित्यत्रैव वै विष्णुर्जायमानः पुनः पुनः । देवदानवगंधर्व ऋषयः सिद्धचारणाः १४। सदा सेवंति तत्तीर्थं गंगायमुनसंगमे । तत्र गच्छंति राजेंद्र प्रयागे संयुतं च यत् १५। तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्चैव दिगीश्वराः । लोकपालाश्च साध्याश्च पितरो लोकसंमताः १६। सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः । अंगिरप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयः परे १७। तथा नागाश्च सिद्धाश्च सुपर्णाः खेचराश्च ये । सरितः सागराः शैला नागा विद्याधरास्तथा १८। हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः । गंगायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् १९। प्रयागं राजशार्दूल त्रिषुलोकेषु विश्रुतम् । ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषुलोकेषु भारत २०। श्रवणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्तिका लंभनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते २१। तत्राभिषेकं यः कुर्य्यात्संगमे संशितव्रतः । तुल्यं फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः २२। न वेदवचनात्तात न लोकवचनादपि । मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगमनं प्रति २३। दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापराः । येषां सान्निध्यमत्रैव कीर्तनात्कुरुनंदन २४। या गतिर्योगयुक्तस्य सदुत्थस्य मनीषिणः । सा गतिस्त्यजतः प्राणान्गंगायमुनसंगमे २५। तेन जीवंति लोकेऽस्मिन्यत्र यत्र युधिष्ठिर । ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् २६। एवं दृष्ट्वा तु तत्तीर्थं प्रयागं परमं पदम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशांक इव राहुणा २७। कंबलाश्वतरौ नागौ यमुना दक्षिणे तटे । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः २८। तत्र गत्वा तु तत्स्थानं महादेवस्य धीमतः । नरस्तारयते सर्वान्दशातीतान्दशापरान् २९। कृत्वाभिषेकं तु नरः सोऽश्वमेधफलं लभेत् । स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम् ३०। पूर्वपार्श्वे तु गंगायां त्रिषु लोकेषु भारत । कूपं चैव तु सामुद्रं प्रतिष्ठानं तु विश्रुतम् ३१। ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति । सर्वपापविशुद्धात्मा सोऽश्वमेधफलं लभेत् ३२। उत्तरेण प्रतिष्ठानाद्भागीरथ्यास्तु पूर्वतः । हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ३३। अश्वमेधफलं तस्मिन्स्नातमात्रस्य भारत । यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत्स्वर्गे महीयते ३४। उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपांडुरे । सलिलैस्तर्प्पयेद्यस्तु पितॄंस्तत्र विमत्सरः ३५। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । सेवते पितृभिः सार्द्धं स्वर्गलोकं नराधिप ३६। पूज्यते सततं तत्र ऋषिगंधर्वकिन्नरैः । ततः स्वर्गपरिभ्रष्टः क्षीणकर्म्मा दिवश्च्युतः ३७। उर्वशीसदृशीनां तु कन्यानां लभते शतम् । गवां शतसहस्राणां भोक्ता भवति भूमिप ३८। कांचीनूपुरशब्देन सुप्तोऽसौ प्रतिबुध्यते । भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं लभते पुनः ३९। कुशासनधरो नित्यं नियतः संयतेंद्रियः । एककालं तु भुंजानो मासं भोगपतिर्भवेत् ४०। सुवर्णालंकृतानां तु नारीणां लभते शतम् । पृथिव्यामासमुद्रायां महाभोगपतिर्भवेत् ४१। दशग्रामसहस्राणां भोक्ता भवति भूमिपः । धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति नित्यशः ४२। स भुक्त्वा विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं स्मरते पुनः । अथ तस्मिन्वटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ४३। उपोष्य योगयुक्तश्च ब्रह्मज्ञानमवाप्नुयात् । कोटितीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् ४४। कोटिवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्म्मा दिवश्च्युतः ४५। सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले भवति रूपवान् । ततो भोगवतीं गत्वा वासुकेरुत्तरेण तु ४६। दशाश्वमेधकं तत्र तीर्थं तत्रापरं भवेत् । कृत्वाभिषेकं तु नरः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ४७। धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः । चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम् ४८। अहिंसायां तु यो धर्म्मो गमनादेव तद्भवेत् । कुरुक्षेत्रसमा गंगा यत्रतत्रावगाह्यते ४९। कुरुक्षेत्राद्दशगुणा यत्र सिंध्वा समागता । यत्र गंगा महाभागा बहुतीर्थतपोधना ५०। सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा । क्षितौ तारयते मर्त्यान्नागांस्तारयतेऽप्यधः ५१। दिवि तारयते देवांस्तेन सा त्रिपथा स्मृता । यावदस्थीनि गंगायां तिष्ठंति तस्य देहिनः ५२। तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । तीर्थानां तु परं तीर्थं नदीनामुत्तमा नदी ५३। मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि । सर्वत्र सुलभा गंगा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा ५४। गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासागरसंगमे । तत्र स्नात्वा दिवं यांति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ५५। सर्वेषां चैव भूतानां पापोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गंगासमा गतिः ५६। पवित्राणां पवित्रं या मंगलानां च मंगलम् । महेश्वरशिरोभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा ५७। इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ४३।

yudhiṣṭhira uvāca- yathā prayāgasya mune māhātmyaṃ kathitaṃ tvayā | tathātathā pramucye'haṃ sarvapāpairna saṃśayaḥ 1| bhagavankena vidhinā gaṃtavyaṃ dharmaniścayaiḥ | prayāge yo vidhiḥ proktaḥ tanme brūhi mahāmune 2| mārkaṃḍeya uvāca- kathayiṣyāmi te vatsa tīrthayātrāvidhikramam | yo gacchetakuruśreṣṭha prayāgaṃ devasaṃyutam 3| balīvardasamārūḍhaḥ śṛṇu tasyāpi yatphalam | vasate narake ghore gavāṃ krodhe sudāruṇe 4| salilaṃ ca na gṛhṇaṃti pitarastasya dehinaḥ | yastu putrāṃstathā bālānsnāpayetpāyayettathā 5| yathātmanastathā sarvāndānaṃ vipreṣu dāpayet | aiśvaryalobhānmohādvā gacchedyānena yo naraḥ 6| niṣphalaṃ tasya tattīrthaṃ tasmādyānaṃ parityajet | gaṃgāyamunayormadhye yastu kanyāṃ prayacchati 7| ārṣeṇa tu vidhānena yathāvibhavasaṃbhavam | na paśyati yamaṃ ghoraṃ narakaṃ tena karmaṇā 8| uttarānsa kurūngatvā modate kālamakṣayam | putrāṃstu dārā~llabhate dhārmikānnayasaṃyutān 9| tatra dānaṃ pradātavyaṃ yathāvibhavasaṃbhavam | tena tīrthaphalainaiva varddhate nātra saṃśayaḥ 10| svarge tiṣṭhati rājeṃdra yāvadābhūtasaṃplavam | vaṭamūlaṃ samāśritya yastu prāṇānparityajet 11| sarvalokānatikramya rudralokaṃ ca gacchati | tatra te dvādaśādityāstapaṃte rudramāśritāḥ 12| nirdahaṃti jagatsarvaṃ vaṭamūlaṃ na dahyate | naṣṭacaṃdrārkapavanaṃ yadā caikārṇavaṃ jagat 13| svapityatraiva vai viṣṇurjāyamānaḥ punaḥ punaḥ | devadānavagaṃdharva ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ 14| sadā sevaṃti tattīrthaṃ gaṃgāyamunasaṃgame | tatra gacchaṃti rājeṃdra prayāge saṃyutaṃ ca yat 15| tatra brahmādayo devā diśaścaiva digīśvarāḥ | lokapālāśca sādhyāśca pitaro lokasaṃmatāḥ 16| sanatkumārapramukhāstathaiva paramarṣayaḥ | aṃgirapramukhāścaiva tathā brahmarṣayaḥ pare 17| tathā nāgāśca siddhāśca suparṇāḥ khecarāśca ye | saritaḥ sāgarāḥ śailā nāgā vidyādharāstathā 18| hariśca bhagavānāste prajāpatipuraskṛtaḥ | gaṃgāyamunayormadhye pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam 19| prayāgaṃ rājaśārdūla triṣulokeṣu viśrutam | tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣulokeṣu bhārata 20| śravaṇāttasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanādapi | mṛttikā laṃbhanādvāpi naraḥ pāpātpramucyate 21| tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryyātsaṃgame saṃśitavrataḥ | tulyaṃ phalamavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ 22| na vedavacanāttāta na lokavacanādapi | matirutkramaṇīyā te prayāgagamanaṃ prati 23| daśatīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathāparāḥ | yeṣāṃ sānnidhyamatraiva kīrtanātkurunaṃdana 24| yā gatiryogayuktasya sadutthasya manīṣiṇaḥ | sā gatistyajataḥ prāṇāngaṃgāyamunasaṃgame 25| tena jīvaṃti loke'sminyatra yatra yudhiṣṭhira | ye prayāgaṃ na saṃprāptāstriṣu lokeṣu viśrutam 26| evaṃ dṛṣṭvā tu tattīrthaṃ prayāgaṃ paramaṃ padam | mucyate sarvapāpebhyaḥ śaśāṃka iva rāhuṇā 27| kaṃbalāśvatarau nāgau yamunā dakṣiṇe taṭe | tatra snātvā ca pītvā ca mucyate sarvapātakaiḥ 28| tatra gatvā tu tatsthānaṃ mahādevasya dhīmataḥ | narastārayate sarvāndaśātītāndaśāparān 29| kṛtvābhiṣekaṃ tu naraḥ so'śvamedhaphalaṃ labhet | svargalokamavāpnoti yāvadābhūtasaṃplavam 30| pūrvapārśve tu gaṃgāyāṃ triṣu lokeṣu bhārata | kūpaṃ caiva tu sāmudraṃ pratiṣṭhānaṃ tu viśrutam 31| brahmacārī jitakrodhastrirātraṃ yadi tiṣṭhati | sarvapāpaviśuddhātmā so'śvamedhaphalaṃ labhet 32| uttareṇa pratiṣṭhānādbhāgīrathyāstu pūrvataḥ | haṃsaprapatanaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam 33| aśvamedhaphalaṃ tasminsnātamātrasya bhārata | yāvaccandraśca sūryaśca tāvatsvarge mahīyate 34| urvaśīpuline ramye vipule haṃsapāṃḍure | salilaistarppayedyastu pitṝṃstatra vimatsaraḥ 35| ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca | sevate pitṛbhiḥ sārddhaṃ svargalokaṃ narādhipa 36| pūjyate satataṃ tatra ṛṣigaṃdharvakinnaraiḥ | tataḥ svargaparibhraṣṭaḥ kṣīṇakarmmā divaścyutaḥ 37| urvaśīsadṛśīnāṃ tu kanyānāṃ labhate śatam | gavāṃ śatasahasrāṇāṃ bhoktā bhavati bhūmipa 38| kāṃcīnūpuraśabdena supto'sau pratibudhyate | bhuktvā tu vipulānbhogāṃstattīrthaṃ labhate punaḥ 39| kuśāsanadharo nityaṃ niyataḥ saṃyateṃdriyaḥ | ekakālaṃ tu bhuṃjāno māsaṃ bhogapatirbhavet 40| suvarṇālaṃkṛtānāṃ tu nārīṇāṃ labhate śatam | pṛthivyāmāsamudrāyāṃ mahābhogapatirbhavet 41| daśagrāmasahasrāṇāṃ bhoktā bhavati bhūmipaḥ | dhanadhānyasamāyukto dātā bhavati nityaśaḥ 42| sa bhuktvā vipulānbhogāṃstattīrthaṃ smarate punaḥ | atha tasminvaṭe ramye brahmacārī jiteṃdriyaḥ 43| upoṣya yogayuktaśca brahmajñānamavāpnuyāt | koṭitīrthaṃ samāsādya yastu prāṇānparityajet 44| koṭivarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate | tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ kṣīṇakarmmā divaścyutaḥ 45| suvarṇamaṇimuktāḍhye kule bhavati rūpavān | tato bhogavatīṃ gatvā vāsukeruttareṇa tu 46| daśāśvamedhakaṃ tatra tīrthaṃ tatrāparaṃ bhavet | kṛtvābhiṣekaṃ tu naraḥ so'śvamedhaphalaṃ labhet 47| dhanāḍhyo rūpavāndakṣo dātā bhavati dhārmikaḥ | caturvedeṣu yatpuṇyaṃ satyavādiṣu yatphalam 48| ahiṃsāyāṃ tu yo dharmmo gamanādeva tadbhavet | kurukṣetrasamā gaṃgā yatratatrāvagāhyate 49| kurukṣetrāddaśaguṇā yatra siṃdhvā samāgatā | yatra gaṃgā mahābhāgā bahutīrthatapodhanā 50| siddhakṣetraṃ hi tajjñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā | kṣitau tārayate martyānnāgāṃstārayate'pyadhaḥ 51| divi tārayate devāṃstena sā tripathā smṛtā | yāvadasthīni gaṃgāyāṃ tiṣṭhaṃti tasya dehinaḥ 52| tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate | tīrthānāṃ tu paraṃ tīrthaṃ nadīnāmuttamā nadī 53| mokṣadā sarvabhūtānāṃ mahāpātakināmapi | sarvatra sulabhā gaṃgā triṣu sthāneṣu durlabhā 54| gaṃgādvāre prayāge ca gaṃgāsāgarasaṃgame | tatra snātvā divaṃ yāṃti ye mṛtāste'punarbhavāḥ 55| sarveṣāṃ caiva bhūtānāṃ pāpopahatacetasām | gatimanveṣamāṇānāṃ nāsti gaṃgāsamā gatiḥ 56| pavitrāṇāṃ pavitraṃ yā maṃgalānāṃ ca maṃgalam | maheśvaraśirobhraṣṭā sarvapāpaharā śubhā 57| iti śrīpādme mahāpurāṇe svargakhaṃḍe prayāgamāhātmye tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ 43|