Chapter 64

शेष उवाच। शत्रुघ्नं पतितं वीक्ष्य सुरथः प्रवरो नृपः । प्रययौ मणिना सृष्टे रथे तिष्ठन्महाद्भुते १। पुष्कलस्तु रणे पूर्वं पातितः स विचारयन् । लवं ययौ तदा योद्धुं महावीरबलोन्नतम् २। सुरथः कुशमासाद्य बाणान्मुंचन्ननेकधा । व्यथयामास समरे महावीरशिरोमणिः ३। सुरथं विरथं चक्रे बाणैर्दशभिरुच्छिखैः । धनुश्चिच्छेद तरसा सुदृढं गुणपूरितम् ४। अस्त्रप्रत्यस्त्रसंहारैः क्षैपणैः प्रतिक्षेपणैः । अभवत्तुमुलं युद्धं वीराणां रोमहर्षणम् ५। अत्यंतं समरोद्युक्ते सुरथे दुर्जये नृपे । कुशः संचिंतयामास किंकर्तव्यं रणे मया ६। विचार्य निशितं घोरं सायकं समुपाददे । हननाय नृपस्यास्य महाबलसमन्वितः ७। तमागतं शरं दृष्ट्वा कालानलसमप्रभम् । छेत्तुं मतिं चकाराशु तावल्लग्नो महाशरः ८। मुमूर्च्छ समरे वीरो महावीरबलस्ततः । पपात स्यंदनोपस्थे सारथिस्तमुपाहरत् ९। सुरथे पतिते दृष्ट्वा कुशं जयसमन्वितम् । त्रासयंतं वीरगणानियाय पवनात्मजः १०। समीरसूनुं प्रबलमायांतं वीक्ष्य वानरम् । जहास दर्शयन्दंतान्कोपयन्निव तं क्रुधा ११। उवाच च हनूमंतमेहि त्वं मम संमुखम् । भेत्स्ये बाणसहस्रेण मृतो यास्यसि यामिनीम् १२। इत्युक्तो हनुमाञ्ज्ञात्वा रामसूनुं महाबलम् । स्वामिकार्यं प्रकर्तव्यमिति कृत्वा प्रधावितः १३। शालमुत्पाट्य तरसा विशालं शतशाखिनम् । कुशं वक्षसि संलक्ष्य ययौ योद्धुं महाबलः १४। शालहस्तं समायांतं हनूमंतं महाबलम् । त्रिभिः क्षुरप्रैर्विव्याध हृदि चंद्रोपमैर्बली १५। स बाणविद्धस्तरसा कुशेन बलशालिना । शालेन हृदि संजघ्ने दंतान्निष्पिष्य मारुतिः १६। शालाहतस्तदा बालः किंचिन्नाकंपत स्मयात् । तदा वीराः प्रशंसां तु प्रचक्रुस्तस्य बाल्यतः १७। स शालेन हतो वीरः संहारास्त्रं समाददे । संहन्तुं वैरिणं कोपात्कुशः स परमास्त्रवित् १८। संहारास्त्रं समालोक्य दुर्जयं कुशमोचितम् । दध्यौ रामं स्वमनसा भक्तविघ्नविनाशकम् १९। तदा मुक्तं कुशेनाशु तदस्त्रं हृदि मारुतेः । लग्नं महाव्यथाकारि तेन मूर्च्छामितः पुनः २०। मूर्च्छां प्राप्तं तु तं दृष्ट्वा प्लवंगं बलसंयुतः । विव्याध सायकैस्तीक्ष्णैः सैन्यं तत्सकलं महत् २१। तस्य बाणायुतैर्भग्नं बलं सर्वं रणांगणे । पलायनपरं जातं चतुरंगसमन्वितम् २२। तदा कपिपतिः कोपात्सुग्रीवो रक्षको महान् । अभ्यधावन्नगान्नैकानुत्पाट्य कुशमुद्भटम् २३। कुशः सर्वान्प्रचिच्छेद लीलया प्रहसन्नगान् । पुनरप्यागतान्वृक्षांश्चिच्छेद तरसा बली २४। अनेकबाणव्यथितः सुग्रीवः समरांगणे । जग्राह पर्वतं घोरं कुशमस्तकमध्यतः २५। कुशस्तं नगमायांतं वीक्ष्य बाणैरनेकधा । निष्पिपेष चकाराशु महारुद्रांगयोग्यताम् २६। सुग्रीवस्तन्महत्कर्म दृष्ट्वा बालेन निर्मितम् । जयाशाप्रतिनिर्वृत्तो बभूव समरांगणे २७। रणमध्ये दुराक्रांतं कुशं लांगूलताडकम् । अत्यमर्षीरुषाक्रांतस्तं हंतुं नगमाददे २८। आत्मानं हंतुमुद्युक्तं वीक्ष्य सुग्रीवमादरात् । ताडयामास बहुभिः सायकैः शितपर्वभिः २९। स ताडितो बहुविधैः शरैः पीडासमन्वितः । कुशं हंतुं समारब्धो ययौ शालं समाददे ३०। तदापि च कुशो वीरो वारुणास्त्रं समाददे । बबंध तं च पाशेन दृढेन स लवाग्रजः ३१। स बद्धः पाशकैः स्निग्धैः कुशेन बलशालिना । पपात रणमध्ये वै महावीरैरलंकृते ३२। सुग्रीवं पतितं दृष्ट्वा वीराः सर्वत्र दुद्रुवुः । जयमाप लवभ्राता महावीरशिरोमणिः ३३। तावल्लवो भटाञ्जित्वा पुष्कलं चांगदं तथा । प्रतापाग्र्यं वीरमणिं तथान्यानपि भूभुजः ३४। जयं प्राप्य रणे वीरो लवो भ्रातरमागमत् । संग्रामे जयकर्तारं वैरिकोटिनिपातकम् ३५। परस्परं प्रहृषितौ परिरंभं प्रकुर्वतः । जयं प्राप्तौ तदा वार्तां मुने चक्रतुरुन्मदौ ३६। लव उवाच। भ्रातस्तव प्रसादेन निस्तीर्णो रणतोयधिः । इदानीं वीररणकं शोधयावः सुशोभितम् ३७। इत्युक्त्वा त्वरितं वीरो जग्मतुस्तौ कुशीलवौ । राज्ञो मौलिमणिं चित्रं जग्राह कनकाचितम् ३८। पुष्कलस्य लवो वीरो जग्राह मुकुटं शुभम् । अंगदे च महानर्घ्ये शत्रुघ्नस्यापरस्य च ३९। गृहीत्वा शस्त्रसंघातं हनूमंतं कपीश्वरम् । सुग्रीवं सविधे गत्वा उभावपि बबंधतुः ४०। पुच्छे वायुसुतस्यायं गृहीत्वा तु कुशानुजः । भ्रातरं प्रत्युवाचेदं नेष्यामि स्वकमंदिरम् ४१। आवयोर्जननी प्रीत्यै गृहीत्वा पुच्छके त्वहम् । क्रीडार्थमृषिपुत्राणां कौतुकार्थं ममैव च ४२। एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यमुवाच च कुशो लवम् । अहमेनं ग्रहीष्यामि वानरं बलिनं दृढम् ४३। इत्येवं भाषमाणौ तौ बद्ध्वा तौ बलिनां वरौ । पुच्छयोर्बलिनौ धृत्वा जग्मतुः स्वाश्रमं प्रति ४४। स्वाश्रमाय प्रगच्छंतौ वीक्ष्य तौ कपिसत्तमौ । कंपमानौ जगदतुरन्योन्यं भीतया गिरा ४५। हनूमान्कपिराजानं प्रत्युवाच भयार्द्रधीः । एतौ रामसुतावस्मान्नेष्यतः स्वाश्रमं प्रति ४६। मया पूर्वं कृतं कर्म जानकीं प्रतिगच्छता । तत्र मे जानकी देवी संमुखाभून्मनोहरा ४७। सा मां द्रक्ष्यति वैदेही बद्धं पाशेन वैरिणा । तदा हसिष्यति वरा त्रपा मेऽत्र भविष्यति ४८। मया किमत्र कर्तव्यं प्राणत्यागो भविष्यति । महद्दुःखं चापतितं स रामः किं करिष्यति ४९। सुग्रीवस्तद्वचः श्रुत्वा ममाप्येवं महाकपे । नेष्यते यदि मामेवं निधनं तु भविष्यति ५०। एवं कथयतोरेव ह्यन्योन्यं भयभीतयोः । कुशो लवश्च भवनं मातुः प्रापतुरोजसा ५१। तावायातौ समीक्ष्यैव जहर्ष जननी तयोः । अन्योन्यं परमप्रीत्या परिरेभे निजौ सुतौ ५२। ताभ्यां पुच्छगृहीतौ तौ वानरौ वीक्ष्य जानकी । हनूमंतं च सुग्रीवं सर्ववीरं कपीश्वरम् ५३। जहास पाशबद्धौ तौ वीक्षमाणा वरांगना । उवाच च विमोक्षार्थं वदंती वचनं वरम् ५४। पुत्रौ प्रमुंचतं कीशौ महावीरौ महाबलौ । ईक्षंतौ मां यदि स्फीतौ प्राणत्यागं करिष्यतः ५५। अयं वै हनुमान्वीरो यो ददाह दनोः पुरीम् । अयमप्यृक्षराजो हि सर्ववानरभूमिपः ५६। किमर्थं विधृतौ कुत्र किं वा कृतमनादरात् । पुच्छे युवाभ्यां विधृतौ स महान्विस्मयोऽस्ति मे ५७। इति मातुर्वचः श्लक्ष्णं वीक्ष्यतां पुत्रकौ तदा । ऊचतुर्विनयश्रेष्ठौ महाबलसमन्वितौ ५८। मातः कश्चन भूपालो रामो दाशरथिर्बली । तेन मुक्तो हयः स्वर्णभालपत्रः सुशोभितः ५९। तत्रैवं लिखितं मातरेकवीराप्रसूर्मम । ये क्षत्रियास्ते गृह्णन्तु नोचेत्पादतलार्चकाः ६०। तदा मया विचारो वै कृतः स्वांते पतिव्रते । भवती क्षत्रिया किं न वीरसूः किं न वा भवेत् ६१। धार्ष्ट्यं तद्वीक्ष्य भूपस्य गृहीतोऽश्वो मया बलात् । जितं कुशेन वीरेण सैन्यं तत्पातितं रणे ६२। मुकुटोऽयं भूमिपतेर्जानीहि पतिदेवते । अयमप्यन्यवीरस्य पुष्कलस्य महात्मनः ६३। जानीहि मुकुटं त्वन्यं मणिमुक्ताविराजितम् । अश्वोऽयं मे मनोहारी कामयानो हि भूपतेः ६४। आरोहणाय मद्भ्रातुर्जानीहि बलिनो वरे । इमौ कीशौ मया रंतुमानीतौ बलिनां वरौ ६५। कौतुकार्थं तवैवैतौ संग्रामे युद्धकारकौ । इति वाक्यं समाकर्ण्य जानकी पतिदेवता ६६। जगाद पुत्रौ तौ वीरौ मोचयेथां पुनः पुनः । सीतोवाच। युवाभ्यामनयः सृष्टो हृतो रामहयो महान् ६७। अनेके पातिता वीरा इमौ बद्धौ कपीश्वरौ । पितुस्तव हयो वीरो यागार्थं मोचितोऽमुना ६८। तस्यापि हृतवंतौ किं वाजिनं मखसत्तमे । मुंचतं प्लवगावेतौ मुंचतं वाजिनां वरम् ६९। क्षाम्यतां भूपतेर्भ्राता शत्रुघ्नः परकोपनः । जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा ऊचतुस्तां बलान्वितौ ७०। क्षात्रधर्मेण तं भूपं जितवंतौ बलान्वितम् । नास्माकमनयोर्भावि क्षात्रधर्मेण युध्यताम् ७१। वाल्मीकिना पुरा प्रोक्तमस्माकं पठतां पुरः ७२। कण्वस्याश्रमकेवाहं धृत्वा यागक्रियोचितम् । तस्मात्सुतः स्वपित्रापि युध्येद्भ्रात्रापि चानुजः ७३। गुरुणा शिष्य एवापि तस्मान्नो पापसंभवः । त्वदाज्ञातो ऽधुना चावां दास्यावो हयमुत्तमम् ७४। मोक्ष्यावः कीशावेतौ हि करिष्यावो वचस्तव । इत्युक्त्वा मातरं वीरौ गतौ रणे कपीश्वरौ ७५। अमुंचतां हयं चापि हयमेधक्रियोचितम् । सीतादेवी स्वपुत्राभ्यां श्रुत्वा सैन्यं निपातितम् ७६। श्रीरामं मनसा ध्यात्वा भानुमैक्षत साक्षिणम् । यद्यहं मनसा वाचा कर्मणा रघुनायकम् ७७। भजामि नान्यं मनसा तर्हि जीवेदयं नृपः । सैन्यं चापि महत्सर्वं यन्नाशितमिदं बलात् ७८। पुत्राभ्यां तत्तु जीवेत मत्सत्याज्जगतांपते । इति यावद्वचो ब्रूते जानकीपतिदेवता ७९। तावद्बलं च तत्सर्वं जीवितं रणमूर्द्धनि ८०। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे। सैन्यजीवनंनाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ६४।

śeṣa uvāca| śatrughnaṃ patitaṃ vīkṣya surathaḥ pravaro nṛpaḥ | prayayau maṇinā sṛṣṭe rathe tiṣṭhanmahādbhute 1| puṣkalastu raṇe pūrvaṃ pātitaḥ sa vicārayan | lavaṃ yayau tadā yoddhuṃ mahāvīrabalonnatam 2| surathaḥ kuśamāsādya bāṇānmuṃcannanekadhā | vyathayāmāsa samare mahāvīraśiromaṇiḥ 3| surathaṃ virathaṃ cakre bāṇairdaśabhirucchikhaiḥ | dhanuściccheda tarasā sudṛḍhaṃ guṇapūritam 4| astrapratyastrasaṃhāraiḥ kṣaipaṇaiḥ pratikṣepaṇaiḥ | abhavattumulaṃ yuddhaṃ vīrāṇāṃ romaharṣaṇam 5| atyaṃtaṃ samarodyukte surathe durjaye nṛpe | kuśaḥ saṃciṃtayāmāsa kiṃkartavyaṃ raṇe mayā 6| vicārya niśitaṃ ghoraṃ sāyakaṃ samupādade | hananāya nṛpasyāsya mahābalasamanvitaḥ 7| tamāgataṃ śaraṃ dṛṣṭvā kālānalasamaprabham | chettuṃ matiṃ cakārāśu tāvallagno mahāśaraḥ 8| mumūrccha samare vīro mahāvīrabalastataḥ | papāta syaṃdanopasthe sārathistamupāharat 9| surathe patite dṛṣṭvā kuśaṃ jayasamanvitam | trāsayaṃtaṃ vīragaṇāniyāya pavanātmajaḥ 10| samīrasūnuṃ prabalamāyāṃtaṃ vīkṣya vānaram | jahāsa darśayandaṃtānkopayanniva taṃ krudhā 11| uvāca ca hanūmaṃtamehi tvaṃ mama saṃmukham | bhetsye bāṇasahasreṇa mṛto yāsyasi yāminīm 12| ityukto hanumāñjñātvā rāmasūnuṃ mahābalam | svāmikāryaṃ prakartavyamiti kṛtvā pradhāvitaḥ 13| śālamutpāṭya tarasā viśālaṃ śataśākhinam | kuśaṃ vakṣasi saṃlakṣya yayau yoddhuṃ mahābalaḥ 14| śālahastaṃ samāyāṃtaṃ hanūmaṃtaṃ mahābalam | tribhiḥ kṣuraprairvivyādha hṛdi caṃdropamairbalī 15| sa bāṇaviddhastarasā kuśena balaśālinā | śālena hṛdi saṃjaghne daṃtānniṣpiṣya mārutiḥ 16| śālāhatastadā bālaḥ kiṃcinnākaṃpata smayāt | tadā vīrāḥ praśaṃsāṃ tu pracakrustasya bālyataḥ 17| sa śālena hato vīraḥ saṃhārāstraṃ samādade | saṃhantuṃ vairiṇaṃ kopātkuśaḥ sa paramāstravit 18| saṃhārāstraṃ samālokya durjayaṃ kuśamocitam | dadhyau rāmaṃ svamanasā bhaktavighnavināśakam 19| tadā muktaṃ kuśenāśu tadastraṃ hṛdi māruteḥ | lagnaṃ mahāvyathākāri tena mūrcchāmitaḥ punaḥ 20| mūrcchāṃ prāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavaṃgaṃ balasaṃyutaḥ | vivyādha sāyakaistīkṣṇaiḥ sainyaṃ tatsakalaṃ mahat 21| tasya bāṇāyutairbhagnaṃ balaṃ sarvaṃ raṇāṃgaṇe | palāyanaparaṃ jātaṃ caturaṃgasamanvitam 22| tadā kapipatiḥ kopātsugrīvo rakṣako mahān | abhyadhāvannagānnaikānutpāṭya kuśamudbhaṭam 23| kuśaḥ sarvānpraciccheda līlayā prahasannagān | punarapyāgatānvṛkṣāṃściccheda tarasā balī 24| anekabāṇavyathitaḥ sugrīvaḥ samarāṃgaṇe | jagrāha parvataṃ ghoraṃ kuśamastakamadhyataḥ 25| kuśastaṃ nagamāyāṃtaṃ vīkṣya bāṇairanekadhā | niṣpipeṣa cakārāśu mahārudrāṃgayogyatām 26| sugrīvastanmahatkarma dṛṣṭvā bālena nirmitam | jayāśāpratinirvṛtto babhūva samarāṃgaṇe 27| raṇamadhye durākrāṃtaṃ kuśaṃ lāṃgūlatāḍakam | atyamarṣīruṣākrāṃtastaṃ haṃtuṃ nagamādade 28| ātmānaṃ haṃtumudyuktaṃ vīkṣya sugrīvamādarāt | tāḍayāmāsa bahubhiḥ sāyakaiḥ śitaparvabhiḥ 29| sa tāḍito bahuvidhaiḥ śaraiḥ pīḍāsamanvitaḥ | kuśaṃ haṃtuṃ samārabdho yayau śālaṃ samādade 30| tadāpi ca kuśo vīro vāruṇāstraṃ samādade | babaṃdha taṃ ca pāśena dṛḍhena sa lavāgrajaḥ 31| sa baddhaḥ pāśakaiḥ snigdhaiḥ kuśena balaśālinā | papāta raṇamadhye vai mahāvīrairalaṃkṛte 32| sugrīvaṃ patitaṃ dṛṣṭvā vīrāḥ sarvatra dudruvuḥ | jayamāpa lavabhrātā mahāvīraśiromaṇiḥ 33| tāvallavo bhaṭāñjitvā puṣkalaṃ cāṃgadaṃ tathā | pratāpāgryaṃ vīramaṇiṃ tathānyānapi bhūbhujaḥ 34| jayaṃ prāpya raṇe vīro lavo bhrātaramāgamat | saṃgrāme jayakartāraṃ vairikoṭinipātakam 35| parasparaṃ prahṛṣitau pariraṃbhaṃ prakurvataḥ | jayaṃ prāptau tadā vārtāṃ mune cakraturunmadau 36| lava uvāca| bhrātastava prasādena nistīrṇo raṇatoyadhiḥ | idānīṃ vīraraṇakaṃ śodhayāvaḥ suśobhitam 37| ityuktvā tvaritaṃ vīro jagmatustau kuśīlavau | rājño maulimaṇiṃ citraṃ jagrāha kanakācitam 38| puṣkalasya lavo vīro jagrāha mukuṭaṃ śubham | aṃgade ca mahānarghye śatrughnasyāparasya ca 39| gṛhītvā śastrasaṃghātaṃ hanūmaṃtaṃ kapīśvaram | sugrīvaṃ savidhe gatvā ubhāvapi babaṃdhatuḥ 40| pucche vāyusutasyāyaṃ gṛhītvā tu kuśānujaḥ | bhrātaraṃ pratyuvācedaṃ neṣyāmi svakamaṃdiram 41| āvayorjananī prītyai gṛhītvā pucchake tvaham | krīḍārthamṛṣiputrāṇāṃ kautukārthaṃ mamaiva ca 42| etacchrutvā tato vākyamuvāca ca kuśo lavam | ahamenaṃ grahīṣyāmi vānaraṃ balinaṃ dṛḍham 43| ityevaṃ bhāṣamāṇau tau baddhvā tau balināṃ varau | pucchayorbalinau dhṛtvā jagmatuḥ svāśramaṃ prati 44| svāśramāya pragacchaṃtau vīkṣya tau kapisattamau | kaṃpamānau jagadaturanyonyaṃ bhītayā girā 45| hanūmānkapirājānaṃ pratyuvāca bhayārdradhīḥ | etau rāmasutāvasmānneṣyataḥ svāśramaṃ prati 46| mayā pūrvaṃ kṛtaṃ karma jānakīṃ pratigacchatā | tatra me jānakī devī saṃmukhābhūnmanoharā 47| sā māṃ drakṣyati vaidehī baddhaṃ pāśena vairiṇā | tadā hasiṣyati varā trapā me'tra bhaviṣyati 48| mayā kimatra kartavyaṃ prāṇatyāgo bhaviṣyati | mahadduḥkhaṃ cāpatitaṃ sa rāmaḥ kiṃ kariṣyati 49| sugrīvastadvacaḥ śrutvā mamāpyevaṃ mahākape | neṣyate yadi māmevaṃ nidhanaṃ tu bhaviṣyati 50| evaṃ kathayatoreva hyanyonyaṃ bhayabhītayoḥ | kuśo lavaśca bhavanaṃ mātuḥ prāpaturojasā 51| tāvāyātau samīkṣyaiva jaharṣa jananī tayoḥ | anyonyaṃ paramaprītyā parirebhe nijau sutau 52| tābhyāṃ pucchagṛhītau tau vānarau vīkṣya jānakī | hanūmaṃtaṃ ca sugrīvaṃ sarvavīraṃ kapīśvaram 53| jahāsa pāśabaddhau tau vīkṣamāṇā varāṃganā | uvāca ca vimokṣārthaṃ vadaṃtī vacanaṃ varam 54| putrau pramuṃcataṃ kīśau mahāvīrau mahābalau | īkṣaṃtau māṃ yadi sphītau prāṇatyāgaṃ kariṣyataḥ 55| ayaṃ vai hanumānvīro yo dadāha danoḥ purīm | ayamapyṛkṣarājo hi sarvavānarabhūmipaḥ 56| kimarthaṃ vidhṛtau kutra kiṃ vā kṛtamanādarāt | pucche yuvābhyāṃ vidhṛtau sa mahānvismayo'sti me 57| iti māturvacaḥ ślakṣṇaṃ vīkṣyatāṃ putrakau tadā | ūcaturvinayaśreṣṭhau mahābalasamanvitau 58| mātaḥ kaścana bhūpālo rāmo dāśarathirbalī | tena mukto hayaḥ svarṇabhālapatraḥ suśobhitaḥ 59| tatraivaṃ likhitaṃ mātarekavīrāprasūrmama | ye kṣatriyāste gṛhṇantu nocetpādatalārcakāḥ 60| tadā mayā vicāro vai kṛtaḥ svāṃte pativrate | bhavatī kṣatriyā kiṃ na vīrasūḥ kiṃ na vā bhavet 61| dhārṣṭyaṃ tadvīkṣya bhūpasya gṛhīto'śvo mayā balāt | jitaṃ kuśena vīreṇa sainyaṃ tatpātitaṃ raṇe 62| mukuṭo'yaṃ bhūmipaterjānīhi patidevate | ayamapyanyavīrasya puṣkalasya mahātmanaḥ 63| jānīhi mukuṭaṃ tvanyaṃ maṇimuktāvirājitam | aśvo'yaṃ me manohārī kāmayāno hi bhūpateḥ 64| ārohaṇāya madbhrāturjānīhi balino vare | imau kīśau mayā raṃtumānītau balināṃ varau 65| kautukārthaṃ tavaivaitau saṃgrāme yuddhakārakau | iti vākyaṃ samākarṇya jānakī patidevatā 66| jagāda putrau tau vīrau mocayethāṃ punaḥ punaḥ | sītovāca| yuvābhyāmanayaḥ sṛṣṭo hṛto rāmahayo mahān 67| aneke pātitā vīrā imau baddhau kapīśvarau | pitustava hayo vīro yāgārthaṃ mocito'munā 68| tasyāpi hṛtavaṃtau kiṃ vājinaṃ makhasattame | muṃcataṃ plavagāvetau muṃcataṃ vājināṃ varam 69| kṣāmyatāṃ bhūpaterbhrātā śatrughnaḥ parakopanaḥ | jananyāstadvacaḥ śrutvā ūcatustāṃ balānvitau 70| kṣātradharmeṇa taṃ bhūpaṃ jitavaṃtau balānvitam | nāsmākamanayorbhāvi kṣātradharmeṇa yudhyatām 71| vālmīkinā purā proktamasmākaṃ paṭhatāṃ puraḥ 72| kaṇvasyāśramakevāhaṃ dhṛtvā yāgakriyocitam | tasmātsutaḥ svapitrāpi yudhyedbhrātrāpi cānujaḥ 73| guruṇā śiṣya evāpi tasmānno pāpasaṃbhavaḥ | tvadājñāto 'dhunā cāvāṃ dāsyāvo hayamuttamam 74| mokṣyāvaḥ kīśāvetau hi kariṣyāvo vacastava | ityuktvā mātaraṃ vīrau gatau raṇe kapīśvarau 75| amuṃcatāṃ hayaṃ cāpi hayamedhakriyocitam | sītādevī svaputrābhyāṃ śrutvā sainyaṃ nipātitam 76| śrīrāmaṃ manasā dhyātvā bhānumaikṣata sākṣiṇam | yadyahaṃ manasā vācā karmaṇā raghunāyakam 77| bhajāmi nānyaṃ manasā tarhi jīvedayaṃ nṛpaḥ | sainyaṃ cāpi mahatsarvaṃ yannāśitamidaṃ balāt 78| putrābhyāṃ tattu jīveta matsatyājjagatāṃpate | iti yāvadvaco brūte jānakīpatidevatā 79| tāvadbalaṃ ca tatsarvaṃ jīvitaṃ raṇamūrddhani 80| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe| sainyajīvanaṃnāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 64|