Chapter 37

शेष उवाच। ते पृष्टा मुनिवर्येण रामचारित्रमद्भुतम् । धन्यं सभाग्यं मन्वानाः प्रोचुरात्मानमादरात् १। जना ऊचुः। पवित्रिता वयं सर्वे दर्शनेन तवाधुना । यद्रामकथयास्मान्वै पावयस्यधुना जनान् २। शृणुष्व वचनं तथ्यं भवान्ब्रह्मर्षिसत्तमः । त्वया पृष्टं यदस्मभ्यं सर्वं तत्कथयाम वै ३। अगस्त्यवाक्याच्छ्रीरामो विप्रहत्यापनुत्तये । यागं करोति सुमहान्सर्वसंभारसंभृतम् ४। तं पालयानाः सर्वे वै त्वदाश्रममुपागताः । अश्वेन सहिता विप्र तज्जानीहि महामते ५। इति वाक्यं समाकर्ण्य मनोहारि रसायनम् । अत्यंतं हर्षमापेदे ब्राह्मणो रामभक्तिमान् ६। अद्य मे फलितो वृक्षो मनोरथश्रियान्वितः । अद्य मे जननी धन्या जातं मां सुषुवे तु या ७। अद्य राज्यं मया प्राप्तं कंटकेन विवर्जितम् । अद्य कोशाः सुसंपन्ना अद्य देवाः सुतोषिताः ८। अग्निहोत्रफलं त्वद्य प्राप्तं मे हविषा हुतम् । यद्द्रक्ष्ये रामचंद्रस्य चरणांभोरुहोर्युगम् ९। यो नित्यं ध्यायते स्वांते अयोध्यायाः पतिः प्रभुः । स मे दृग्गोचरो नूनं भविष्यति मनोहरः १०। हनूमान्मां समालिंग्य प्रक्ष्यते कुशलं मम । भक्तिं मे महतीं दृष्ट्वा तोषं प्राप्स्यति सत्तमः ११। इति वाक्यं समाकर्ण्य हनूमान्कपिसत्तमः । जग्राह पादयुगलं मुनेरारण्यकस्य हि १२। स्वामिन्हनूमान्विप्रर्षे सेवकोऽहं पुरःस्थितः । जानीहि रामदासस्य रेणुकल्पं मुनीश्वर १३। इत्युक्तवति तस्मिन्वै मुनिः परमहर्षितः । आलिलिंग हनूमंतं रामभक्त्या सुशोभितम् १४। उभौ प्रेमविनिर्भिन्नावुभावपि सुधाप्लुतौ । स्थगितौ चित्रलिखिताविव तत्र बभूवतुः १५। उपविष्टौ कथास्तत्र चक्रतुः सुमनोहराः । रघुनाथपदांभोजप्रीतिनिर्भरमानसौ १६। हनूमांस्तमुवाचेदं वचो विविधशोभनम् । आरण्यकं मुनिवरं रामांघ्रिध्याननिर्भृतम् १७। स्वामिन्नयं दशरथकुलहीरांकुरो महान् । रामभ्राता महाशूरः शत्रुघ्नः प्रणमत्यसौ १८। लवणो येन निहतः सर्वलोकभयंकरः । कृताश्च सुखिनः सर्वे मुनयः सुतपोधनाः १९। एष पुष्कलनामा त्वां नमत्युद्भटसेवितः । येनाधुना महावीरा जिताः समरमंडले २०। जानीह्येनं बहुगुणं रामामात्यं महाबलम् । प्राणप्रियं रघुपतेः सर्वज्ञं धर्मकोविदम् २१। सुबाहुरयमत्युग्रो वैरिवंशदवानलः । रामपादाब्जरोलंबो नमति त्वां महायशाः २२। सुमदोऽप्येष पार्वत्या दत्तरामांघ्रिसेवया । प्राप्तोऽधुनासौ संसारवार्धिनिस्तरणं महत् २३। सत्यवानयमश्वं यः प्राप्तमाश्रुत्य सेवकात् । राज्यं निवेदयामास स त्वां प्रणमति क्षितौ २४। इति वाक्यं समाकर्ण्य समालिंग्य समादरात् । चकारारण्यक ऋषिः स्वागतं फलकादिना २५। ते हृष्टास्तत्र वसतिं चक्रुर्मुनिवराश्रमे । प्रातर्नित्यक्रियां कृत्वा रेवायां ते महोद्यमाः २६। नरयानमथारोप्य सेवकैः सहितं मुनिम् । शत्रुघ्नः प्रापयामासायोध्यां रामकृतालयाम् २७। स दूरान्नगरीं दृष्ट्वा सूर्यवंशनृपोषिताम् । पदातिरभवद्वेगाद्रघुनाथदिदृक्षया २८। संप्राप्य नगरीं रम्यामयोध्यां जनशोभिताम् । मनोरथसहस्रेण संरूढो रामदर्शने २९। ददर्श तत्र सरयूतीरे मंडपशोभिते । रामं दूर्वादलश्यामं कंजकांतिविलोचनम् ३०। मृगशृंगं कटौ रम्यं धारयंतं श्रियान्वितम् । ऋषिवृंदैर्व्यासमुख्यैर्वृतं शूरैः सुसेवितम् ३१। भरतेन सुमित्रायास्तनूजेन परीवृतम् । ददतं दीनसंधेभ्यो दानानि प्रार्थितानि तम् ३२। विलोक्यारण्यकाख्योऽसौ कृतार्थ इत्यमन्यत । मल्लोचने पद्मदलसमाने रामलोकके ३३। अद्य मे सर्वशास्त्रस्य ज्ञातृत्वं बहुसार्थकम् । येन श्रीराममाज्ञाय प्राप्तोऽयोध्यापुरीमिमाम् ३४। इत्येवमादिवचनानि बहूनि हृष्टो । रामांघ्रिदर्शनसुहर्षित गात्रशोभी । प्रायाद्रमेश्वरसमीपमगम्यमन्यै-। र्योगेश्वरैरपि विचारपरैः सुदूरम् ३५। धन्योऽहमद्य रामस्य चरणावक्षिगोचरौ । करिष्यामि वचो रम्यं वदन्राममवेक्षयन् ३६। रामोऽपि वाडवश्रेष्ठं ज्वलंतं स्वेन तेजसा । तपोमूर्तिधरं वीक्ष्य प्रत्युत्थानमथाकरोत् ३७। रामचंद्रस्तस्य पादौ सुचिरं नतवान्महान् । ब्रह्मण्यदेवपावित्र्यं कृतमद्यतनोर्मम ३८। इति वाक्यं वदंस्तस्य पादयोः पतितः प्रभुः । सुरासुरनमन्मौलिमणिनीराजितांघ्रिकः ३९। प्रणतं तं नृपश्रेष्ठं वाडवेंद्रो महातपाः । गृहीत्वा भुजयोर्मध्यमालिलिंग प्रियं प्रभुम् ४०। कौसल्यातनयस्तं वा उच्चैर्मणिमयासने । संस्थाप्य च पदोर्युग्मं जलेनाक्षालयत्प्रभुः ४१। पादावनेजनोदं तु मस्तकेऽधाद्धरिः स्वयम् । पवित्रितोऽद्य सगणः सकुटुंब इति ब्रुवन् ४२। चंदनेन विलिप्याथ गां च प्रादात्पयस्विनीम् । उवाच च वचो रम्यं देवदेवेंद्र सेवितः ४३। स्वामिन्मखो मया वाजिमेधसंज्ञः क्रियेत ह । सोयं त्वच्चरणा यातादद्यपूर्णो भविष्यति ४४। अद्य मे ब्रह्महत्योत्थ पापहानिं करिष्यति । अश्वमेधः क्रतुर्युष्मच्चरणेन पवित्रितः ४५। इति वाक्यं ब्रुवाणं तं राजराजेंद्रसेवितम् । आरण्यक उवाचेदं हसन्माध्व्या गिरा मुनिः ४६। स्वामिंस्तव तु युक्तं हि वचो ब्रह्मण्यभूमिप । त्वन्मूर्तयो महाराज ब्राह्मणा वेदपारगाः ४७। त्वं यदा ब्रह्मपूजादि शुभं कर्म करिष्यसि । ततोऽखिला नृपा विप्रं पूजयिष्यंति भूमिप ४८। त्वयोक्तं यन्महाराज विप्रहत्यापनुत्तये । यागं करोमि विमलं तत्तु हास्यकरं वचः ४९। त्वन्नामस्मरणान्मूढः सर्वशास्त्रविवर्जितः । सर्वपापाब्धिमुत्तीर्य स गच्छेत्परमं पदम् ५०। सर्ववेदेतिहासानां सारार्थोऽयमिति स्फुटम् । यद्रामनामस्मरणं क्रियते पापतारकम् ५१। तावद्गर्जंति पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । न यावत्प्रोच्यते नाम रामचंद्र तव स्फुटम् ५२। त्वन्नामगर्जनं श्रुत्वा महापातककुंजराः । पलायंते महाराज कुत्रचित्स्थानलिप्सया ५३। तस्मात्तव कथं हत्या महापुण्यददर्शन । राम त्वत्सुकथां श्रुत्वा पूतः सद्यो भविष्यति ५४। मया पूर्वं कृतयुगे गंगायास्तीरवासिनाम् । ऋषीणां मुखतो वाक्यं श्रुतमेतत्पुराविदाम् ५५। तावत्पापभियः पुंसां कातराणां सुपापिनाम् । यावन्न वदते वाचा रामनाममनोहरम् ५६। तस्माद्धन्योऽहमधुना मम संसृतिनाशनम् । सांप्रतं सुलभं रामचंद्र त्वद्दर्शनादभूत् ५७। इत्युक्तवंतं स मुनिं पूजयामास तत्र वै । सर्वे मुनिजनाः साधु साधु वाक्यमिति ब्रुवन् ५८। शेष उवाच। अत्याश्चर्यमभूत्तत्र तन्मे निगदतः शृणु । वात्स्यायनमुनिश्रेष्ठ रामभक्तिपरायण ५९। रामं दृष्ट्वा महाराजं यादृशं ध्यानगोचरम् । अत्यंतं हर्षमापन्नो जगाद स मुनीश्वरान् ६०। मुनीश्वराः संशृणुत मद्वाक्यं सुमनोहरम् । मादृशः को न भूलोके भविष्यति सुभाग्यवान् ६१। नास्ति मत्सदृशः कोपि न जातो न भविष्यति । यद्रामभद्रो मां नत्वा स्वागतं परिपृष्टवान् ६२। यत्पादपंकजरजः श्रुतिमृग्यं सदैव हि । सोऽद्य मत्पादयोः पाथः पीत्वा पूतममन्यत ६३। एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मस्फोटोऽभवत्तदा । निर्गतं तद्भवं तेजो विवेश रघुनायके ६४। पश्यतां सर्वलोकानां सरयूतीरमंडपे । सायुज्यमुक्तिं संप्राप दुर्ल्लभां योगिभिर्जनैः ६५। दिवि तूर्यनिनादोऽभूद्वीणानादोऽभवत्तदा । पुष्पवृष्टिः पपाताग्रे पश्यतां चित्रमद्भुतम् ६६। मुनयोऽप्येतदीक्षित्वा प्रशंसंतो मुनीश्वरम् । कृतार्थोयं मुनिश्रेष्ठो यद्रामवपुषीक्षितः ६७। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे आरण्यकमुनेर्विष्णुलोकगमनंनाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः ३७ ।

śeṣa uvāca| te pṛṣṭā munivaryeṇa rāmacāritramadbhutam | dhanyaṃ sabhāgyaṃ manvānāḥ procurātmānamādarāt 1| janā ūcuḥ| pavitritā vayaṃ sarve darśanena tavādhunā | yadrāmakathayāsmānvai pāvayasyadhunā janān 2| śṛṇuṣva vacanaṃ tathyaṃ bhavānbrahmarṣisattamaḥ | tvayā pṛṣṭaṃ yadasmabhyaṃ sarvaṃ tatkathayāma vai 3| agastyavākyācchrīrāmo viprahatyāpanuttaye | yāgaṃ karoti sumahānsarvasaṃbhārasaṃbhṛtam 4| taṃ pālayānāḥ sarve vai tvadāśramamupāgatāḥ | aśvena sahitā vipra tajjānīhi mahāmate 5| iti vākyaṃ samākarṇya manohāri rasāyanam | atyaṃtaṃ harṣamāpede brāhmaṇo rāmabhaktimān 6| adya me phalito vṛkṣo manorathaśriyānvitaḥ | adya me jananī dhanyā jātaṃ māṃ suṣuve tu yā 7| adya rājyaṃ mayā prāptaṃ kaṃṭakena vivarjitam | adya kośāḥ susaṃpannā adya devāḥ sutoṣitāḥ 8| agnihotraphalaṃ tvadya prāptaṃ me haviṣā hutam | yaddrakṣye rāmacaṃdrasya caraṇāṃbhoruhoryugam 9| yo nityaṃ dhyāyate svāṃte ayodhyāyāḥ patiḥ prabhuḥ | sa me dṛggocaro nūnaṃ bhaviṣyati manoharaḥ 10| hanūmānmāṃ samāliṃgya prakṣyate kuśalaṃ mama | bhaktiṃ me mahatīṃ dṛṣṭvā toṣaṃ prāpsyati sattamaḥ 11| iti vākyaṃ samākarṇya hanūmānkapisattamaḥ | jagrāha pādayugalaṃ munerāraṇyakasya hi 12| svāminhanūmānviprarṣe sevako'haṃ puraḥsthitaḥ | jānīhi rāmadāsasya reṇukalpaṃ munīśvara 13| ityuktavati tasminvai muniḥ paramaharṣitaḥ | āliliṃga hanūmaṃtaṃ rāmabhaktyā suśobhitam 14| ubhau premavinirbhinnāvubhāvapi sudhāplutau | sthagitau citralikhitāviva tatra babhūvatuḥ 15| upaviṣṭau kathāstatra cakratuḥ sumanoharāḥ | raghunāthapadāṃbhojaprītinirbharamānasau 16| hanūmāṃstamuvācedaṃ vaco vividhaśobhanam | āraṇyakaṃ munivaraṃ rāmāṃghridhyānanirbhṛtam 17| svāminnayaṃ daśarathakulahīrāṃkuro mahān | rāmabhrātā mahāśūraḥ śatrughnaḥ praṇamatyasau 18| lavaṇo yena nihataḥ sarvalokabhayaṃkaraḥ | kṛtāśca sukhinaḥ sarve munayaḥ sutapodhanāḥ 19| eṣa puṣkalanāmā tvāṃ namatyudbhaṭasevitaḥ | yenādhunā mahāvīrā jitāḥ samaramaṃḍale 20| jānīhyenaṃ bahuguṇaṃ rāmāmātyaṃ mahābalam | prāṇapriyaṃ raghupateḥ sarvajñaṃ dharmakovidam 21| subāhurayamatyugro vairivaṃśadavānalaḥ | rāmapādābjarolaṃbo namati tvāṃ mahāyaśāḥ 22| sumado'pyeṣa pārvatyā dattarāmāṃghrisevayā | prāpto'dhunāsau saṃsāravārdhinistaraṇaṃ mahat 23| satyavānayamaśvaṃ yaḥ prāptamāśrutya sevakāt | rājyaṃ nivedayāmāsa sa tvāṃ praṇamati kṣitau 24| iti vākyaṃ samākarṇya samāliṃgya samādarāt | cakārāraṇyaka ṛṣiḥ svāgataṃ phalakādinā 25| te hṛṣṭāstatra vasatiṃ cakrurmunivarāśrame | prātarnityakriyāṃ kṛtvā revāyāṃ te mahodyamāḥ 26| narayānamathāropya sevakaiḥ sahitaṃ munim | śatrughnaḥ prāpayāmāsāyodhyāṃ rāmakṛtālayām 27| sa dūrānnagarīṃ dṛṣṭvā sūryavaṃśanṛpoṣitām | padātirabhavadvegādraghunāthadidṛkṣayā 28| saṃprāpya nagarīṃ ramyāmayodhyāṃ janaśobhitām | manorathasahasreṇa saṃrūḍho rāmadarśane 29| dadarśa tatra sarayūtīre maṃḍapaśobhite | rāmaṃ dūrvādalaśyāmaṃ kaṃjakāṃtivilocanam 30| mṛgaśṛṃgaṃ kaṭau ramyaṃ dhārayaṃtaṃ śriyānvitam | ṛṣivṛṃdairvyāsamukhyairvṛtaṃ śūraiḥ susevitam 31| bharatena sumitrāyāstanūjena parīvṛtam | dadataṃ dīnasaṃdhebhyo dānāni prārthitāni tam 32| vilokyāraṇyakākhyo'sau kṛtārtha ityamanyata | mallocane padmadalasamāne rāmalokake 33| adya me sarvaśāstrasya jñātṛtvaṃ bahusārthakam | yena śrīrāmamājñāya prāpto'yodhyāpurīmimām 34| ityevamādivacanāni bahūni hṛṣṭo | rāmāṃghridarśanasuharṣita gātraśobhī | prāyādrameśvarasamīpamagamyamanyai-| ryogeśvarairapi vicāraparaiḥ sudūram 35| dhanyo'hamadya rāmasya caraṇāvakṣigocarau | kariṣyāmi vaco ramyaṃ vadanrāmamavekṣayan 36| rāmo'pi vāḍavaśreṣṭhaṃ jvalaṃtaṃ svena tejasā | tapomūrtidharaṃ vīkṣya pratyutthānamathākarot 37| rāmacaṃdrastasya pādau suciraṃ natavānmahān | brahmaṇyadevapāvitryaṃ kṛtamadyatanormama 38| iti vākyaṃ vadaṃstasya pādayoḥ patitaḥ prabhuḥ | surāsuranamanmaulimaṇinīrājitāṃghrikaḥ 39| praṇataṃ taṃ nṛpaśreṣṭhaṃ vāḍaveṃdro mahātapāḥ | gṛhītvā bhujayormadhyamāliliṃga priyaṃ prabhum 40| kausalyātanayastaṃ vā uccairmaṇimayāsane | saṃsthāpya ca padoryugmaṃ jalenākṣālayatprabhuḥ 41| pādāvanejanodaṃ tu mastake'dhāddhariḥ svayam | pavitrito'dya sagaṇaḥ sakuṭuṃba iti bruvan 42| caṃdanena vilipyātha gāṃ ca prādātpayasvinīm | uvāca ca vaco ramyaṃ devadeveṃdra sevitaḥ 43| svāminmakho mayā vājimedhasaṃjñaḥ kriyeta ha | soyaṃ tvaccaraṇā yātādadyapūrṇo bhaviṣyati 44| adya me brahmahatyottha pāpahāniṃ kariṣyati | aśvamedhaḥ kraturyuṣmaccaraṇena pavitritaḥ 45| iti vākyaṃ bruvāṇaṃ taṃ rājarājeṃdrasevitam | āraṇyaka uvācedaṃ hasanmādhvyā girā muniḥ 46| svāmiṃstava tu yuktaṃ hi vaco brahmaṇyabhūmipa | tvanmūrtayo mahārāja brāhmaṇā vedapāragāḥ 47| tvaṃ yadā brahmapūjādi śubhaṃ karma kariṣyasi | tato'khilā nṛpā vipraṃ pūjayiṣyaṃti bhūmipa 48| tvayoktaṃ yanmahārāja viprahatyāpanuttaye | yāgaṃ karomi vimalaṃ tattu hāsyakaraṃ vacaḥ 49| tvannāmasmaraṇānmūḍhaḥ sarvaśāstravivarjitaḥ | sarvapāpābdhimuttīrya sa gacchetparamaṃ padam 50| sarvavedetihāsānāṃ sārārtho'yamiti sphuṭam | yadrāmanāmasmaraṇaṃ kriyate pāpatārakam 51| tāvadgarjaṃti pāpāni brahmahatyāsamāni ca | na yāvatprocyate nāma rāmacaṃdra tava sphuṭam 52| tvannāmagarjanaṃ śrutvā mahāpātakakuṃjarāḥ | palāyaṃte mahārāja kutracitsthānalipsayā 53| tasmāttava kathaṃ hatyā mahāpuṇyadadarśana | rāma tvatsukathāṃ śrutvā pūtaḥ sadyo bhaviṣyati 54| mayā pūrvaṃ kṛtayuge gaṃgāyāstīravāsinām | ṛṣīṇāṃ mukhato vākyaṃ śrutametatpurāvidām 55| tāvatpāpabhiyaḥ puṃsāṃ kātarāṇāṃ supāpinām | yāvanna vadate vācā rāmanāmamanoharam 56| tasmāddhanyo'hamadhunā mama saṃsṛtināśanam | sāṃprataṃ sulabhaṃ rāmacaṃdra tvaddarśanādabhūt 57| ityuktavaṃtaṃ sa muniṃ pūjayāmāsa tatra vai | sarve munijanāḥ sādhu sādhu vākyamiti bruvan 58| śeṣa uvāca| atyāścaryamabhūttatra tanme nigadataḥ śṛṇu | vātsyāyanamuniśreṣṭha rāmabhaktiparāyaṇa 59| rāmaṃ dṛṣṭvā mahārājaṃ yādṛśaṃ dhyānagocaram | atyaṃtaṃ harṣamāpanno jagāda sa munīśvarān 60| munīśvarāḥ saṃśṛṇuta madvākyaṃ sumanoharam | mādṛśaḥ ko na bhūloke bhaviṣyati subhāgyavān 61| nāsti matsadṛśaḥ kopi na jāto na bhaviṣyati | yadrāmabhadro māṃ natvā svāgataṃ paripṛṣṭavān 62| yatpādapaṃkajarajaḥ śrutimṛgyaṃ sadaiva hi | so'dya matpādayoḥ pāthaḥ pītvā pūtamamanyata 63| evaṃ pravadatastasya brahmasphoṭo'bhavattadā | nirgataṃ tadbhavaṃ tejo viveśa raghunāyake 64| paśyatāṃ sarvalokānāṃ sarayūtīramaṃḍape | sāyujyamuktiṃ saṃprāpa durllabhāṃ yogibhirjanaiḥ 65| divi tūryaninādo'bhūdvīṇānādo'bhavattadā | puṣpavṛṣṭiḥ papātāgre paśyatāṃ citramadbhutam 66| munayo'pyetadīkṣitvā praśaṃsaṃto munīśvaram | kṛtārthoyaṃ muniśreṣṭho yadrāmavapuṣīkṣitaḥ 67| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe āraṇyakamunerviṣṇulokagamanaṃnāma saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ 37 |