Chapter 21

व्यास उवाच- ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा हरिशर्मा द्विजोत्तमः । भूयोऽपि तं नमस्कृत्य भक्त्या प्राहेति जैमिने १। हरिशर्मोवाच- प्रोक्तानि यानि दानानि सुखहूनि त्वया प्रभो । कस्मै देयानि दानानि तन्मे गदितुमर्हसि २। ब्रह्मोवाच- सर्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणः परमो गुरुः । तस्मै देयानि दानानि भक्तिश्रद्धासमन्वितैः ३। सर्वदेवाश्रयो विप्रः प्रत्यक्षस्त्रिदशो भुवि । स तारयति दातारं दुस्तरे विश्वसागरे ४। ब्राह्मण उवाच- सर्ववर्णगुरुर्विप्रस्त्वया प्रोक्तः सुरोत्तम । तेषां मध्ये तु कः श्रेष्ठः कस्मै दानं प्रदीयते ५। ब्रह्मोवाच- सर्वेऽपि ब्राह्मणाः श्रेष्ठाः पूजनीयाः सदैव हि । स्तेयादिदोषतप्ता ये ब्राह्मणा ब्राह्मणोत्तम ६। अस्माकं द्वेषिणस्ते च परेभ्यो न कदाचन । अनाचारा द्विजाः पूज्या न च शूद्रा जितेन्द्रियाः । अभक्ष्यभक्षका गावो लोकानां मातरः स्मृताः ७। माहात्म्यं भूमिदेवानां विशेषादुच्यते मया । तव स्नेहाद्द्विजश्रेष्ठ निशामय समाहितः ८। क्षत्त्रियाणां च वैश्यानां शूद्राणां गुरवो द्विजाः । अन्योन्यं गुरवो विप्राः पूजनीयाश्च भूसुराः ९। ब्राह्मणं पूजयेद्यस्तु विष्णुबुद्ध्या नरोत्तम । आयुः पुत्रश्च कीर्तिश्च संपत्तिस्तस्य वर्द्धते १०। संचिनोति द्विजं यस्तु मूढधीर्मानवो भुवि । सुदर्शनेन तच्छीर्षं हंतुमिच्छति केशवः ११। पुष्पहस्तं पयोहस्तं देवहस्तं च जैमिने । न नमेद्ब्राह्मणं प्राज्ञस्तैलाभ्यंगितविग्रहम् १२। जलस्थं देववेश्मस्थं ध्यानमज्जितचेतसम् । देवपूजां प्रकुर्वंतं न नमेद्ब्राह्मणं बुधः १३। बहिष्क्रियां प्रकुर्वंतं भुंजानं च द्विजोत्तम । तथा सामानि गायंतं न नमेद्ब्राह्मणं बुधः १४। ब्राह्मणा यत्र तिष्ठंति बहबो द्विजसत्तम । प्रत्येकं तु नमस्कारस्तत्र कार्यो न धीमता १५। कृताभिवादनं विप्रं भक्त्या यो नाभिवादयेत् । स चाण्डालसमो ज्ञेयो नाभिवाद्यः कदाचन १६। कृतप्रणामंतनयंनमेतांपितरौनच । कृतप्रणामाः सर्वेऽपि नमस्कार्या द्विजैर्द्विजाः १७। कृतदोषान्द्विजान्गाश्च न द्विषन्ति विचक्षणाः । द्विषंति वापि मोहेन तेषां रुष्टः सदा हरिः १८। याचकान्ब्राह्मणान्यस्तु कोपदृष्ट्या प्रपश्यति । सूचीप्ररोपणं तस्य नेत्रयोः कुरुते यमः १९। विप्रनिर्भर्त्सनं मूढा येन वक्त्रेण कुर्वते । तस्मिन्वक्त्रे यमस्तप्तं लोहदंडं ददाति वै २०। ब्राह्मणो यद्गृहं भुंक्ते तद्गृहे केशवः स्वयम् । देवताः सकला ये च पितरश्च सुरर्षयः २१। विप्रपादोदकं यस्तु कणमात्रं वहेद्बुधः । देहस्थं पातकं तस्य सर्वमेवाशु नश्यति २२। कोटिब्रह्माण्डमध्येषु संति तीर्थानि यानि वै । तीर्थानि तानि सर्वाणि विप्रपादे तु दक्षिणे २३। विप्रपादोदकैर्नित्यं सिक्तं स्याद्यस्य मस्तकम् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः २४। सर्वपापानि घोराणि ब्रह्महत्यादिकानि च । सद्यस्तस्य विनश्यंति विप्रपादांबुधारणात् २५। क्षयाद्या व्याधयः सर्वाः परमक्लेशदायिकाः । गच्छंति विलयं सद्यो विप्रपादांबुधारणात् २६। पित्रर्थं यानि तोयानि दीयंते विप्रपादयोः । तैस्तृप्ताः पितरः स्वर्गे तिष्ठंत्याचंद्रतारकम् २७। प्रक्षाल्य विप्रचरणौ दूर्वाभिर्योऽर्चयेद्बुधः । तेनार्चितो जगत्स्वामी विष्णुः सर्वसुरोत्तमः २८। विप्राणां पादनिर्माल्यं यो मर्त्यः शिरसा वहेत् । सत्यं सत्यमहं वच्मि तस्य मुक्तिर्हि शाश्वती २९। विप्रं प्रदक्षिणीकृत्ये वंदते यो नरोत्तमः । प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ३०। यो दद्यात्फलतांबूलं विप्राणां पादसेचनात् । रोगी रोगात्प्रमुच्येत पापी मुच्यत पातकात् ३१। मुच्यते बन्धनाद्बद्धो विप्राणां पादसेचने । अनपत्याश्च या नार्यो मृता पत्याश्च याः स्त्रियः ३२। बह्वपत्या जीववत्सा विप्रपादस्य सेचनात् । माहाम्त्यं शृणु विप्रेन्द्र सर्वपापप्रणाशनम् ३३। द्विजांघ्रिसेचनस्याहं समासेन ब्रवीमि ते । पूर्वं भद्रक्रियो नाम पवित्रकुलसंभवः ३४। बभूव ब्राह्मणो विष्णोः परिचर्यापरायणः । वेदवित्सदयः शांतः पितृभक्तिपरायणः ३५। अतिथीनां कृता पूजा ज्ञातिपूजाकरस्तथा । एकदा स द्विजश्रेष्ठस्तैलाभ्यंगितविग्रहः ३६। जगाम सरसीं स्नातुं गृहीतस्नानवस्त्रकः । कृतस्नानः स विप्रेन्द्रो विधिना तर्पणादिकम् ३७। चकार सर्वशास्त्रज्ञः सर्वलोकहिते रतः । समाप्य स्नानकर्माणि हरिनामानि कीर्तयन् ३८। आजगाम स्वके गेहे हरिपूजापरोऽभवत् । पादौ प्रक्षालयामास पानीयैरतिशीतलैः ३९। प्रक्षालितांघ्रिहस्तोऽसौ ब्राह्मणो ब्राह्मणार्चकः । स्थापयामास सर्वाणि स्नानोपकरणानि च ४०। द्वारदेशे द्विजश्रेष्ठ निदाघतपनातपैः । तापितो भषकः कश्चिदग्निकल्पैः समागतः ४१। विप्रपादोदके तस्मिन्प्रसुप्तोत्यंतशीतले । विप्रपादोदकस्पर्शाद्भषक्तोऽत्यंतपातकी ४२। विमुक्तः पातकैः सर्वैः कोटिजन्मकृतैरपि । स सुप्तो मन्दिरद्वारि भषको विकलस्तृषा ४३। पानीयं याचयामास ताडितो द्विजकिंकरैः । जगाम पंचतां सद्यस्तत्रैव भषको द्विजः ४४। द्विजाङ्घ्रिसेचनस्पर्शाद्भषको वीतकल्मषः । तमालोक्य महात्मानं मूर्तिमंतमिवेश्वरम् ४५। विनयावनतः प्राह ब्राह्मणोऽसौ तपोधनः । ब्राह्मण उवाच- कस्त्वं ब्रूहि महाभाग केन दुःखी तु कर्मणा । भषकस्य कुले जातो नानादुःखसमाकुले ४६। ब्रह्मोवाच- वचनं तस्य विप्रर्षेः समाकर्ण्य महायशाः । कथयामास वृत्तांतं मूलतः सर्वमात्मनः ४७। अहमासं सर्वभौमः शङ्खनामा महाबलः । चतुर्वर्षसहस्राणि महीं कृत्स्नामपालयम् ४८। मयाज्ञया कृताः सर्वे जिताश्च रिपवो युधि । दत्तानि सर्वदानानि पालिताज्ञा तयोनिजाः ४९। एकदाऽहं महाभागं संधितः स्मरसायकैः । बलाज्जनवधूं कांचिज्जहार भृशसुंदरीम् ५० 7.21.50। तेन पापप्रभावेण मम श्रीः संशयं गता । ततस्समस्तैर्लोकैश्च निरस्तोऽहं महाबलः ५१। ततस्तु भ्रष्टराज्योऽहं काननाभ्यंतरे स्थितः । क्षुधातृषापरिश्रांतःकदाचित्पंचतां गतः ५२। अंतकस्य पुरं गत्वा दुःखं भुक्तं मया चिरम् । तदाकर्ण्य विप्रेन्द्र शृण्वतां चित्तदुःखदम् ५३। संतप्तलोहशस्त्रायां तप्ता ताम्रमयीं महीम् । संरेमे प्रज्वलद्वह्निं शिखाततिसुभीषणाम् ५४। ततस्तु शमनादेशाल्लोहस्तंभं सुभीषणम् । ज्वलता वह्निना तप्तं समालिङ्ग्य स्थितोऽस्म्यहम् ५५। शीते क्षुरांबुधाराभिः सिक्तोऽहं यमकिङ्करैः । दुःखमन्यच्च सुमहद्भुक्तं तत्र यमालये ५६। ततो नरकशेषे च जन्मासाद्य मुहुर्मुहुः । पापयोनौ मया दुःखमनुभूतं चिरं महत् ५७। त्वत्पादजलसंसर्गान्मुक्तोऽहं पापरज्जुना । गच्छामि परमं धाम दुर्ल्लभं योगिनामपि ५८। त्वं मे गुरुर्द्विजश्रेष्ठ नमस्तेऽस्तु महात्मने । त्वत्प्रसादाद्विमुक्तोऽहं पापैर्यामि पुरं हरेः ५९। भद्रक्रिय उवाच- पूर्वजन्मकथा राजन्मनुष्यो न कदाचन । अतस्तु तनयं त्यक्त्वा सर्वदा नीतिमाचरेत् ६०। नीतिग्राही नृपो यस्तु विपत्तिर्नास्ति तस्य वै । चिरं भुनक्ति पृथिवीं कंटकैः परिवर्जिताम् ६१। यस्मै न रोचते नीतिर्भूपालाय दुरात्मने । भ्रष्टश्रीरचिरेणापि स भवेन्नात्र संशयः ६२। आयुर्बलं यशो मित्रं विजयं सुखमिच्छता । मंत्रिणः पंडिता राज्ञा नियोज्याः सर्वदैव हि ६३। अवज्ञाय महीभर्तुस्त्यजंते सादरं बुधाः । सभायां बुधहीनायां नीतिर्बलवती नहि ६४। ततो नीतौ विनष्टायां सहसा धरणीपतेः । राजश्रियो विनश्यंति सकोशबलवाहनाः ६५। ब्राह्मणान्गणकांश्चैव वैद्यांश्च बांधवांस्तथा । नृपाः कल्याणमिच्छंति न द्विषंति कदाचन ६६। गतश्रीर्गणकद्वेष्टा वैद्यद्वेष्टायुवर्जितः । ज्ञातिद्वेष्टानिष्कुलः स्याद्द्विजद्वेष्टाखिलार्तिभाक् ६७। राजानः पितरः प्रोक्ताः पुत्रा जानपदास्तथा । ततो भूपाः पालयंति प्रजाः पुत्रमिवौरसान् ६८। पौरलोके तथा कुर्याद्यथा स्नेहो निजात्मजे । प्रजापीडाकरा ये च भूपाला अतिपापिनः ६९। शिरःस्था विपदस्तेषां विज्ञेया दीर्घदर्शिभिः । विवेकिनो महीपालाः पालयंति यथा प्रजाः ७०। तथा तानपि देवेशः पालयत्यनिशं हरिः । प्रजानां पालनं दंडं द्वेऽपि राज्ञे शुभावहे ७१। द्वाभ्यां विवर्जिता भूपास्ते विज्ञेया नृपाधमाः । दुष्टानां शासनं चैव शिष्टानां प्रतिपालनम् ७२। प्रकुर्वंतो महीपालाश्चिरं नंदंति भूतले । न्यायेनोपार्जितं वित्तं यत्नाद्रक्षेन्महीपतिः ७३। दुर्वृत्तो हि महीपालो विपत्तौ न हि विस्तरेत् । नृपाः कल्याणमिच्छंतो निजराज्यं शुभाशुभम् ७४। पश्यंति नित्यं विप्रेन्द्र सत्वराश्चारचक्षुषा । परचक्रभयं यावन्नायाति चिंतयेद्भयम् ७५। आगते तु भये भूप आचरेन्निर्भयोऽपि च । ज्ञातौ वापि च मित्रे वा पुत्रे वापि च मंत्रिणि ७६। कुर्यान्मुखेन गांभीर्यं मनसा प्रेमकेवलम् । मंत्रिणो ज्ञातयः पुत्राः प्रजाश्च भ्रातरस्तथा ७७। गांभीर्यहीनं भूपालं मन्यंते नहि भूपवत् । तिष्ठंति प्रथमं दूरे न संति पुरतस्तथा ७८। लोकाश्रयं न हीच्छन्ति त्यक्तगांभीर्यभूपतेः । एकश्च मंत्री राजा वै चिरं राज्यत्वमिच्छता ७९। कर्तव्यः सकले राज्ये वृद्धये न हि भूसुर । अत्यंतबुद्धिवृत्तीनां भृत्यानां सपदं हरेत् ८०। तस्मात्संसदि भूपालो भृत्यमन्यं नियोजयेत् । मूर्खस्त्रीविजितो राजा गीतवाद्यरतः सदा ८१। तुरंगवाहनैर्हीनः सहसा विपदं व्रजेत् । आचारग्रहणं सत्यं स्ववाक्यप्रतिपालनम् ८२। गांभीर्यं चेति भूपानां लक्षणानि द्विजोत्तम । स कथं नृपतिर्यस्तु प्रतापेन विवर्जितः ८३। स कथं नृपतिर्येनाऽनिर्जिता परमेदिनी । जितायां परमेदिन्यां यावत्पादं व्रजेन्नृपः ८४। प्रतिपादेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति चाक्षयम् । परभूमिजयाकांक्षी हतो नृपतिभिर्युधि ८५। तदागच्छेत्परं स्थानं विमुक्तः सर्वपातकैः । युधि प्राप्तजयो राजा प्राप्नोति परमं पदम् ८६। संग्रामे प्राप्तमृत्युर्वा दिवीन्द्र संपदं लभेत् । त्यक्तशस्त्रं त्यक्तसत्वं पलायनपरायणम् ८७। योद्धारं यदि यो हंति स भूपो यात्यधोगतिम् । पलायनपरो युद्धे तद्धंता च द्विजोत्तम ८८। तावुभावपि तिष्ठेतां नरकेऽत्यंतदुःसहे । युद्ध्येत्साहसवान्योद्धा तद्धंता च द्विजोत्तम ८९। तिष्ठेतां तावपि स्वर्गे यावच्चन्द्र दिवाकरौ । बहुनात्र किमुक्तेन संक्षेपादुच्यते मया ९०। प्रजापालनकृद्राजा कदाचिन्नावसीदति । ब्रह्मोवाच- इति ब्रुवति भूपाले तस्मिन्गलितकल्मषे ९१। पुष्पवृष्टिरभूत्तस्मिन्महती गगनाद्द्विज । अथ दूताः समायाताः केशवस्य महात्मनः ९२। राजहंसयुतं दिव्यं रथमादाय सुन्दरम् । रथं स तं समारुह्य दिव्यं कनकनिर्मितम् ९३। जगाम विष्णुभवनं स राजा गतकल्मषः । विप्रपादोदकस्यैतन्माहात्म्यं ते प्रकीर्तितम् ९४। तच्छ्रुत्वा भक्तिभावेन नरो निर्वाणमाप्नुयात् । इति ते कथितं सर्वं श्रोतुं यद्वांछितं त्वया ९५। गच्छ ब्राह्मण भद्रं ते चक्रिणो निलयं प्रति । हरिशर्मोवाच- क्षुधानलेन महता शरीरं मम दह्यते ९६। केनोपायेन भगवन्क्षुधाशांतिर्भवेन्मम । एतन्मे वद देवेश भक्तस्त्वं भक्तवत्सलः ९७। प्राप्नोमि सुमहद्दुःखं नित्यं दग्धक्षुधानलैः । ब्रह्मोवाच- यच्छरीरं त्वया पुष्टं सततं भोजनैः कृतम् ९८। भुंक्ष्व तस्य शरीरस्य मांसानि द्विजसत्तम । आत्मतृप्तिं प्रकुर्वन्ति भोजनेन परस्य ये । मांसानि स्वशरीराणां भुंजते तेपरत्र हि ९९। व्यास उवाच- ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा निष्ठुरं द्विजसत्तमः । पुनस्तुष्टाव तं देवं वचनैः कोमलाक्षरैः १०० 7.21.100। ब्राह्मण उवाच-। प्रसीद देवदेवेश शरणागतपालक । क्षमस्व सकलं दोषं सुरश्रेष्ठ नमोऽस्तु ते १०१। मलमूलप्रकीर्णानि वपूंषि वहतां नृणाम् । सर्व एव प्रभो दोषाः संति केचिद्गुणा न च १०२। कृतं मया मोहवता दूषणं क्षंतुमर्हसि । शरणापन्नलोकानां सद्भिर्दोषो न चेक्ष्यते १०३। आत्मदेहस्य मांसानि भोक्तुं ब्रह्मन्न शक्यते । देहिनां वद यद्योग्यं संतुष्टिर्जायते यतः १०४। इत्येवमुक्तं वचनं भक्त्या तेनाग्रजन्मना । उवाच सदयो ब्रह्मा सर्वज्ञो ब्राह्मणप्रियः १०५। ब्रह्मोवाच- शोकं मा कुरु विप्रेन्द्र शृणु मे वचनं शुभम् । आहारो लभते येन प्रकारेणात्र संप्रति १०६। आत्मनो जायते पुत्रो यथैवात्मा तथा सुतः । तस्मात्पुत्रकृतं कर्म लभंते पितरः खलु १०७। चिरं तिष्ठसि देवस्य भवनेऽत्यंतशोभने । एवमुक्तस्ततस्तेन स विप्रः क्षुधयाकुलः १०८। स्वप्ने संदर्शनं दत्वा पुत्रं वचनमब्रवीत् । ब्राह्मण उवाच- दीक्षितोऽसि सुतश्रेष्ठ तथास्तु परमां शिवम् १०९। तवास्मि जनकः सौम्य ममदुःखं निशामय । तपःप्रभावैः परमं धाम प्राप्तं मया सुत ११०। क्षुधानलेन संतप्तस्तत्र सीदाम्यहं सदा । यदा मयि पितृस्नेहस्तवास्ति सुत संप्रति १११। तदान्नमुदकं चापि मदर्थं दीयतां द्विज । यत्किंचिद्दीयते पुत्रैः पित्रर्थं क्षितिमंडले ११२। लभंते पितरस्तच्च यत्पुत्राः पितृदेहजाः । पुरा परमया भक्त्या पूजितो भगवान्मया ११३। गीतैर्वाद्यैश्चनृत्यैश्च स्तवपाठैश्च शोभनैः । गंधैर्धूपैश्च नैवेद्यैर्घृतपूर्णप्रदीपकैः ११४। पाद्यार्घ्याचमनीयैश्च ध्यानैरावाहनादिभिः । न दत्तं जगदीशाय कृपणेन मयात्मज ११५। अन्नमत्रमपि क्वापि नैवेद्यं पापहारिणे । अतिथेर्न कृता पूजा तोयैरन्यैः कदाचन ११६। ज्ञातीनां याचकानां च संतुष्टिर्न कृता मया । तेनैव कर्मणा पुत्र नारायणगृहेऽपि च ११७। क्षुधानलेन संतप्तः सीदामि प्रतिवासरे । अतोऽन्नतोयदानानि दरिद्राय द्विजातये ११८। दत्वा क्षिप्रं सुरश्रेष्ठ प्राणरक्षां कुरुष्व भोः । अथवा न करोषि त्वं निष्ठुरत्वाद्यदा भवान् ११९। स्वमांसान्येव भोक्ष्यामि तदा वै विष्णुमंदिरे । अथाऽसौ क्षुधितो विप्रः शुष्ककंठोष्ठतालुकः १२०। इत्युक्त्वा दीक्षितं पुत्रमदृश्यः सहसाऽभवत् । ततः प्रभाते विमले प्रादुर्भूते दिवाकरे १२१। स्वप्ने यदुक्तं पित्रा तु चिंतयामास दीक्षितः । आत्मनः कर्मदोषेण परलोकेऽपि मत्पिता १२२। क्षुधया दग्धसर्वाङ्गः सीदति प्रतिवासरम् । धिगस्तु मां मंदधियं कृपणप्रवरञ्जनम् १२३। मयापि पितृपुण्येन न किञ्चिदपि दीयते । इति संचिंत्य बहुधा दीक्षितोऽपि द्विजोत्तम १२४। ददौ दानानि विप्रेभ्यः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । तेन पुण्यप्रभावेण तृषयारहितः क्षुधा १२५। तस्थौ नारायणागारे यावत्कालं शृणुष्व तत् । चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणोऽहं प्रकीर्तितम् १२६। भवंति तस्मिन्नेवाह्नि मनवश्च चतुर्दश । इंद्राश्चतुर्द्दश प्रोक्तास्तस्मिन्नेव दिने च ते १२७। भुंजते ब्राह्मणः श्रेष्ठ विषयान्स्वान्पृथक्पृथक् । एकस्मिन्ब्रह्मदिवसे भुक्त्वा स्वान्विषयाञ्छुभान् १२८। इन्द्राश्च मनवश्चैव विनश्यंति चतुर्दश । विष्णुलोके स्थिते तस्मिन्हरिशर्मातिभास्वरे १२९। समस्तसुखदे रम्ये ब्रह्मणो दिवसो गतः । तत्रासौ कालमेतावद्भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् १३०। परमं ज्ञानमासाद्य प्रविवेश हरेस्तनुम् । व्यास उवाच- अन्नतोयसमं दानं संसारे नास्ति जैमिने १३१। सर्वदानफलान्येव अन्नतोयप्रदानतः । न च पात्रपरीक्षा च न कालनियमः क्वचित् २३२। अन्नतोयप्रदानेषु निरुक्तस्तत्वदर्शिभिः । अन्नतोयप्रदानानि कर्तव्यानि सदैव हि १३३। एतत्पठंति मनुजाः परमादरेण माहात्म्यमन्नजलयोश्च तथा द्विजानाम् । ते प्राप्य चान्नजलदानफलं ततोंऽते नारायणस्य निलयं सुखदं प्रयांति १३४। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे अन्नदानजलदानमाहात्म्यंनाम एकविंशतितमोऽध्यायः २१ ।

vyāsa uvāca- brahmaṇo vacanaṃ śrutvā hariśarmā dvijottamaḥ | bhūyo'pi taṃ namaskṛtya bhaktyā prāheti jaimine 1| hariśarmovāca- proktāni yāni dānāni sukhahūni tvayā prabho | kasmai deyāni dānāni tanme gaditumarhasi 2| brahmovāca- sarveṣāmeva varṇānāṃ brāhmaṇaḥ paramo guruḥ | tasmai deyāni dānāni bhaktiśraddhāsamanvitaiḥ 3| sarvadevāśrayo vipraḥ pratyakṣastridaśo bhuvi | sa tārayati dātāraṃ dustare viśvasāgare 4| brāhmaṇa uvāca- sarvavarṇagururviprastvayā proktaḥ surottama | teṣāṃ madhye tu kaḥ śreṣṭhaḥ kasmai dānaṃ pradīyate 5| brahmovāca- sarve'pi brāhmaṇāḥ śreṣṭhāḥ pūjanīyāḥ sadaiva hi | steyādidoṣataptā ye brāhmaṇā brāhmaṇottama 6| asmākaṃ dveṣiṇaste ca parebhyo na kadācana | anācārā dvijāḥ pūjyā na ca śūdrā jitendriyāḥ | abhakṣyabhakṣakā gāvo lokānāṃ mātaraḥ smṛtāḥ 7| māhātmyaṃ bhūmidevānāṃ viśeṣāducyate mayā | tava snehāddvijaśreṣṭha niśāmaya samāhitaḥ 8| kṣattriyāṇāṃ ca vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ guravo dvijāḥ | anyonyaṃ guravo viprāḥ pūjanīyāśca bhūsurāḥ 9| brāhmaṇaṃ pūjayedyastu viṣṇubuddhyā narottama | āyuḥ putraśca kīrtiśca saṃpattistasya varddhate 10| saṃcinoti dvijaṃ yastu mūḍhadhīrmānavo bhuvi | sudarśanena tacchīrṣaṃ haṃtumicchati keśavaḥ 11| puṣpahastaṃ payohastaṃ devahastaṃ ca jaimine | na namedbrāhmaṇaṃ prājñastailābhyaṃgitavigraham 12| jalasthaṃ devaveśmasthaṃ dhyānamajjitacetasam | devapūjāṃ prakurvaṃtaṃ na namedbrāhmaṇaṃ budhaḥ 13| bahiṣkriyāṃ prakurvaṃtaṃ bhuṃjānaṃ ca dvijottama | tathā sāmāni gāyaṃtaṃ na namedbrāhmaṇaṃ budhaḥ 14| brāhmaṇā yatra tiṣṭhaṃti bahabo dvijasattama | pratyekaṃ tu namaskārastatra kāryo na dhīmatā 15| kṛtābhivādanaṃ vipraṃ bhaktyā yo nābhivādayet | sa cāṇḍālasamo jñeyo nābhivādyaḥ kadācana 16| kṛtapraṇāmaṃtanayaṃnametāṃpitaraunaca | kṛtapraṇāmāḥ sarve'pi namaskāryā dvijairdvijāḥ 17| kṛtadoṣāndvijāngāśca na dviṣanti vicakṣaṇāḥ | dviṣaṃti vāpi mohena teṣāṃ ruṣṭaḥ sadā hariḥ 18| yācakānbrāhmaṇānyastu kopadṛṣṭyā prapaśyati | sūcīpraropaṇaṃ tasya netrayoḥ kurute yamaḥ 19| vipranirbhartsanaṃ mūḍhā yena vaktreṇa kurvate | tasminvaktre yamastaptaṃ lohadaṃḍaṃ dadāti vai 20| brāhmaṇo yadgṛhaṃ bhuṃkte tadgṛhe keśavaḥ svayam | devatāḥ sakalā ye ca pitaraśca surarṣayaḥ 21| viprapādodakaṃ yastu kaṇamātraṃ vahedbudhaḥ | dehasthaṃ pātakaṃ tasya sarvamevāśu naśyati 22| koṭibrahmāṇḍamadhyeṣu saṃti tīrthāni yāni vai | tīrthāni tāni sarvāṇi viprapāde tu dakṣiṇe 23| viprapādodakairnityaṃ siktaṃ syādyasya mastakam | sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ 24| sarvapāpāni ghorāṇi brahmahatyādikāni ca | sadyastasya vinaśyaṃti viprapādāṃbudhāraṇāt 25| kṣayādyā vyādhayaḥ sarvāḥ paramakleśadāyikāḥ | gacchaṃti vilayaṃ sadyo viprapādāṃbudhāraṇāt 26| pitrarthaṃ yāni toyāni dīyaṃte viprapādayoḥ | taistṛptāḥ pitaraḥ svarge tiṣṭhaṃtyācaṃdratārakam 27| prakṣālya vipracaraṇau dūrvābhiryo'rcayedbudhaḥ | tenārcito jagatsvāmī viṣṇuḥ sarvasurottamaḥ 28| viprāṇāṃ pādanirmālyaṃ yo martyaḥ śirasā vahet | satyaṃ satyamahaṃ vacmi tasya muktirhi śāśvatī 29| vipraṃ pradakṣiṇīkṛtye vaṃdate yo narottamaḥ | pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā 30| yo dadyātphalatāṃbūlaṃ viprāṇāṃ pādasecanāt | rogī rogātpramucyeta pāpī mucyata pātakāt 31| mucyate bandhanādbaddho viprāṇāṃ pādasecane | anapatyāśca yā nāryo mṛtā patyāśca yāḥ striyaḥ 32| bahvapatyā jīvavatsā viprapādasya secanāt | māhāmtyaṃ śṛṇu viprendra sarvapāpapraṇāśanam 33| dvijāṃghrisecanasyāhaṃ samāsena bravīmi te | pūrvaṃ bhadrakriyo nāma pavitrakulasaṃbhavaḥ 34| babhūva brāhmaṇo viṣṇoḥ paricaryāparāyaṇaḥ | vedavitsadayaḥ śāṃtaḥ pitṛbhaktiparāyaṇaḥ 35| atithīnāṃ kṛtā pūjā jñātipūjākarastathā | ekadā sa dvijaśreṣṭhastailābhyaṃgitavigrahaḥ 36| jagāma sarasīṃ snātuṃ gṛhītasnānavastrakaḥ | kṛtasnānaḥ sa viprendro vidhinā tarpaṇādikam 37| cakāra sarvaśāstrajñaḥ sarvalokahite rataḥ | samāpya snānakarmāṇi harināmāni kīrtayan 38| ājagāma svake gehe haripūjāparo'bhavat | pādau prakṣālayāmāsa pānīyairatiśītalaiḥ 39| prakṣālitāṃghrihasto'sau brāhmaṇo brāhmaṇārcakaḥ | sthāpayāmāsa sarvāṇi snānopakaraṇāni ca 40| dvāradeśe dvijaśreṣṭha nidāghatapanātapaiḥ | tāpito bhaṣakaḥ kaścidagnikalpaiḥ samāgataḥ 41| viprapādodake tasminprasuptotyaṃtaśītale | viprapādodakasparśādbhaṣakto'tyaṃtapātakī 42| vimuktaḥ pātakaiḥ sarvaiḥ koṭijanmakṛtairapi | sa supto mandiradvāri bhaṣako vikalastṛṣā 43| pānīyaṃ yācayāmāsa tāḍito dvijakiṃkaraiḥ | jagāma paṃcatāṃ sadyastatraiva bhaṣako dvijaḥ 44| dvijāṅghrisecanasparśādbhaṣako vītakalmaṣaḥ | tamālokya mahātmānaṃ mūrtimaṃtamiveśvaram 45| vinayāvanataḥ prāha brāhmaṇo'sau tapodhanaḥ | brāhmaṇa uvāca- kastvaṃ brūhi mahābhāga kena duḥkhī tu karmaṇā | bhaṣakasya kule jāto nānāduḥkhasamākule 46| brahmovāca- vacanaṃ tasya viprarṣeḥ samākarṇya mahāyaśāḥ | kathayāmāsa vṛttāṃtaṃ mūlataḥ sarvamātmanaḥ 47| ahamāsaṃ sarvabhaumaḥ śaṅkhanāmā mahābalaḥ | caturvarṣasahasrāṇi mahīṃ kṛtsnāmapālayam 48| mayājñayā kṛtāḥ sarve jitāśca ripavo yudhi | dattāni sarvadānāni pālitājñā tayonijāḥ 49| ekadā'haṃ mahābhāgaṃ saṃdhitaḥ smarasāyakaiḥ | balājjanavadhūṃ kāṃcijjahāra bhṛśasuṃdarīm 50 7.21.50| tena pāpaprabhāveṇa mama śrīḥ saṃśayaṃ gatā | tatassamastairlokaiśca nirasto'haṃ mahābalaḥ 51| tatastu bhraṣṭarājyo'haṃ kānanābhyaṃtare sthitaḥ | kṣudhātṛṣāpariśrāṃtaḥkadācitpaṃcatāṃ gataḥ 52| aṃtakasya puraṃ gatvā duḥkhaṃ bhuktaṃ mayā ciram | tadākarṇya viprendra śṛṇvatāṃ cittaduḥkhadam 53| saṃtaptalohaśastrāyāṃ taptā tāmramayīṃ mahīm | saṃreme prajvaladvahniṃ śikhātatisubhīṣaṇām 54| tatastu śamanādeśāllohastaṃbhaṃ subhīṣaṇam | jvalatā vahninā taptaṃ samāliṅgya sthito'smyaham 55| śīte kṣurāṃbudhārābhiḥ sikto'haṃ yamakiṅkaraiḥ | duḥkhamanyacca sumahadbhuktaṃ tatra yamālaye 56| tato narakaśeṣe ca janmāsādya muhurmuhuḥ | pāpayonau mayā duḥkhamanubhūtaṃ ciraṃ mahat 57| tvatpādajalasaṃsargānmukto'haṃ pāparajjunā | gacchāmi paramaṃ dhāma durllabhaṃ yogināmapi 58| tvaṃ me gururdvijaśreṣṭha namaste'stu mahātmane | tvatprasādādvimukto'haṃ pāpairyāmi puraṃ hareḥ 59| bhadrakriya uvāca- pūrvajanmakathā rājanmanuṣyo na kadācana | atastu tanayaṃ tyaktvā sarvadā nītimācaret 60| nītigrāhī nṛpo yastu vipattirnāsti tasya vai | ciraṃ bhunakti pṛthivīṃ kaṃṭakaiḥ parivarjitām 61| yasmai na rocate nītirbhūpālāya durātmane | bhraṣṭaśrīracireṇāpi sa bhavennātra saṃśayaḥ 62| āyurbalaṃ yaśo mitraṃ vijayaṃ sukhamicchatā | maṃtriṇaḥ paṃḍitā rājñā niyojyāḥ sarvadaiva hi 63| avajñāya mahībhartustyajaṃte sādaraṃ budhāḥ | sabhāyāṃ budhahīnāyāṃ nītirbalavatī nahi 64| tato nītau vinaṣṭāyāṃ sahasā dharaṇīpateḥ | rājaśriyo vinaśyaṃti sakośabalavāhanāḥ 65| brāhmaṇāngaṇakāṃścaiva vaidyāṃśca bāṃdhavāṃstathā | nṛpāḥ kalyāṇamicchaṃti na dviṣaṃti kadācana 66| gataśrīrgaṇakadveṣṭā vaidyadveṣṭāyuvarjitaḥ | jñātidveṣṭāniṣkulaḥ syāddvijadveṣṭākhilārtibhāk 67| rājānaḥ pitaraḥ proktāḥ putrā jānapadāstathā | tato bhūpāḥ pālayaṃti prajāḥ putramivaurasān 68| pauraloke tathā kuryādyathā sneho nijātmaje | prajāpīḍākarā ye ca bhūpālā atipāpinaḥ 69| śiraḥsthā vipadasteṣāṃ vijñeyā dīrghadarśibhiḥ | vivekino mahīpālāḥ pālayaṃti yathā prajāḥ 70| tathā tānapi deveśaḥ pālayatyaniśaṃ hariḥ | prajānāṃ pālanaṃ daṃḍaṃ dve'pi rājñe śubhāvahe 71| dvābhyāṃ vivarjitā bhūpāste vijñeyā nṛpādhamāḥ | duṣṭānāṃ śāsanaṃ caiva śiṣṭānāṃ pratipālanam 72| prakurvaṃto mahīpālāściraṃ naṃdaṃti bhūtale | nyāyenopārjitaṃ vittaṃ yatnādrakṣenmahīpatiḥ 73| durvṛtto hi mahīpālo vipattau na hi vistaret | nṛpāḥ kalyāṇamicchaṃto nijarājyaṃ śubhāśubham 74| paśyaṃti nityaṃ viprendra satvarāścāracakṣuṣā | paracakrabhayaṃ yāvannāyāti ciṃtayedbhayam 75| āgate tu bhaye bhūpa ācarennirbhayo'pi ca | jñātau vāpi ca mitre vā putre vāpi ca maṃtriṇi 76| kuryānmukhena gāṃbhīryaṃ manasā premakevalam | maṃtriṇo jñātayaḥ putrāḥ prajāśca bhrātarastathā 77| gāṃbhīryahīnaṃ bhūpālaṃ manyaṃte nahi bhūpavat | tiṣṭhaṃti prathamaṃ dūre na saṃti puratastathā 78| lokāśrayaṃ na hīcchanti tyaktagāṃbhīryabhūpateḥ | ekaśca maṃtrī rājā vai ciraṃ rājyatvamicchatā 79| kartavyaḥ sakale rājye vṛddhaye na hi bhūsura | atyaṃtabuddhivṛttīnāṃ bhṛtyānāṃ sapadaṃ haret 80| tasmātsaṃsadi bhūpālo bhṛtyamanyaṃ niyojayet | mūrkhastrīvijito rājā gītavādyarataḥ sadā 81| turaṃgavāhanairhīnaḥ sahasā vipadaṃ vrajet | ācāragrahaṇaṃ satyaṃ svavākyapratipālanam 82| gāṃbhīryaṃ ceti bhūpānāṃ lakṣaṇāni dvijottama | sa kathaṃ nṛpatiryastu pratāpena vivarjitaḥ 83| sa kathaṃ nṛpatiryenā'nirjitā paramedinī | jitāyāṃ paramedinyāṃ yāvatpādaṃ vrajennṛpaḥ 84| pratipāde'śvamedhasya phalaṃ prāpnoti cākṣayam | parabhūmijayākāṃkṣī hato nṛpatibhiryudhi 85| tadāgacchetparaṃ sthānaṃ vimuktaḥ sarvapātakaiḥ | yudhi prāptajayo rājā prāpnoti paramaṃ padam 86| saṃgrāme prāptamṛtyurvā divīndra saṃpadaṃ labhet | tyaktaśastraṃ tyaktasatvaṃ palāyanaparāyaṇam 87| yoddhāraṃ yadi yo haṃti sa bhūpo yātyadhogatim | palāyanaparo yuddhe taddhaṃtā ca dvijottama 88| tāvubhāvapi tiṣṭhetāṃ narake'tyaṃtaduḥsahe | yuddhyetsāhasavānyoddhā taddhaṃtā ca dvijottama 89| tiṣṭhetāṃ tāvapi svarge yāvaccandra divākarau | bahunātra kimuktena saṃkṣepāducyate mayā 90| prajāpālanakṛdrājā kadācinnāvasīdati | brahmovāca- iti bruvati bhūpāle tasmingalitakalmaṣe 91| puṣpavṛṣṭirabhūttasminmahatī gaganāddvija | atha dūtāḥ samāyātāḥ keśavasya mahātmanaḥ 92| rājahaṃsayutaṃ divyaṃ rathamādāya sundaram | rathaṃ sa taṃ samāruhya divyaṃ kanakanirmitam 93| jagāma viṣṇubhavanaṃ sa rājā gatakalmaṣaḥ | viprapādodakasyaitanmāhātmyaṃ te prakīrtitam 94| tacchrutvā bhaktibhāvena naro nirvāṇamāpnuyāt | iti te kathitaṃ sarvaṃ śrotuṃ yadvāṃchitaṃ tvayā 95| gaccha brāhmaṇa bhadraṃ te cakriṇo nilayaṃ prati | hariśarmovāca- kṣudhānalena mahatā śarīraṃ mama dahyate 96| kenopāyena bhagavankṣudhāśāṃtirbhavenmama | etanme vada deveśa bhaktastvaṃ bhaktavatsalaḥ 97| prāpnomi sumahadduḥkhaṃ nityaṃ dagdhakṣudhānalaiḥ | brahmovāca- yaccharīraṃ tvayā puṣṭaṃ satataṃ bhojanaiḥ kṛtam 98| bhuṃkṣva tasya śarīrasya māṃsāni dvijasattama | ātmatṛptiṃ prakurvanti bhojanena parasya ye | māṃsāni svaśarīrāṇāṃ bhuṃjate teparatra hi 99| vyāsa uvāca- brahmaṇo vacanaṃ śrutvā niṣṭhuraṃ dvijasattamaḥ | punastuṣṭāva taṃ devaṃ vacanaiḥ komalākṣaraiḥ 100 7.21.100| brāhmaṇa uvāca-| prasīda devadeveśa śaraṇāgatapālaka | kṣamasva sakalaṃ doṣaṃ suraśreṣṭha namo'stu te 101| malamūlaprakīrṇāni vapūṃṣi vahatāṃ nṛṇām | sarva eva prabho doṣāḥ saṃti kecidguṇā na ca 102| kṛtaṃ mayā mohavatā dūṣaṇaṃ kṣaṃtumarhasi | śaraṇāpannalokānāṃ sadbhirdoṣo na cekṣyate 103| ātmadehasya māṃsāni bhoktuṃ brahmanna śakyate | dehināṃ vada yadyogyaṃ saṃtuṣṭirjāyate yataḥ 104| ityevamuktaṃ vacanaṃ bhaktyā tenāgrajanmanā | uvāca sadayo brahmā sarvajño brāhmaṇapriyaḥ 105| brahmovāca- śokaṃ mā kuru viprendra śṛṇu me vacanaṃ śubham | āhāro labhate yena prakāreṇātra saṃprati 106| ātmano jāyate putro yathaivātmā tathā sutaḥ | tasmātputrakṛtaṃ karma labhaṃte pitaraḥ khalu 107| ciraṃ tiṣṭhasi devasya bhavane'tyaṃtaśobhane | evamuktastatastena sa vipraḥ kṣudhayākulaḥ 108| svapne saṃdarśanaṃ datvā putraṃ vacanamabravīt | brāhmaṇa uvāca- dīkṣito'si sutaśreṣṭha tathāstu paramāṃ śivam 109| tavāsmi janakaḥ saumya mamaduḥkhaṃ niśāmaya | tapaḥprabhāvaiḥ paramaṃ dhāma prāptaṃ mayā suta 110| kṣudhānalena saṃtaptastatra sīdāmyahaṃ sadā | yadā mayi pitṛsnehastavāsti suta saṃprati 111| tadānnamudakaṃ cāpi madarthaṃ dīyatāṃ dvija | yatkiṃciddīyate putraiḥ pitrarthaṃ kṣitimaṃḍale 112| labhaṃte pitarastacca yatputrāḥ pitṛdehajāḥ | purā paramayā bhaktyā pūjito bhagavānmayā 113| gītairvādyaiścanṛtyaiśca stavapāṭhaiśca śobhanaiḥ | gaṃdhairdhūpaiśca naivedyairghṛtapūrṇapradīpakaiḥ 114| pādyārghyācamanīyaiśca dhyānairāvāhanādibhiḥ | na dattaṃ jagadīśāya kṛpaṇena mayātmaja 115| annamatramapi kvāpi naivedyaṃ pāpahāriṇe | atitherna kṛtā pūjā toyairanyaiḥ kadācana 116| jñātīnāṃ yācakānāṃ ca saṃtuṣṭirna kṛtā mayā | tenaiva karmaṇā putra nārāyaṇagṛhe'pi ca 117| kṣudhānalena saṃtaptaḥ sīdāmi prativāsare | ato'nnatoyadānāni daridrāya dvijātaye 118| datvā kṣipraṃ suraśreṣṭha prāṇarakṣāṃ kuruṣva bhoḥ | athavā na karoṣi tvaṃ niṣṭhuratvādyadā bhavān 119| svamāṃsānyeva bhokṣyāmi tadā vai viṣṇumaṃdire | athā'sau kṣudhito vipraḥ śuṣkakaṃṭhoṣṭhatālukaḥ 120| ityuktvā dīkṣitaṃ putramadṛśyaḥ sahasā'bhavat | tataḥ prabhāte vimale prādurbhūte divākare 121| svapne yaduktaṃ pitrā tu ciṃtayāmāsa dīkṣitaḥ | ātmanaḥ karmadoṣeṇa paraloke'pi matpitā 122| kṣudhayā dagdhasarvāṅgaḥ sīdati prativāsaram | dhigastu māṃ maṃdadhiyaṃ kṛpaṇapravarañjanam 123| mayāpi pitṛpuṇyena na kiñcidapi dīyate | iti saṃciṃtya bahudhā dīkṣito'pi dvijottama 124| dadau dānāni viprebhyaḥ śraddhābhaktisamanvitaḥ | tena puṇyaprabhāveṇa tṛṣayārahitaḥ kṣudhā 125| tasthau nārāyaṇāgāre yāvatkālaṃ śṛṇuṣva tat | caturyugasahasrāṇi brahmaṇo'haṃ prakīrtitam 126| bhavaṃti tasminnevāhni manavaśca caturdaśa | iṃdrāścaturddaśa proktāstasminneva dine ca te 127| bhuṃjate brāhmaṇaḥ śreṣṭha viṣayānsvānpṛthakpṛthak | ekasminbrahmadivase bhuktvā svānviṣayāñchubhān 128| indrāśca manavaścaiva vinaśyaṃti caturdaśa | viṣṇuloke sthite tasminhariśarmātibhāsvare 129| samastasukhade ramye brahmaṇo divaso gataḥ | tatrāsau kālametāvadbhuktvā bhogānmanoramān 130| paramaṃ jñānamāsādya praviveśa harestanum | vyāsa uvāca- annatoyasamaṃ dānaṃ saṃsāre nāsti jaimine 131| sarvadānaphalānyeva annatoyapradānataḥ | na ca pātraparīkṣā ca na kālaniyamaḥ kvacit 232| annatoyapradāneṣu niruktastatvadarśibhiḥ | annatoyapradānāni kartavyāni sadaiva hi 133| etatpaṭhaṃti manujāḥ paramādareṇa māhātmyamannajalayośca tathā dvijānām | te prāpya cānnajaladānaphalaṃ tatoṃ'te nārāyaṇasya nilayaṃ sukhadaṃ prayāṃti 134| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre annadānajaladānamāhātmyaṃnāma ekaviṃśatitamo'dhyāyaḥ 21 |