Chapter 96

ऋषय ऊचुः - सूतसूतमहाप्राज्ञ जीवजीव शतंसमाः । यद्वयं पुण्यसमयं श्राविता जगतो हितम् १। वद भूयोऽपि भूयिष्ठं पिबामस्तावकं वचः । पायंपायं न तृप्यामो वयं सूत तदुत्तमम् २। सूत उवाच- अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । संवादमादिलोकस्य जगतां जगदीशितुः ३। षट्सहस्राणिचोच्छ्रायो विस्तारेण पुनस्त्रयम् । एवं नवसहस्राणि योजनानां विधाय च ४। वामया दंष्ट्रया गृह्य उद्धृतादौ वसुंधरा । दिव्यवर्षसहस्रं वै दंष्ट्रया धारिता मही ५। धर्माख्यानप्रसंगेन सोवाच विनयाद्विभुम् । पृथिव्युवाच- एते द्वादश मासा वै षष्टिर्दिनशतत्रयम् ६। एषां किमुत्तमं पुण्यं प्रियं च तव केशव । पवित्रः कार्तिको मासस्तुलासंस्थे दिवाकरे ७। मकरस्थे रवौ मासः पुराणे पावनः स्मृतः । मेषस्थे माधवो मासो भास्करे पठ्यते बुधैः ८। मार्गशीर्षोऽपि मासानां पावनः परिकीर्तितः । एवं मासाः पवित्रास्ते वासराः केपि कीर्तिताः ९। युगादयो युगांताश्च तथा कल्पादयोऽपि च । सर्वेभ्योऽप्यधिकं मासमेतेभ्यो वद पावनम् १०। सर्वयज्ञमय श्रीमन्नेकं निश्चित्य मे वद । वराह उवाच- विधिनाविधिनाचैव ये यजंति नराधमाः ११। माधवे मासि मां भक्त्या तैश्च पूज्योऽस्म्यहं सदा । हिरण्याक्षो वरारोहे माधवे तु मधुर्हत १२। आदिदैत्यावुभावेतौ हत्वा त्वं तु समुद्धृता । त्रेतायुगे त्रयी धर्मो ज्ञानवर्णव्यवस्थितिः १३। माधवे मासि संभूता तेन मे माधवःप्रियः । त्रेतायुगं तृतीयायां शुक्लायां मासि माधवे १४। प्रवृत्तं च त्रयी धर्माः प्रवृत्तास्ते प्रवर्द्धिताः । अक्षया सोच्यते लोके तृतीया हरिवल्लभा १५। स्नाने दानार्चने श्राद्धे जपे पूर्वजतर्प्पणे । येऽर्चयंति यवैर्विष्णुं श्राद्धं कुर्वंति यत्नतः १६। तेषां ददाम्यहं सर्वं यन्मनोऽभीष्टमुत्तमम् । ये ददंत्यपि दानानि धन्यास्ते धार्मिका नराः १७। ये यजंति हरेर्नित्यमध्वरैर्विविधैरपि । माधवे यजते यो मां तेभ्यस्तदधिकं फलम् १८। स्नानं दानं जपो होमस्तपो यज्ञ व्रतादिकम् । वैशाखे यत्कृतं देवि तस्य पुण्यफलं शृणु १९। मन्वंतराणां कोट्यस्तु दशपंच च सप्त च । मत्सान्निध्यगतास्तेपि तिष्ठंति भयवर्जिताः २०। यद्यपि स्युर्ग्रहाः सर्वे क्रूरा जन्मव्ययाष्टकाः । प्रातःस्नानेन वैशाखे सर्वे सौम्या भवंति ते २१। वैशाखे मासि यो विप्रान्भोजयेद्भक्तितत्परः । सिक्थेसिक्थे भवेत्तृप्तिः पितॄणां युगसंख्यया २२। यच्छंति तत्र मधुराधिकभोजनानि ये वायवाशन तिलोदक भोजनानि । छत्रांबराणि चरणोचितरक्षणानि धन्यास्त एव परितोषकराहि विष्णोः २३। विशेषादिह दातव्यास्तिला मधुसमन्विताः । धर्माय बृहते दीर्घ दुरितक्षय हेतवे २४। एवंकृते तु यत्पुण्यं प्राप्यते मनुजैश्च तैः । तत्कैर्गणयितुं शक्यं वर्षकोटिशतैरपि २५। पुत्रपौत्रादिसंपत्ति दीर्घायूंषि यथेप्सितम् । इहाप्नोति परत्रापि मामेव प्रतिपद्यते २६। अनेकजन्मार्जित पातकावली विलीयते माधव मज्जनेन । जनस्य तत्रोषसि पुण्यतीर्थे यथाविधानं श्रयते तथा वा २७। यः परित्यज्य वैशाखं व्रतमन्यदुपाचरेत् । स करस्थं महारत्नं हित्वा लोष्टं हि याचते २८। सूतउवाच- एवं स भगवान्पूर्वमादिदेवो वदद्विभुः । माधवं मासमुद्दिश्य जगत्यां जगतीधरः २९। किमत्र बहुनोक्तेन न तदस्ति महीसुराः । यदप्राप्यं भवेन्मासि माधवे माधवार्चनात् ३०। शृणुध्वं च पुरावृत्तमिहार्थे परमाद्भुतम् । ब्राह्मणस्य च संवादं यमस्य च महात्मनः ३१। मध्यदेशे महाग्रामो ब्राह्मणानां बभूव ह । गंगायमुनयोर्मध्ये यामुनस्य गिरेरधः ३२। विद्वांसस्तत्र भूयिष्ठा ब्राह्मणाश्चावसंस्तदा । अथ प्राह यमः कंचित्पुरुषं कृष्णपिंगलम् ३३। रक्ताक्षमूर्द्ध्वरोमाणं काकजंघाक्षिनासिकम् । गच्छ त्वं भो महाग्रामं गत्वा ब्राह्मणमानय ३४। वसिष्ठगोत्रसंभूतं नामतो यज्ञदत्तकम् । शमे निविष्टं विद्वांसं यज्ञकर्मविशारदम् ३५। नचान्यमानयेथास्त्वं सगोत्रं तस्य पार्श्वतः । सहितादृग्गुणस्तेन तुल्योऽध्ययन जन्मना ३६। आकृत्या च तथा चिह्नैः समस्तेनैव सत्तमः । तमानय यथोद्दिष्टा पूजा कार्या हि तस्य मे ३७। स गत्वा प्रतिकूलं तु चकार यमशासनम् । तमेव मानयामास प्रतिषिद्धो यमेन यः ३८। तस्मै यमः समुत्थाय पूजां कृत्वा च धर्मवित् । प्रोवाच नीयतामेष सोऽन्य आनीयतामिति ३९। सूत उवाच- एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन स द्विजः । उवाच धर्मराजं तं निर्विण्णो गमनाय वै ४०। ब्राह्मण उवाच- कस्मादहमिहानीतः कस्मात्प्रेरयसे पुनः । गंतुं नैवोत्सहे तत्र मर्त्यलोकं पुनः प्रभो ४१। यम उवाच- इह क्षीणायुषां पुंसां वासः पुण्यवतां भवेत् । अयं वै धर्मराजस्य लोको धर्मः प्रकीर्तितः ४२। सौख्यभूमिरियं सर्वा धर्मराजोऽहमीश्वरः । पुण्यापुण्यानुसारेण जंतूनां सुखदुःखदः ४३। पापिनां यमरूपोऽस्मि नृणां निरयदायकः । तथा पुण्यवतां सौख्य स्वर्गदो धर्म मूर्तिमान् ४४। गच्छ विप्र त्वमद्यैव निलयं स्वं यथागतः । अद्यापि दशवर्षाणामायुस्ते परिवर्तते ४५। क्षये तवायुषः प्राप्तिर्लोकस्यास्य भविष्यति । प्रष्टव्यं च त्वया ह्यन्यत्पृच्छस्व प्रब्रवीमि ते ४६। ब्राह्मण उवाच- यत्कृत्वा सुमहत्पुण्यं स्वर्गः स्याद्ब्रूहि तन्मम । सर्वस्य हि प्रमाणंत्वं धर्माधर्मविनिश्चये ४७। यदि देव मया सम्यग्गंतव्यं निजमंदिरे । तद्ब्रूहि कर्मणा केन पतंति नरके नराः ४८। व्रजंति केन वै स्वर्गं तत्सर्वं कृपया वद । यम उवाच- कर्मणा मनसा वाचा ये धर्मविमुखा नराः ४९। विष्णुभक्तिविहीना ये ते वै निरयगामिनः । पश्यंति भेदबुद्ध्या ये ब्रह्माणं शंकरं हरिम् ५०। विरक्ता विष्णुविद्यासु नरा निरयगामिनः । कुलदेशोचितं कर्म यस्त्यक्त्वान्यत्समाचरेत् ५१। कामाद्वा यदि वा मोहात्स याति नरकं नरः । अयाज्ययाजकश्चैव याज्यानां च विवर्जकः ५२। विरतो विष्णुविद्यासु स भुंक्ते नरकान्बहून् । अदत्वा पितृदेवेभ्यो विप्रेभ्यो मर्त्यबंधुषु ५३। सधनो म्रियते पापः स याति नरकान्बहून् । सर्वाण्यन्नानि सिद्धानि पाकभेदं करोति यः ५४। अवैश्वदेवं भुंजीत स याति नरकं चिरम् । बहुद्रोहेण भूतानां येऽजयंति धनं द्विज ५५। धनवंतो निरयगा दांभिका दुःखभागिनः । नास्तिक्यादथ वा लोभान्मोहात्काले यथोदिते ५६। भक्त्या न श्राद्धदा ये स्युः पच्यंते नरकेषु ते । दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यस्तु पापकृत् ५७। विघ्नमाचरते योऽसौ नरो निरयगो भवेत् । सामान्य दक्षिणां लब्ध्वा गृह्णात्येको विमोहतः ५८। नास्तिक्यभावनिरतो नरः स्यान्नरकालये । असहिष्णुतया तस्य गुणानां कारणं भवेत् ५९। महत्पापं समुत्पन्नं कारणं नरकस्य तत् । निर्दोषां सुहृदां भार्यां त्यजन्कालेन याति यः ६०। न वहेत यशस्तेषां स नरो नरके पतेत् । अधर्मं धर्ममिति यो वदन्मोहवशं गतः ६१। हैतुको नास्तिको यस्तु स नरो निरयालयः । मनसा योऽन्यभावेन वचसा चान्यथा वदेत् ६२। हृदयं कलुषं कुर्यात्स नरो नरके वसेत् । अवमन्य च ये यांति भगवत्कीर्तनं नराः ६३। ते यांति नरकं घोरं तेन पापेन कर्मणा । पश्यंतो भगवद्द्वारं नामशास्त्र परिच्छदम् ६४। अकृत्वा तत्प्रणामादि ते यांति नरकौकसः । विनापराधेन नराः कृत्वा पत्न्यधिवेदनम् ६५। त्यजंति सुकलत्रं ये ते यांति नरके नराः । न शृणोति गुरोर्वाक्यं धर्मशास्त्रं च यो नरः ६६। परेषां चेतसः क्लेशकारी निरयगो भवेत् । पश्यतां बंधु बालानां प्रकर्षी मिष्टमश्नुते ६७। स याति नरकं घोरं केवलोदरपूरकः । तुला मकर मेषेषु प्रातः स्नानं न यश्चरेत् ६८। नद्यादिषु च नास्तिक्यस्तस्य स्यान्नरकालयः । वैष्णवं जनमालोक्य नाभ्युत्थानं करोति यः ६९। प्रणयादरतो विप्र स नरो नरकातिथिः । काष्ठैर्वा शंकुभिर्वापि शूलैरश्मभिरेव च ७०। ये मार्गांश्चैव रुंधंति ते वै निरयगामिनः । आद्यं पुरुषमीशानं सर्वलोकमहेश्वरम् ७१। न चिन्तयंति ये विष्णुं ते वै निरयगामिनः । क्षेत्रवृत्ति गृहच्छेदं प्रीतिच्छेदं च ये नराः ७२। आशाच्छेदं च कुर्वंति ते नरा नरकौकसः । आगतान्भोजनार्थं च ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् ७३। यः परीक्षेत मूढात्मा स ज्ञेयो नरकातिथिः । अनाथं वैष्णवं दीनं रोगार्तं वृद्धमेव च ७४। नानुकंपंति ये मूढास्ते वै निरयगामिनः । नियमांस्तु समादाय ये पश्चादजितेंद्रियाः ७५। विलोपयंति तान्भूयस्ते वै निरयगामिनः । शृणु विप्र यथा यांति नराः स्वर्गं दयालवः ७६। समासेनैव वक्ष्यामि किंचित्ते गौरवादहम् । येऽर्चयंति हरिं देवंजिष्णुं विष्णुं सनातनम् ७७। नारायणमजं कृष्णं विष्वक्सेनं चतुर्भुजम् । ध्यायंति पुरुषं दिव्यमच्युतं ये स्मरंति च ७८। लभंते तेऽच्युतस्थानं श्रुतिरेषा पुरातनी । इदमेवहि मांगल्यमिदमेव धनार्जनम् ७९। जीवितस्य फलं चैतद्यद्दामोदरकीर्तनम् । कीर्तनाद्देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ८०। दुरितानि विलीयंते तमांसीव दिनोदये । गाथां गायंति ये नित्यं वैष्णवीं श्रद्धयान्विताः ८१। स्वाध्यायनिरता नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः । सर्वान्क्लेशान्परित्यज्य विष्णुमेव स्तुवंति ये ८२। स्वधर्मनिरता धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः । वासुदेवजपासक्तानपि पापकृतो जनान् ८३। नोपसर्पन्ति तान्विप्र यमदूताश्च दारुणाः । नान्यत्पश्यन्ति जंतूनां विहाय हरिकीर्तनम् ८४। सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तम । ये याचिताः प्रहृष्यंति प्रियं दत्वा वदंति च ८५। त्यक्तदानफला ये च ते नराःस्वर्गगामिनः । वर्जयंति दिवास्वापं नराः सर्वसहाश्च ये ८६। पर्वण्याश्रयभूता ये ते मर्त्याः स्वर्गगामिनः । द्विषतामपि ये दोषान्न वदंति कदाचन ८७। कीर्तयंति गुणांश्चैव ते नराः स्वर्गगामिनः । ये परेषां श्रियं दृष्ट्वा न वितप्यंति मत्सरात् ८८। प्रहृष्टाश्चाभिनंदंति ते नराः स्वर्गगामिनः । प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च श्रुतिशास्त्रोक्तमेव च ८९। आदरंति प्रतीता ये ते नराः स्वर्गगामिनः । यस्मिन्कस्मिन्कुले जाता दयावंतो यशस्विनः ९०। सानुक्रोशाः सदाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः । ये पूताः परदारांश्च कर्मणा मनसा गिरा ९१। रमयंति न सत्वस्थास्तेनराः स्वर्गगामिनः । सदा कर्मयथोक्तेन कुर्वंति विहितानि च ९२। आत्मशक्तिं च विज्ञाय ते नराः स्वर्गगामिनः । मनो वाक्कायिके धर्मे श्रद्धां यः कुरुते सदा ९३। साधूनां संमतो यश्च स भवेद्देवतातिथिः । वचोवेगं मनोवेगं यो वेगमुदरोद्भवम् ९४। उपस्थवेगं सहते स स्वर्गी जायते नरः । येषां गुणेषु संतोषो वाणी येषां श्रुतं प्रति ९५। परमार्थे मतिर्येषां ते शिष्टाः स्वर्गगामिनः । व्रतं रक्षंति ये कोपाच्छ्रियं रक्षंति मत्सरात् ९६। विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः । मतिं रक्षंति ये लोभान्मनो रक्षंति कामतः ९७। धर्मं रक्षंति दुःसंगात्ते नराः स्वर्गगामिनः । एकादश्यां च विधिवदुपवासपरायणाः ९८। शुक्लेऽसिते च ये विप्र ते नराः स्वर्गगामिनः । मातेव सर्वबालानामौषधं रोगिणा मिव ९९। रक्षार्थं सर्वलोकानां निर्मितैकादशी तिथिः । एकादशी समं किंचित्पादत्राणं न विद्यते 5.96.१०० । तामुपोष्य विधानेन पुरुषाः स्वर्गगामिनः । एकादशेन्द्रियैः पापं यत्कृतं भवति द्विज १०१। नरो निर्द्धूय तत्तूर्णं प्रीतः स्वर्गतिमान्भवेत् । अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च १०२। एकादश्युपवासस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । एकतः क्रतवः सर्वे सर्वतीर्थतपांसि च १०३। महादानादिदानानि व्रतं वैष्णवमेकतः । वैष्णवव्रतजो धर्मो धर्मो यज्ञादिसंभवः १०४। एकत्र तुलितौ धात्रा तत्र पूर्वो भवेद्गुरुः । हरिवासर भक्तानामच्युतानंतभाषिणाम् १०५। नाहं शास्ता विशेषेण तेभ्यो विप्र बिभेम्यहम् । येषां पुत्रश्च पौत्रश्च एकादश्यामुपोषितः १०६। सहात्मना स पुरुषाञ्छतमुद्धरते बलात् । उपोषणं ततः कुर्यात्पक्षयोरुभयोरपि १०७। एकादश्यां स पुरुषो भुक्तिमुक्त्येकभाजनम् । जया च विजया चैव जयंती पापनाशिनी १०८। त्रिस्पृशा वंजुली चैव पक्षसंवर्धिनी वरा । तिलदुग्धा परा ज्ञेया अखंडद्वादशी तथा १०९। मनोरथाख्या च परा भीमद्वादशिका तथा । इत्येवमादयो भेदा द्वादश्याः संत्यनेकशः ११०। व्रतेष्वेतेषु ये शक्ता ज्ञेयास्ते ब्रह्मणि स्थिताः । श्रोतारो धर्मशास्त्राणां धर्मप्रत्यय संगताः १११। प्रियंकराश्च बालानां स्वर्गलोकं व्रजंति ते । मासिमास्येकदिवसे दर्शे श्राद्धव्रता नराः ११२। तृप्यंति पितरो येषां ते धन्याः स्वर्गगामिनः । भोजनेषूपपन्नेषु भोज्यं यच्छंति सादरात् ११३। अभिन्नमुखरागेण शिष्टास्ते स्वर्गगामिनः ११४। ये भक्तिमंतो मधुसूदनस्य नारायणस्याखिलनायकस्य । सत्येन हीना रजसापि युक्ता गच्छंति ते नाकमनंतपुण्याः ११५। वितस्तां यमुनां सीतां पुण्यां गोदावरीं नदीम् । सेवंते ये शुभाचाराः स्नानदानपरायणाः ११६। न ते पश्यंति पंथानं नरकस्य कदाचन । ये नर्मदायामिह शर्मदायां मज्जंति तुष्यंत्यपि दर्शनेन ११७। विधूय पापानि महेशलोकं गच्छंति ते तत्र चिरं रमंते ११८। स्नाताश्चर्मनदी तीरे त्रिरात्रं नियता नराः । व्यासाश्रमे विशेषेण ते नरा नाकिनः स्मृताः ११९। गंगाजले प्रयागे च केदारे पुष्करे तथा । व्यासाश्रमे प्रभासे च मृतास्ते विष्णुगामिनः १२०। द्वारवत्यां कुरुक्षेत्रे योगाभ्यासेन वा मृताः । हरिरित्यक्षरं वक्त्रे येषां ते न पुनर्भवाः १२१। त्रिरात्रमपि ये विप्र द्वारवत्यां पुरि स्थिताः । मज्जंति गोमती तीरे धन्यास्ते केशवप्रियाः १२२। नरनारायणावासे त्रिरात्रं ये समाश्रिताः । मर्त्यलोके च नंदायां धन्यास्ते केशवप्रियाः १२३। षण्मासमुषिता विप्र पुरुषोत्तमसंनिधौ । ते नूनमच्युतात्मानो दृष्ट्वा स्युरघहारिणः १२४। अनेक जन्मार्जितपुण्यतोये मज्जंति तोये मणिकर्णिकायाः । नमंति विश्वेशमवाप्यकाशीं ते वै मयापीह भवंति वंद्याः १२५। पूजयित्वा हरिं ये तु भूमौ दर्भ तिलैः सह । तिलान्विकीर्य लोहं च दत्वा धेनुं पयस्विनीम् १२६। ये मृता विधिवद्विप्र ते नराः स्वर्गगामिनः । उत्पाद्य पुत्रान्संस्थाप्य पितृपैतामहे पदे १२७। निर्ममा निरहंकारा ये मृतास्तेऽपि नाकिनः । स्तैन्यान्निवृत्ताः सततं संतुष्टाः स्वधनेन च १२८। स्वभाग्येनोपजीवंति ते नराः स्वर्गगामिनः । श्लक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरोपाय वर्जिताम् १२९। स्वागतेनाभिभाषंते ते नराः स्वर्गगामिनः । शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये १३०। विपाकज्ञाश्च ये विप्र ते नराः स्वर्गगामिनः । धनधर्मप्रवृत्तानां धर्ममार्गानुयायिनाम् १३१। प्रोत्साहं वर्धयंते ये मोदंते दिवि ते नराः । हेमंते वह्निदो यश्च तथा ग्रीष्मे जलप्रदः १३२। वर्षा स्वाश्रमदाता च स स्वर्गे मोदते चिरम् । पुण्यकालेषु सर्वेषु नित्य नैमित्तिकादिषु १३३। भक्त्या यः कुरुते श्राद्धं स नूनं सुरलोकभाक् १३४। दानं दरिद्रस्य विभोः क्षमित्वं यूनां तपो ज्ञानवतां च मौनम् । इच्छानिवृत्तिश्च सुखोचितानां दया च भूतेषु दिवं नयंति १३५। द्विविधः कर्मसंबंधः पापपुण्यसमुद्भवः । सत्यमेव समाश्रित्य क्रियते ह्यत्र निर्णयः १३६। तपोध्यानसमायुक्तं तारणाय भवांबुधेः । पापं तु पतनायोक्तं सत्यमेव न संशयः १३७। बलेन परिचारेण शौर्येणाभियुतस्य च । पुण्यहीनस्य वै पुंसस्तद्बलादिव लीयते १३८। उन्नता गिरि दुर्गेषु वृक्षाः संति सुपुष्टकाः । पतंति वातवेगेन समूलास्तु घना अपि १३९। सत्यधर्मविहीनास्ते तथा यांति यमालयम् । सामान्यं सर्वजंतूंनां बलं धर्मस्तु केवलः १४०। येन संतरते जंतुरिहलोके परत्र च । मया सर्वमिदं सम्यक्स्वर्गमार्ग प्रदायकम् १४१। समासेन समाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि १४२। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमाहात्म्ये षण्णवतितमोऽध्यायः ९६।

ṛṣaya ūcuḥ - sūtasūtamahāprājña jīvajīva śataṃsamāḥ | yadvayaṃ puṇyasamayaṃ śrāvitā jagato hitam 1| vada bhūyo'pi bhūyiṣṭhaṃ pibāmastāvakaṃ vacaḥ | pāyaṃpāyaṃ na tṛpyāmo vayaṃ sūta taduttamam 2| sūta uvāca- atrāpyudāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam | saṃvādamādilokasya jagatāṃ jagadīśituḥ 3| ṣaṭsahasrāṇicocchrāyo vistāreṇa punastrayam | evaṃ navasahasrāṇi yojanānāṃ vidhāya ca 4| vāmayā daṃṣṭrayā gṛhya uddhṛtādau vasuṃdharā | divyavarṣasahasraṃ vai daṃṣṭrayā dhāritā mahī 5| dharmākhyānaprasaṃgena sovāca vinayādvibhum | pṛthivyuvāca- ete dvādaśa māsā vai ṣaṣṭirdinaśatatrayam 6| eṣāṃ kimuttamaṃ puṇyaṃ priyaṃ ca tava keśava | pavitraḥ kārtiko māsastulāsaṃsthe divākare 7| makarasthe ravau māsaḥ purāṇe pāvanaḥ smṛtaḥ | meṣasthe mādhavo māso bhāskare paṭhyate budhaiḥ 8| mārgaśīrṣo'pi māsānāṃ pāvanaḥ parikīrtitaḥ | evaṃ māsāḥ pavitrāste vāsarāḥ kepi kīrtitāḥ 9| yugādayo yugāṃtāśca tathā kalpādayo'pi ca | sarvebhyo'pyadhikaṃ māsametebhyo vada pāvanam 10| sarvayajñamaya śrīmannekaṃ niścitya me vada | varāha uvāca- vidhināvidhinācaiva ye yajaṃti narādhamāḥ 11| mādhave māsi māṃ bhaktyā taiśca pūjyo'smyahaṃ sadā | hiraṇyākṣo varārohe mādhave tu madhurhata 12| ādidaityāvubhāvetau hatvā tvaṃ tu samuddhṛtā | tretāyuge trayī dharmo jñānavarṇavyavasthitiḥ 13| mādhave māsi saṃbhūtā tena me mādhavaḥpriyaḥ | tretāyugaṃ tṛtīyāyāṃ śuklāyāṃ māsi mādhave 14| pravṛttaṃ ca trayī dharmāḥ pravṛttāste pravarddhitāḥ | akṣayā socyate loke tṛtīyā harivallabhā 15| snāne dānārcane śrāddhe jape pūrvajatarppaṇe | ye'rcayaṃti yavairviṣṇuṃ śrāddhaṃ kurvaṃti yatnataḥ 16| teṣāṃ dadāmyahaṃ sarvaṃ yanmano'bhīṣṭamuttamam | ye dadaṃtyapi dānāni dhanyāste dhārmikā narāḥ 17| ye yajaṃti harernityamadhvarairvividhairapi | mādhave yajate yo māṃ tebhyastadadhikaṃ phalam 18| snānaṃ dānaṃ japo homastapo yajña vratādikam | vaiśākhe yatkṛtaṃ devi tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 19| manvaṃtarāṇāṃ koṭyastu daśapaṃca ca sapta ca | matsānnidhyagatāstepi tiṣṭhaṃti bhayavarjitāḥ 20| yadyapi syurgrahāḥ sarve krūrā janmavyayāṣṭakāḥ | prātaḥsnānena vaiśākhe sarve saumyā bhavaṃti te 21| vaiśākhe māsi yo viprānbhojayedbhaktitatparaḥ | sikthesikthe bhavettṛptiḥ pitṝṇāṃ yugasaṃkhyayā 22| yacchaṃti tatra madhurādhikabhojanāni ye vāyavāśana tilodaka bhojanāni | chatrāṃbarāṇi caraṇocitarakṣaṇāni dhanyāsta eva paritoṣakarāhi viṣṇoḥ 23| viśeṣādiha dātavyāstilā madhusamanvitāḥ | dharmāya bṛhate dīrgha duritakṣaya hetave 24| evaṃkṛte tu yatpuṇyaṃ prāpyate manujaiśca taiḥ | tatkairgaṇayituṃ śakyaṃ varṣakoṭiśatairapi 25| putrapautrādisaṃpatti dīrghāyūṃṣi yathepsitam | ihāpnoti paratrāpi māmeva pratipadyate 26| anekajanmārjita pātakāvalī vilīyate mādhava majjanena | janasya tatroṣasi puṇyatīrthe yathāvidhānaṃ śrayate tathā vā 27| yaḥ parityajya vaiśākhaṃ vratamanyadupācaret | sa karasthaṃ mahāratnaṃ hitvā loṣṭaṃ hi yācate 28| sūtauvāca- evaṃ sa bhagavānpūrvamādidevo vadadvibhuḥ | mādhavaṃ māsamuddiśya jagatyāṃ jagatīdharaḥ 29| kimatra bahunoktena na tadasti mahīsurāḥ | yadaprāpyaṃ bhavenmāsi mādhave mādhavārcanāt 30| śṛṇudhvaṃ ca purāvṛttamihārthe paramādbhutam | brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca mahātmanaḥ 31| madhyadeśe mahāgrāmo brāhmaṇānāṃ babhūva ha | gaṃgāyamunayormadhye yāmunasya gireradhaḥ 32| vidvāṃsastatra bhūyiṣṭhā brāhmaṇāścāvasaṃstadā | atha prāha yamaḥ kaṃcitpuruṣaṃ kṛṣṇapiṃgalam 33| raktākṣamūrddhvaromāṇaṃ kākajaṃghākṣināsikam | gaccha tvaṃ bho mahāgrāmaṃ gatvā brāhmaṇamānaya 34| vasiṣṭhagotrasaṃbhūtaṃ nāmato yajñadattakam | śame niviṣṭaṃ vidvāṃsaṃ yajñakarmaviśāradam 35| nacānyamānayethāstvaṃ sagotraṃ tasya pārśvataḥ | sahitādṛgguṇastena tulyo'dhyayana janmanā 36| ākṛtyā ca tathā cihnaiḥ samastenaiva sattamaḥ | tamānaya yathoddiṣṭā pūjā kāryā hi tasya me 37| sa gatvā pratikūlaṃ tu cakāra yamaśāsanam | tameva mānayāmāsa pratiṣiddho yamena yaḥ 38| tasmai yamaḥ samutthāya pūjāṃ kṛtvā ca dharmavit | provāca nīyatāmeṣa so'nya ānīyatāmiti 39| sūta uvāca- evamukte tu vacane dharmarājena sa dvijaḥ | uvāca dharmarājaṃ taṃ nirviṇṇo gamanāya vai 40| brāhmaṇa uvāca- kasmādahamihānītaḥ kasmātprerayase punaḥ | gaṃtuṃ naivotsahe tatra martyalokaṃ punaḥ prabho 41| yama uvāca- iha kṣīṇāyuṣāṃ puṃsāṃ vāsaḥ puṇyavatāṃ bhavet | ayaṃ vai dharmarājasya loko dharmaḥ prakīrtitaḥ 42| saukhyabhūmiriyaṃ sarvā dharmarājo'hamīśvaraḥ | puṇyāpuṇyānusāreṇa jaṃtūnāṃ sukhaduḥkhadaḥ 43| pāpināṃ yamarūpo'smi nṛṇāṃ nirayadāyakaḥ | tathā puṇyavatāṃ saukhya svargado dharma mūrtimān 44| gaccha vipra tvamadyaiva nilayaṃ svaṃ yathāgataḥ | adyāpi daśavarṣāṇāmāyuste parivartate 45| kṣaye tavāyuṣaḥ prāptirlokasyāsya bhaviṣyati | praṣṭavyaṃ ca tvayā hyanyatpṛcchasva prabravīmi te 46| brāhmaṇa uvāca- yatkṛtvā sumahatpuṇyaṃ svargaḥ syādbrūhi tanmama | sarvasya hi pramāṇaṃtvaṃ dharmādharmaviniścaye 47| yadi deva mayā samyaggaṃtavyaṃ nijamaṃdire | tadbrūhi karmaṇā kena pataṃti narake narāḥ 48| vrajaṃti kena vai svargaṃ tatsarvaṃ kṛpayā vada | yama uvāca- karmaṇā manasā vācā ye dharmavimukhā narāḥ 49| viṣṇubhaktivihīnā ye te vai nirayagāminaḥ | paśyaṃti bhedabuddhyā ye brahmāṇaṃ śaṃkaraṃ harim 50| viraktā viṣṇuvidyāsu narā nirayagāminaḥ | kuladeśocitaṃ karma yastyaktvānyatsamācaret 51| kāmādvā yadi vā mohātsa yāti narakaṃ naraḥ | ayājyayājakaścaiva yājyānāṃ ca vivarjakaḥ 52| virato viṣṇuvidyāsu sa bhuṃkte narakānbahūn | adatvā pitṛdevebhyo viprebhyo martyabaṃdhuṣu 53| sadhano mriyate pāpaḥ sa yāti narakānbahūn | sarvāṇyannāni siddhāni pākabhedaṃ karoti yaḥ 54| avaiśvadevaṃ bhuṃjīta sa yāti narakaṃ ciram | bahudroheṇa bhūtānāṃ ye'jayaṃti dhanaṃ dvija 55| dhanavaṃto nirayagā dāṃbhikā duḥkhabhāginaḥ | nāstikyādatha vā lobhānmohātkāle yathodite 56| bhaktyā na śrāddhadā ye syuḥ pacyaṃte narakeṣu te | dīyamānasya vittasya brāhmaṇebhyastu pāpakṛt 57| vighnamācarate yo'sau naro nirayago bhavet | sāmānya dakṣiṇāṃ labdhvā gṛhṇātyeko vimohataḥ 58| nāstikyabhāvanirato naraḥ syānnarakālaye | asahiṣṇutayā tasya guṇānāṃ kāraṇaṃ bhavet 59| mahatpāpaṃ samutpannaṃ kāraṇaṃ narakasya tat | nirdoṣāṃ suhṛdāṃ bhāryāṃ tyajankālena yāti yaḥ 60| na vaheta yaśasteṣāṃ sa naro narake patet | adharmaṃ dharmamiti yo vadanmohavaśaṃ gataḥ 61| haituko nāstiko yastu sa naro nirayālayaḥ | manasā yo'nyabhāvena vacasā cānyathā vadet 62| hṛdayaṃ kaluṣaṃ kuryātsa naro narake vaset | avamanya ca ye yāṃti bhagavatkīrtanaṃ narāḥ 63| te yāṃti narakaṃ ghoraṃ tena pāpena karmaṇā | paśyaṃto bhagavaddvāraṃ nāmaśāstra paricchadam 64| akṛtvā tatpraṇāmādi te yāṃti narakaukasaḥ | vināparādhena narāḥ kṛtvā patnyadhivedanam 65| tyajaṃti sukalatraṃ ye te yāṃti narake narāḥ | na śṛṇoti gurorvākyaṃ dharmaśāstraṃ ca yo naraḥ 66| pareṣāṃ cetasaḥ kleśakārī nirayago bhavet | paśyatāṃ baṃdhu bālānāṃ prakarṣī miṣṭamaśnute 67| sa yāti narakaṃ ghoraṃ kevalodarapūrakaḥ | tulā makara meṣeṣu prātaḥ snānaṃ na yaścaret 68| nadyādiṣu ca nāstikyastasya syānnarakālayaḥ | vaiṣṇavaṃ janamālokya nābhyutthānaṃ karoti yaḥ 69| praṇayādarato vipra sa naro narakātithiḥ | kāṣṭhairvā śaṃkubhirvāpi śūlairaśmabhireva ca 70| ye mārgāṃścaiva ruṃdhaṃti te vai nirayagāminaḥ | ādyaṃ puruṣamīśānaṃ sarvalokamaheśvaram 71| na cintayaṃti ye viṣṇuṃ te vai nirayagāminaḥ | kṣetravṛtti gṛhacchedaṃ prīticchedaṃ ca ye narāḥ 72| āśācchedaṃ ca kurvaṃti te narā narakaukasaḥ | āgatānbhojanārthaṃ ca brāhmaṇānvṛttikarśitān 73| yaḥ parīkṣeta mūḍhātmā sa jñeyo narakātithiḥ | anāthaṃ vaiṣṇavaṃ dīnaṃ rogārtaṃ vṛddhameva ca 74| nānukaṃpaṃti ye mūḍhāste vai nirayagāminaḥ | niyamāṃstu samādāya ye paścādajiteṃdriyāḥ 75| vilopayaṃti tānbhūyaste vai nirayagāminaḥ | śṛṇu vipra yathā yāṃti narāḥ svargaṃ dayālavaḥ 76| samāsenaiva vakṣyāmi kiṃcitte gauravādaham | ye'rcayaṃti hariṃ devaṃjiṣṇuṃ viṣṇuṃ sanātanam 77| nārāyaṇamajaṃ kṛṣṇaṃ viṣvaksenaṃ caturbhujam | dhyāyaṃti puruṣaṃ divyamacyutaṃ ye smaraṃti ca 78| labhaṃte te'cyutasthānaṃ śrutireṣā purātanī | idamevahi māṃgalyamidameva dhanārjanam 79| jīvitasya phalaṃ caitadyaddāmodarakīrtanam | kīrtanāddevadevasya viṣṇoramitatejasaḥ 80| duritāni vilīyaṃte tamāṃsīva dinodaye | gāthāṃ gāyaṃti ye nityaṃ vaiṣṇavīṃ śraddhayānvitāḥ 81| svādhyāyaniratā nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ | sarvānkleśānparityajya viṣṇumeva stuvaṃti ye 82| svadharmaniratā dhīrāste narāḥ svargagāminaḥ | vāsudevajapāsaktānapi pāpakṛto janān 83| nopasarpanti tānvipra yamadūtāśca dāruṇāḥ | nānyatpaśyanti jaṃtūnāṃ vihāya harikīrtanam 84| sarvapāpapraśamanaṃ prāyaścittaṃ dvijottama | ye yācitāḥ prahṛṣyaṃti priyaṃ datvā vadaṃti ca 85| tyaktadānaphalā ye ca te narāḥsvargagāminaḥ | varjayaṃti divāsvāpaṃ narāḥ sarvasahāśca ye 86| parvaṇyāśrayabhūtā ye te martyāḥ svargagāminaḥ | dviṣatāmapi ye doṣānna vadaṃti kadācana 87| kīrtayaṃti guṇāṃścaiva te narāḥ svargagāminaḥ | ye pareṣāṃ śriyaṃ dṛṣṭvā na vitapyaṃti matsarāt 88| prahṛṣṭāścābhinaṃdaṃti te narāḥ svargagāminaḥ | pravṛttau ca nivṛttau ca śrutiśāstroktameva ca 89| ādaraṃti pratītā ye te narāḥ svargagāminaḥ | yasminkasminkule jātā dayāvaṃto yaśasvinaḥ 90| sānukrośāḥ sadācārāste narāḥ svargagāminaḥ | ye pūtāḥ paradārāṃśca karmaṇā manasā girā 91| ramayaṃti na satvasthāstenarāḥ svargagāminaḥ | sadā karmayathoktena kurvaṃti vihitāni ca 92| ātmaśaktiṃ ca vijñāya te narāḥ svargagāminaḥ | mano vākkāyike dharme śraddhāṃ yaḥ kurute sadā 93| sādhūnāṃ saṃmato yaśca sa bhaveddevatātithiḥ | vacovegaṃ manovegaṃ yo vegamudarodbhavam 94| upasthavegaṃ sahate sa svargī jāyate naraḥ | yeṣāṃ guṇeṣu saṃtoṣo vāṇī yeṣāṃ śrutaṃ prati 95| paramārthe matiryeṣāṃ te śiṣṭāḥ svargagāminaḥ | vrataṃ rakṣaṃti ye kopācchriyaṃ rakṣaṃti matsarāt 96| vidyāṃ mānāpamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ | matiṃ rakṣaṃti ye lobhānmano rakṣaṃti kāmataḥ 97| dharmaṃ rakṣaṃti duḥsaṃgātte narāḥ svargagāminaḥ | ekādaśyāṃ ca vidhivadupavāsaparāyaṇāḥ 98| śukle'site ca ye vipra te narāḥ svargagāminaḥ | māteva sarvabālānāmauṣadhaṃ rogiṇā miva 99| rakṣārthaṃ sarvalokānāṃ nirmitaikādaśī tithiḥ | ekādaśī samaṃ kiṃcitpādatrāṇaṃ na vidyate 5.96.100 | tāmupoṣya vidhānena puruṣāḥ svargagāminaḥ | ekādaśendriyaiḥ pāpaṃ yatkṛtaṃ bhavati dvija 101| naro nirddhūya tattūrṇaṃ prītaḥ svargatimānbhavet | aśvamedhasahasrāṇi rājasūyaśatāni ca 102| ekādaśyupavāsasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm | ekataḥ kratavaḥ sarve sarvatīrthatapāṃsi ca 103| mahādānādidānāni vrataṃ vaiṣṇavamekataḥ | vaiṣṇavavratajo dharmo dharmo yajñādisaṃbhavaḥ 104| ekatra tulitau dhātrā tatra pūrvo bhavedguruḥ | harivāsara bhaktānāmacyutānaṃtabhāṣiṇām 105| nāhaṃ śāstā viśeṣeṇa tebhyo vipra bibhemyaham | yeṣāṃ putraśca pautraśca ekādaśyāmupoṣitaḥ 106| sahātmanā sa puruṣāñchatamuddharate balāt | upoṣaṇaṃ tataḥ kuryātpakṣayorubhayorapi 107| ekādaśyāṃ sa puruṣo bhuktimuktyekabhājanam | jayā ca vijayā caiva jayaṃtī pāpanāśinī 108| trispṛśā vaṃjulī caiva pakṣasaṃvardhinī varā | tiladugdhā parā jñeyā akhaṃḍadvādaśī tathā 109| manorathākhyā ca parā bhīmadvādaśikā tathā | ityevamādayo bhedā dvādaśyāḥ saṃtyanekaśaḥ 110| vrateṣveteṣu ye śaktā jñeyāste brahmaṇi sthitāḥ | śrotāro dharmaśāstrāṇāṃ dharmapratyaya saṃgatāḥ 111| priyaṃkarāśca bālānāṃ svargalokaṃ vrajaṃti te | māsimāsyekadivase darśe śrāddhavratā narāḥ 112| tṛpyaṃti pitaro yeṣāṃ te dhanyāḥ svargagāminaḥ | bhojaneṣūpapanneṣu bhojyaṃ yacchaṃti sādarāt 113| abhinnamukharāgeṇa śiṣṭāste svargagāminaḥ 114| ye bhaktimaṃto madhusūdanasya nārāyaṇasyākhilanāyakasya | satyena hīnā rajasāpi yuktā gacchaṃti te nākamanaṃtapuṇyāḥ 115| vitastāṃ yamunāṃ sītāṃ puṇyāṃ godāvarīṃ nadīm | sevaṃte ye śubhācārāḥ snānadānaparāyaṇāḥ 116| na te paśyaṃti paṃthānaṃ narakasya kadācana | ye narmadāyāmiha śarmadāyāṃ majjaṃti tuṣyaṃtyapi darśanena 117| vidhūya pāpāni maheśalokaṃ gacchaṃti te tatra ciraṃ ramaṃte 118| snātāścarmanadī tīre trirātraṃ niyatā narāḥ | vyāsāśrame viśeṣeṇa te narā nākinaḥ smṛtāḥ 119| gaṃgājale prayāge ca kedāre puṣkare tathā | vyāsāśrame prabhāse ca mṛtāste viṣṇugāminaḥ 120| dvāravatyāṃ kurukṣetre yogābhyāsena vā mṛtāḥ | harirityakṣaraṃ vaktre yeṣāṃ te na punarbhavāḥ 121| trirātramapi ye vipra dvāravatyāṃ puri sthitāḥ | majjaṃti gomatī tīre dhanyāste keśavapriyāḥ 122| naranārāyaṇāvāse trirātraṃ ye samāśritāḥ | martyaloke ca naṃdāyāṃ dhanyāste keśavapriyāḥ 123| ṣaṇmāsamuṣitā vipra puruṣottamasaṃnidhau | te nūnamacyutātmāno dṛṣṭvā syuraghahāriṇaḥ 124| aneka janmārjitapuṇyatoye majjaṃti toye maṇikarṇikāyāḥ | namaṃti viśveśamavāpyakāśīṃ te vai mayāpīha bhavaṃti vaṃdyāḥ 125| pūjayitvā hariṃ ye tu bhūmau darbha tilaiḥ saha | tilānvikīrya lohaṃ ca datvā dhenuṃ payasvinīm 126| ye mṛtā vidhivadvipra te narāḥ svargagāminaḥ | utpādya putrānsaṃsthāpya pitṛpaitāmahe pade 127| nirmamā nirahaṃkārā ye mṛtāste'pi nākinaḥ | stainyānnivṛttāḥ satataṃ saṃtuṣṭāḥ svadhanena ca 128| svabhāgyenopajīvaṃti te narāḥ svargagāminaḥ | ślakṣṇāṃ vāṇīṃ nirābādhāṃ madhuropāya varjitām 129| svāgatenābhibhāṣaṃte te narāḥ svargagāminaḥ | śubhānāmaśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye 130| vipākajñāśca ye vipra te narāḥ svargagāminaḥ | dhanadharmapravṛttānāṃ dharmamārgānuyāyinām 131| protsāhaṃ vardhayaṃte ye modaṃte divi te narāḥ | hemaṃte vahnido yaśca tathā grīṣme jalapradaḥ 132| varṣā svāśramadātā ca sa svarge modate ciram | puṇyakāleṣu sarveṣu nitya naimittikādiṣu 133| bhaktyā yaḥ kurute śrāddhaṃ sa nūnaṃ suralokabhāk 134| dānaṃ daridrasya vibhoḥ kṣamitvaṃ yūnāṃ tapo jñānavatāṃ ca maunam | icchānivṛttiśca sukhocitānāṃ dayā ca bhūteṣu divaṃ nayaṃti 135| dvividhaḥ karmasaṃbaṃdhaḥ pāpapuṇyasamudbhavaḥ | satyameva samāśritya kriyate hyatra nirṇayaḥ 136| tapodhyānasamāyuktaṃ tāraṇāya bhavāṃbudheḥ | pāpaṃ tu patanāyoktaṃ satyameva na saṃśayaḥ 137| balena paricāreṇa śauryeṇābhiyutasya ca | puṇyahīnasya vai puṃsastadbalādiva līyate 138| unnatā giri durgeṣu vṛkṣāḥ saṃti supuṣṭakāḥ | pataṃti vātavegena samūlāstu ghanā api 139| satyadharmavihīnāste tathā yāṃti yamālayam | sāmānyaṃ sarvajaṃtūṃnāṃ balaṃ dharmastu kevalaḥ 140| yena saṃtarate jaṃturihaloke paratra ca | mayā sarvamidaṃ samyaksvargamārga pradāyakam 141| samāsena samākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi 142| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe vaiśākhamāhātmye ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ 96|