Chapter 63

शेष उवाच। लवं विमूर्च्छितं दृष्ट्वा बलिवैरिविदारणम् । शत्रुघ्नो जयमापेदे रणमूर्ध्नि महाबलः १। लवं बालं रथे स्थाप्य शिरस्त्राणाद्यलंकृतम् । रामप्रतिनिधिं मूर्त्या ततो गंतुमियेष सः २। स्वमित्रं शत्रुणा ग्रस्तमिति दुःखसमन्विताः । बालामात्रेऽस्य सीतायै त्वरिताः संन्यवेदयन् ३। बाला ऊचुः। मातर्जानकि ते पुत्रो बलाद्वाहमपाहरत् । कस्यचिद्भूपवर्यस्य बलयुक्तस्य मानिनः ४। ततो युद्धमभूद्घोरं तस्य सैन्येन जानकि । तदा वीरेण पुत्रेण तव सर्वं निपातितम् ५। पश्चादपि जयं प्राप्तः सुतस्तव मनोहरः । तं भूपं मूर्छितं कृत्वा जयमाप रणांगणे ६। ततो मूर्च्छां विहायैष राजा परमदारुणः । संकुप्य पातयामास तव पुत्रं रणांगणे ७। अस्माभिर्वारितः पूर्वं मा गृहाण हयोत्तमम् । अस्मान्सर्वांश्च धिक्कृत्य ब्राह्मणान्वेदपारगान् ८। इति वाक्यं शिशूनां सा समाकर्ण्य सुदारुणम् । पपात भूतलोपस्थे दुःखयुक्ता रुरोद ह ९। सीतोवाच। कथं नृपो दयाहीनो बालेन सह युध्यति । अधर्मकृतदुर्बुद्धिर्यो मद्बालं न्यपातयत् १०। लव वीरभवान्कुत्र वर्ततेऽति बलान्वितः । कथं त्वं निष्कृपस्याहो राज्ञोऽहार्षीद्धयोत्तमम् ११। त्वं बालस्ते दुराक्रांताः सर्वशस्त्रविशारदाः । रथस्था विरथस्त्वं वै कथं युद्धं समं भवेत् १२। ताताहं तु त्वया सार्द्धं रामत्यागासुखं जहौ । इदानीं रहिता युष्मत्कथं जीवामि कानने १३। एहि मां मुंच यज्ञाश्वं गच्छत्वेष महीपतिः । मद्दुःखं नाभिजानासि मम दुःखप्रमार्जकः १४। कुशो यद्यभविष्यत्स रणे वीरशिरोमणिः । अमोचयिष्यदधुना भवंतं भूपपार्श्वतः १५। सोऽपि मद्दैवतो नास्ति समीपे किं करोम्यतः । दैवमेव ममाप्यत्र कारणं दुःखसंभवे १६। एवमादि बहुश्रीमत्येषा वै विललाप ह । पादांगुष्ठेन लिखती भूमिं नेत्रद्वयाश्रुभिः १७। बालान्प्रति जगादासौ पृथुकः स च भूपतिः । कथं मत्सुतमापात्य रणे कुत्र गमिष्यति १८। इति वाक्यं वदत्येषा जानकी पतिदेवता । तावत्कुशस्तु संप्राप्त उज्जयिन्या महर्षिभिः १९। माघासितचतुर्दश्यां महाकालं समर्च्य च । प्राप्य भूरिवरांस्तस्मादागमन्मातृसन्निधौ २०। जानकीं विह्वलां दृष्ट्वा नेत्रोद्भूताश्रु विक्लवाम् । शोकविह्वलदीनांगीं बभाषे यावदुत्सुकः २१। तदा स्वबाहुरवदत्स्फुरद्युद्धाभिशंसनः । हृदये चरणोत्साहो बभूवातिरथस्य हि २२। स प्रत्युवाच जननीं दीनगद्गदभाषिणीम् । मातस्तव गतं दुःखं मयि पुत्र उपस्थिते २३। मयि जीवति ते नेत्रादश्रूणि भुवि नो पतन् । प्रसूमुवाचाश्रुखिन्नां दीनगद्गदभाषिणीम् २४। कुशो दुःखमितः सद्यो दुःखितां धीरमानसः । मम भ्राता लवः कुत्र वर्तते वैरिमर्दनः २५। सदा मामागतं ज्ञात्वा प्रहर्षन्सन्निधावियात् । न दृश्यते कथं वीरः कुत्र रंतुं गतो बली २६। केन वा सह बालत्वाद्गतो मां वै निरीक्षितुम् । किं त्वं रोदिषि मे मातर्लवः कुत्र स वर्तते २७। तन्मे कथय सर्वं यत्तव दुःखस्य कारणम् । तच्छ्रुत्वा पुत्रवाक्यं सा दुःखिता कुशमब्रवीत् २८। लवो धृतो नृपेणात्र केनचिद्धयरक्षिणा । बबंध बालको मेत्र हयं यागक्रियोचितम् २९। तद्रक्षकान्बहूञ्जिग्ये एकोऽनेकान्रिपून्बली । राजा तं मूर्च्छितं कृत्वा बबंध रणमूर्धनि ३०। बालका इति मामूचुः सहगंतार एव हि । ततोऽहं दुःखिता जाता निशम्य लवमाधृतम् ३१। त्वं मोचय बलात्तस्मात्काले प्राप्तो नृपोत्तमात् । निशम्य मातुर्वचनं कुशः कोपसमन्वितः । जगाद तां दशन्नोष्ठं दंतैर्दंतान्विनिष्पिषन् ३२। कुश उवाच। मातर्जानीहि तं मुक्तं लवं पाशस्य बंधनात् । इदानीं हन्मि तं बाणैः समग्रबलवाहनम् ३३। यदि देवोऽमरो वापि यदि शर्वः समागतः । तथापि मोचये तस्माद्बाणैर्निशितपर्वभिः ३४। मा रोदिषि मातरिह वीराणां रणमूर्छितम् । कीर्तयेऽत्र भवत्येव पलायनमकीर्तये ३५। देहि मे कवचं दिव्यं धनुर्गुणसमन्वितम् । शिरस्त्राणं च मे मातः करवालं तथाशितम् ३६। इदानीं यामि समरे पातयामि बलं महत् । मोचयामि भ्रातरं स्वं रणमध्याद्विमूर्छितम् ३७। न मोचयाम्यद्य पुत्रं तव मातर्महारणात् । तदा तौ मे भवत्पादौ संरुष्टौ भवतां क्षितौ ३८। शेष उवाच। इति वाक्येन संतुष्टा जानकी शुभलक्षणा । सर्वं प्रादादस्त्रवृंदं जयाशीर्भिर्नियुज्यतम् ३९। प्रयाहि पुत्र संग्रामं लवं मोचय मूर्च्छितम् । इत्याज्ञप्तः कुशः संख्ये कवची कुंडली बली ४०। मुकुटी करवाली च चर्मधारी धनुर्धरः । अक्षयाविषुधी कृत्वा स्कंधयोः सिंहवीर्ययोः ४१। जगाम तरसा नत्वा मातृपादौ रथाग्रणीः । वेगेन यावद्युद्धाय गच्छति क्षिप्रमाहवे ४२। तावद्ददर्श स्वलवं वैरिवृंदनिपातकम् । आयांतं तं कुशं वीरा ददृशुः सुमहाभटाः ४३। कृतांतमिव संहर्तुं सर्वं विश्वमुपस्थितम् । लवो महाबलं दृष्ट्वा कुशं भ्रातरमागतम् ४४। अत्यंतं वह्निवद्युद्धे दिदीपे वायुना समम् । रथादुन्मुच्य चात्मानं युद्धाय स विनिर्गतः ४५। कुशः सर्वान्रणस्थान्वै वीरान्पूर्वदिशि क्षिपत् । पश्चिमायां दिशि लवः कोपात्सर्वान्समैरयत् ४६। कुशबाणव्यथाव्याप्ता लवसायकपीडिताः । सैन्ये जना मुने सर्वे उत्कल्लोलांबुधिभ्रमाः ४७ उत्कल। कुशेन च लवेनाथ शरव्रातैः प्रपीडितम् । न शर्म लेभे सकलं सैन्यं वीरप्रपूरितम् ४८। इतस्ततः प्रभग्नं तद्बलं त्रस्तं पुनः पुनः । न कुत्रचिद्रणे स्थित्वा युद्धमैच्छद्बलान्वितः ४९। एतस्मिन्समये राजा शत्रुघ्नः परतापनः । कुशं वीरं ययौ योद्धुं तादृशं लवसन्निभम् ५०। कुशं दृष्ट्वा बलाक्रांतं राममूर्तिसमप्रभम् । रथे तिष्ठन्हेममये जगाद परवीरहा ५१। शत्रुघ्न उवाच। कोऽसि त्वं सन्निभो भ्रात्रा लवेन सुमहाबलः । किं नामासि महावीर कस्ते तातः क्व ते प्रसूः ५२। कथं वने द्विजैर्जुष्टे तिष्ठसि त्वं नरर्षभ । सर्वं शंस यथायुध्ये त्वया सह महाबल ५३। इति वाक्यं समाकर्ण्य कुशः प्रोवाच भूमिपम् । मेघगंभीरया वाचा नादयन्रणमंडलम् ५४। केवलं सुषुवे सीता पतिव्रतपरायणा । वने वसावो वाल्मीकेश्चरणार्चनतत्परौ ५५। मातृसेवासमुद्युक्तौ सर्वविद्याविशारदौ । कुशो लव इति प्रख्यामागतौ भूपतेऽनघ ५६। कस्त्वं वीरो रणश्लाघी किमर्थं हयसत्तमः । मुक्तोऽस्ति समरे त्वद्य जेतासि बलसंयुतः ५७। युध्यस्व त्वं मया सार्द्धं यदि वीरोऽसि भूमिप । इदानीं पातयिष्यामि भवंतं रणमूर्धनि ५८। शत्रुघ्नस्तं सुतं ज्ञात्वा सीताया रामसंभवम् । विसिष्माय स्वयं चित्ते कोपाद्धनुरुपाददत् ५९। तमात्तधनुषं दृष्ट्वा कुशः कोपसमन्वितः । विस्फारयामास धनुः स्वीयं सुदृढमुत्तमम् ६०। मुमोच बाणान्निशिताञ्छत्रुघ्नः सर्वशस्त्रवित् । तांश्चिच्छेद कुशः सर्वांल्लीलया प्रहसन्रणे ६१। बाणाश्च शतसाहस्राः कुशस्य च नृपस्य च । भुवनं व्याप्नुवन्सर्वं तच्चित्रमभवन्मुने ६२। अग्न्यस्त्रेण कुशः सर्वान्ददाह तरसा बली । शमयामास तं भूपः पर्जन्यास्त्रेण वीर्यवान् ६३। शमयामास तं भूपो वायव्येनातिविक्रमः । तदा वायुरभूत्तीव्रः सर्वतो रणमंडले । पर्वतास्त्रेण तं वायुं क्षोभयंतं समावृणोत् ६४। वज्रास्त्रेण नृपः संख्ये चिच्छेद सनगोपलान् । तदा नारायणास्त्रं स मुमोच कुश उद्भटः । नारायणं तदा भूपं नाशकत्परिबाधितुम् ६५। तदा प्रकुपितोऽत्यतं कुशः कोपपरायणः । उवाच भूपं शत्रुघ्नं महाबलपराक्रमम् ६६। जानामि त्वां महावीरं संग्रामे जयकारिणम् । यत्त्वां नारायणास्त्रं मे न बबाधे भयानकम् ६७। इदानीं पातयाम्यद्य भूमौ त्वां नृपते शरैः । त्रिभिश्चेन्नकरोम्येतत्प्रतिज्ञां तर्हि मे शृणु ६८। यो मनुष्यवपुः प्राप्य दुर्लभं पुण्यकोटिभिः । तन्नाद्रियेत संमोहात्तस्य मेस्त्वत्र पातकम् ६९। सावधानो भवानत्र भवतु प्रधनांगणे । पातयामि क्षितौ सद्य इत्युक्त्वा स्वशरासने ७०। शरं संरोपयामास घोरं कालानलप्रभम् । लक्षीकृत्य रिपोर्वक्षो विपुलं कठिनं महत् ७१। तं संधितं शरं दृष्ट्वा शत्रुघ्नः कोपमूर्च्छितः । मुमोच बाणान्निशितान्कुशत्वग्भेदकारकान् ७२। स बाणो हृदयं तस्य भेत्तुं तत्प्रचचाल वै । घोररूपो वह्निसमआशीविषवदुच्छ्वसन् ७३। स बाणो नृपवर्येण रामं स्मृत्वाशुलक्षितः । चिच्छेद कुशमुक्तं स सायकं शितपर्वकम् ७४। तदात्यंतं प्रकुपितः कुशो बाणस्य कृंतनात् । अपरं सायकं चापे दधार शितपर्वकम् ७५। स यावत्तदुरो भेत्तुं करोति च बलोद्धुरः । तं तावदच्छिनत्तस्य शरं कालानलप्रभम् ७६। तदा कुशो मातृपादौ स्मृत्वा रोषसमन्वितः । तृतीयं चापके स्वीये दधार शरमद्भुतम् ७७। शत्रुघ्नस्तमपि क्षिप्रं च्छेत्तुं बाणं समाददे । तावद्विद्धः शरेणासौ पपात धरणीतले ७८। हाहाकारो महानासीच्छत्रुघ्ने विनिपातिते । जयमापकुशस्तत्र स्वबाहुबलदर्पितः ७९। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे। शत्रुघ्नमूर्च्छने कुशजयोनाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ६३।

śeṣa uvāca| lavaṃ vimūrcchitaṃ dṛṣṭvā balivairividāraṇam | śatrughno jayamāpede raṇamūrdhni mahābalaḥ 1| lavaṃ bālaṃ rathe sthāpya śirastrāṇādyalaṃkṛtam | rāmapratinidhiṃ mūrtyā tato gaṃtumiyeṣa saḥ 2| svamitraṃ śatruṇā grastamiti duḥkhasamanvitāḥ | bālāmātre'sya sītāyai tvaritāḥ saṃnyavedayan 3| bālā ūcuḥ| mātarjānaki te putro balādvāhamapāharat | kasyacidbhūpavaryasya balayuktasya māninaḥ 4| tato yuddhamabhūdghoraṃ tasya sainyena jānaki | tadā vīreṇa putreṇa tava sarvaṃ nipātitam 5| paścādapi jayaṃ prāptaḥ sutastava manoharaḥ | taṃ bhūpaṃ mūrchitaṃ kṛtvā jayamāpa raṇāṃgaṇe 6| tato mūrcchāṃ vihāyaiṣa rājā paramadāruṇaḥ | saṃkupya pātayāmāsa tava putraṃ raṇāṃgaṇe 7| asmābhirvāritaḥ pūrvaṃ mā gṛhāṇa hayottamam | asmānsarvāṃśca dhikkṛtya brāhmaṇānvedapāragān 8| iti vākyaṃ śiśūnāṃ sā samākarṇya sudāruṇam | papāta bhūtalopasthe duḥkhayuktā ruroda ha 9| sītovāca| kathaṃ nṛpo dayāhīno bālena saha yudhyati | adharmakṛtadurbuddhiryo madbālaṃ nyapātayat 10| lava vīrabhavānkutra vartate'ti balānvitaḥ | kathaṃ tvaṃ niṣkṛpasyāho rājño'hārṣīddhayottamam 11| tvaṃ bālaste durākrāṃtāḥ sarvaśastraviśāradāḥ | rathasthā virathastvaṃ vai kathaṃ yuddhaṃ samaṃ bhavet 12| tātāhaṃ tu tvayā sārddhaṃ rāmatyāgāsukhaṃ jahau | idānīṃ rahitā yuṣmatkathaṃ jīvāmi kānane 13| ehi māṃ muṃca yajñāśvaṃ gacchatveṣa mahīpatiḥ | madduḥkhaṃ nābhijānāsi mama duḥkhapramārjakaḥ 14| kuśo yadyabhaviṣyatsa raṇe vīraśiromaṇiḥ | amocayiṣyadadhunā bhavaṃtaṃ bhūpapārśvataḥ 15| so'pi maddaivato nāsti samīpe kiṃ karomyataḥ | daivameva mamāpyatra kāraṇaṃ duḥkhasaṃbhave 16| evamādi bahuśrīmatyeṣā vai vilalāpa ha | pādāṃguṣṭhena likhatī bhūmiṃ netradvayāśrubhiḥ 17| bālānprati jagādāsau pṛthukaḥ sa ca bhūpatiḥ | kathaṃ matsutamāpātya raṇe kutra gamiṣyati 18| iti vākyaṃ vadatyeṣā jānakī patidevatā | tāvatkuśastu saṃprāpta ujjayinyā maharṣibhiḥ 19| māghāsitacaturdaśyāṃ mahākālaṃ samarcya ca | prāpya bhūrivarāṃstasmādāgamanmātṛsannidhau 20| jānakīṃ vihvalāṃ dṛṣṭvā netrodbhūtāśru viklavām | śokavihvaladīnāṃgīṃ babhāṣe yāvadutsukaḥ 21| tadā svabāhuravadatsphuradyuddhābhiśaṃsanaḥ | hṛdaye caraṇotsāho babhūvātirathasya hi 22| sa pratyuvāca jananīṃ dīnagadgadabhāṣiṇīm | mātastava gataṃ duḥkhaṃ mayi putra upasthite 23| mayi jīvati te netrādaśrūṇi bhuvi no patan | prasūmuvācāśrukhinnāṃ dīnagadgadabhāṣiṇīm 24| kuśo duḥkhamitaḥ sadyo duḥkhitāṃ dhīramānasaḥ | mama bhrātā lavaḥ kutra vartate vairimardanaḥ 25| sadā māmāgataṃ jñātvā praharṣansannidhāviyāt | na dṛśyate kathaṃ vīraḥ kutra raṃtuṃ gato balī 26| kena vā saha bālatvādgato māṃ vai nirīkṣitum | kiṃ tvaṃ rodiṣi me mātarlavaḥ kutra sa vartate 27| tanme kathaya sarvaṃ yattava duḥkhasya kāraṇam | tacchrutvā putravākyaṃ sā duḥkhitā kuśamabravīt 28| lavo dhṛto nṛpeṇātra kenaciddhayarakṣiṇā | babaṃdha bālako metra hayaṃ yāgakriyocitam 29| tadrakṣakānbahūñjigye eko'nekānripūnbalī | rājā taṃ mūrcchitaṃ kṛtvā babaṃdha raṇamūrdhani 30| bālakā iti māmūcuḥ sahagaṃtāra eva hi | tato'haṃ duḥkhitā jātā niśamya lavamādhṛtam 31| tvaṃ mocaya balāttasmātkāle prāpto nṛpottamāt | niśamya māturvacanaṃ kuśaḥ kopasamanvitaḥ | jagāda tāṃ daśannoṣṭhaṃ daṃtairdaṃtānviniṣpiṣan 32| kuśa uvāca| mātarjānīhi taṃ muktaṃ lavaṃ pāśasya baṃdhanāt | idānīṃ hanmi taṃ bāṇaiḥ samagrabalavāhanam 33| yadi devo'maro vāpi yadi śarvaḥ samāgataḥ | tathāpi mocaye tasmādbāṇairniśitaparvabhiḥ 34| mā rodiṣi mātariha vīrāṇāṃ raṇamūrchitam | kīrtaye'tra bhavatyeva palāyanamakīrtaye 35| dehi me kavacaṃ divyaṃ dhanurguṇasamanvitam | śirastrāṇaṃ ca me mātaḥ karavālaṃ tathāśitam 36| idānīṃ yāmi samare pātayāmi balaṃ mahat | mocayāmi bhrātaraṃ svaṃ raṇamadhyādvimūrchitam 37| na mocayāmyadya putraṃ tava mātarmahāraṇāt | tadā tau me bhavatpādau saṃruṣṭau bhavatāṃ kṣitau 38| śeṣa uvāca| iti vākyena saṃtuṣṭā jānakī śubhalakṣaṇā | sarvaṃ prādādastravṛṃdaṃ jayāśīrbhirniyujyatam 39| prayāhi putra saṃgrāmaṃ lavaṃ mocaya mūrcchitam | ityājñaptaḥ kuśaḥ saṃkhye kavacī kuṃḍalī balī 40| mukuṭī karavālī ca carmadhārī dhanurdharaḥ | akṣayāviṣudhī kṛtvā skaṃdhayoḥ siṃhavīryayoḥ 41| jagāma tarasā natvā mātṛpādau rathāgraṇīḥ | vegena yāvadyuddhāya gacchati kṣipramāhave 42| tāvaddadarśa svalavaṃ vairivṛṃdanipātakam | āyāṃtaṃ taṃ kuśaṃ vīrā dadṛśuḥ sumahābhaṭāḥ 43| kṛtāṃtamiva saṃhartuṃ sarvaṃ viśvamupasthitam | lavo mahābalaṃ dṛṣṭvā kuśaṃ bhrātaramāgatam 44| atyaṃtaṃ vahnivadyuddhe didīpe vāyunā samam | rathādunmucya cātmānaṃ yuddhāya sa vinirgataḥ 45| kuśaḥ sarvānraṇasthānvai vīrānpūrvadiśi kṣipat | paścimāyāṃ diśi lavaḥ kopātsarvānsamairayat 46| kuśabāṇavyathāvyāptā lavasāyakapīḍitāḥ | sainye janā mune sarve utkallolāṃbudhibhramāḥ 47 utkala| kuśena ca lavenātha śaravrātaiḥ prapīḍitam | na śarma lebhe sakalaṃ sainyaṃ vīraprapūritam 48| itastataḥ prabhagnaṃ tadbalaṃ trastaṃ punaḥ punaḥ | na kutracidraṇe sthitvā yuddhamaicchadbalānvitaḥ 49| etasminsamaye rājā śatrughnaḥ paratāpanaḥ | kuśaṃ vīraṃ yayau yoddhuṃ tādṛśaṃ lavasannibham 50| kuśaṃ dṛṣṭvā balākrāṃtaṃ rāmamūrtisamaprabham | rathe tiṣṭhanhemamaye jagāda paravīrahā 51| śatrughna uvāca| ko'si tvaṃ sannibho bhrātrā lavena sumahābalaḥ | kiṃ nāmāsi mahāvīra kaste tātaḥ kva te prasūḥ 52| kathaṃ vane dvijairjuṣṭe tiṣṭhasi tvaṃ nararṣabha | sarvaṃ śaṃsa yathāyudhye tvayā saha mahābala 53| iti vākyaṃ samākarṇya kuśaḥ provāca bhūmipam | meghagaṃbhīrayā vācā nādayanraṇamaṃḍalam 54| kevalaṃ suṣuve sītā pativrataparāyaṇā | vane vasāvo vālmīkeścaraṇārcanatatparau 55| mātṛsevāsamudyuktau sarvavidyāviśāradau | kuśo lava iti prakhyāmāgatau bhūpate'nagha 56| kastvaṃ vīro raṇaślāghī kimarthaṃ hayasattamaḥ | mukto'sti samare tvadya jetāsi balasaṃyutaḥ 57| yudhyasva tvaṃ mayā sārddhaṃ yadi vīro'si bhūmipa | idānīṃ pātayiṣyāmi bhavaṃtaṃ raṇamūrdhani 58| śatrughnastaṃ sutaṃ jñātvā sītāyā rāmasaṃbhavam | visiṣmāya svayaṃ citte kopāddhanurupādadat 59| tamāttadhanuṣaṃ dṛṣṭvā kuśaḥ kopasamanvitaḥ | visphārayāmāsa dhanuḥ svīyaṃ sudṛḍhamuttamam 60| mumoca bāṇānniśitāñchatrughnaḥ sarvaśastravit | tāṃściccheda kuśaḥ sarvāṃllīlayā prahasanraṇe 61| bāṇāśca śatasāhasrāḥ kuśasya ca nṛpasya ca | bhuvanaṃ vyāpnuvansarvaṃ taccitramabhavanmune 62| agnyastreṇa kuśaḥ sarvāndadāha tarasā balī | śamayāmāsa taṃ bhūpaḥ parjanyāstreṇa vīryavān 63| śamayāmāsa taṃ bhūpo vāyavyenātivikramaḥ | tadā vāyurabhūttīvraḥ sarvato raṇamaṃḍale | parvatāstreṇa taṃ vāyuṃ kṣobhayaṃtaṃ samāvṛṇot 64| vajrāstreṇa nṛpaḥ saṃkhye ciccheda sanagopalān | tadā nārāyaṇāstraṃ sa mumoca kuśa udbhaṭaḥ | nārāyaṇaṃ tadā bhūpaṃ nāśakatparibādhitum 65| tadā prakupito'tyataṃ kuśaḥ kopaparāyaṇaḥ | uvāca bhūpaṃ śatrughnaṃ mahābalaparākramam 66| jānāmi tvāṃ mahāvīraṃ saṃgrāme jayakāriṇam | yattvāṃ nārāyaṇāstraṃ me na babādhe bhayānakam 67| idānīṃ pātayāmyadya bhūmau tvāṃ nṛpate śaraiḥ | tribhiścennakaromyetatpratijñāṃ tarhi me śṛṇu 68| yo manuṣyavapuḥ prāpya durlabhaṃ puṇyakoṭibhiḥ | tannādriyeta saṃmohāttasya mestvatra pātakam 69| sāvadhāno bhavānatra bhavatu pradhanāṃgaṇe | pātayāmi kṣitau sadya ityuktvā svaśarāsane 70| śaraṃ saṃropayāmāsa ghoraṃ kālānalaprabham | lakṣīkṛtya riporvakṣo vipulaṃ kaṭhinaṃ mahat 71| taṃ saṃdhitaṃ śaraṃ dṛṣṭvā śatrughnaḥ kopamūrcchitaḥ | mumoca bāṇānniśitānkuśatvagbhedakārakān 72| sa bāṇo hṛdayaṃ tasya bhettuṃ tatpracacāla vai | ghorarūpo vahnisamaāśīviṣavaducchvasan 73| sa bāṇo nṛpavaryeṇa rāmaṃ smṛtvāśulakṣitaḥ | ciccheda kuśamuktaṃ sa sāyakaṃ śitaparvakam 74| tadātyaṃtaṃ prakupitaḥ kuśo bāṇasya kṛṃtanāt | aparaṃ sāyakaṃ cāpe dadhāra śitaparvakam 75| sa yāvattaduro bhettuṃ karoti ca baloddhuraḥ | taṃ tāvadacchinattasya śaraṃ kālānalaprabham 76| tadā kuśo mātṛpādau smṛtvā roṣasamanvitaḥ | tṛtīyaṃ cāpake svīye dadhāra śaramadbhutam 77| śatrughnastamapi kṣipraṃ cchettuṃ bāṇaṃ samādade | tāvadviddhaḥ śareṇāsau papāta dharaṇītale 78| hāhākāro mahānāsīcchatrughne vinipātite | jayamāpakuśastatra svabāhubaladarpitaḥ 79| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe| śatrughnamūrcchane kuśajayonāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 63|