Chapter 18

जैमिनिरुवाच- तीर्थश्रेष्ठमिति प्रोक्तं यत्त्वया पुरुषोत्तमम् । तन्माहात्म्यं गुरो ब्रूहि यदि ते मय्यनुग्रहः १। व्यास उवाच- पुरुषोत्तमस्य माहात्म्यं समासेन शृणु द्विज । सम्यग्वक्तुं जगत्यस्मिन्कः शक्तो विष्णुना विना २। लवणांभोनिधेस्तीरं पुरुषोत्तमसंज्ञितम् । पुरं तद्ब्राह्मणश्रेष्ठ स्वर्गादपि च दुर्ल्लभम् ३। स्वयमस्ति पुरे तस्मिन्यतः श्रीपुरुषोत्तमः । पुरुषोत्तममित्युक्तं तस्मात्तन्नामकोविदैः ४। क्षेत्रं तद्दुर्ल्लभं विप्र समंताद्दशयोजनम् । तत्रस्थदेहिनो देवैर्दृश्यंते च चतुर्भुजाः ५। प्रविशन्वै तु तत्क्षेत्रं सर्वे स्युर्विष्णुमूर्तयः । तस्माद्विचारणा तत्र न कर्त्तव्या विचक्षणैः ६। चाण्डालेनापि संस्पृष्टं ग्राह्यं तत्रान्नमग्रजैः । साक्षाद्विष्णुर्यतस्तत्र चाण्डालो द्विजसत्तम ७। तत्रान्नपाचिका लक्ष्मीः स्वयं भोक्ता जनार्द्दनः । तस्मात्तत्रौदनं विप्र दैवतैरपि दुर्ल्लभम् ८। हरिभुक्तावशिष्टं यत्पवित्रं भुवि दुर्ल्लभम् । अन्नं ये भुञ्जते लोकास्तेषां मुक्तिर्न दुर्ल्लभा ९। ब्रह्माद्यास्त्रिदशाः सर्वे तदन्नमतिदुर्ल्लभम् । भुञ्जते नित्यमागत्य मानुषाणां च का कथा १०। न यस्य रमते चित्तं तस्मिन्नन्ने सुदुर्ल्लभे । तमेव विष्णुद्वेष्टारं प्राहुः सर्वमहर्षयः ११। पवित्रं भुवि सर्वत्र यथा गङ्गाजलं द्विज । तथा पवित्रं सर्वत्र तदन्नं पापनाशनम् १२। तदन्नं कोमलं दिव्यं यद्यपि द्विजसत्तम । कृकचस्योदरप्रायं तथाप्यघविदारणे १३। पूर्वार्जितानि पापानि क्षयं यास्यंति यस्य वै । भक्तिः प्रवर्तते यस्य तस्मिन्नन्ने सुदुर्ल्लभे १४। बहुजन्मार्जितं पुण्यं यस्य यास्यति संक्षयम् । तस्मिन्नन्ने द्विजश्रेष्ठ तस्य भक्तिर्न जायते १५। इन्द्रद्युम्नस्य सरसि मार्कंडेयह्रदे तथा । रोहिण्यां च समुद्रे च श्वेतगङ्गाजलेषु च १६। स्नानं ये कुर्वते मर्त्या भक्तिभावसमन्विताः । तेषां न विद्यते जन्म पुनरस्मिन्महीतले १७। लवणांभोनिधेस्तोयैः पितरस्तर्पिता द्विज । सर्वदुःखविनिर्मुक्ता व्रजंति हरिमंदिरम् १८। तीर्थराजः समुद्रो ऽसौ कीर्तितस्तत्वदर्शिभिः । तस्मात्तत्र कृतं कर्म सर्वमेवाक्षयं भवेत् १९। पित्रर्चनं तथा दानं भगवच्चरणार्चनम् । जप यज्ञं तथान्यच्च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे २०। यत्कर्म कुरुते मर्त्यो विष्णुप्रीणनहेतवे । सर्वमेवाक्षयं तच्च भवेन्नास्त्यत्र संशयः २१। बलभद्रं सुभद्रां च कृष्णं च कमलेक्षणम् । ये मानवाः प्रपश्यंति तेषां किंचिन्न दुर्ल्लभम् २२। अदृष्ट्वा श्रीजगन्नाथं सुभद्रां च बलं तथा । मोक्षं न लभते मर्त्यः कुर्वन्पुण्यशतान्यपि २३। तत्र वेत्रप्रहारेण शरीरं यस्य लोहितम् । तं वंदंते द्विजश्रेष्ठ देवाः शक्रादयोऽखिलाः २४। स्थित्वांतरिक्षे शक्राद्याः सर्वदेवगणा द्विज । विमानचारिणोऽन्योन्यं प्रवदंतीति हर्षिताः २५अं। कदा मानुष्यमस्मभ्यं दास्यते कमलापतिः । मनुष्य इव गच्छामस्तदा द्रष्टुं हरिं प्रभुम् २६। कदा वेत्रप्रहारेण क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे । भविष्यंत्यस्मदीयानि लोहितानि वपूंषि च २७। वासवाद्याः सुराः सर्वे तस्मिन्क्षेत्रे वरप्रदे । सदा वेत्रप्रहारांश्च वांछंति द्विजसत्तम २८। तत्राक्षयवटं ये तु भक्त्या पश्यंति मानवाः । कोटिजन्मार्जितैः पापैर्मुक्ता यांति परां गतिम् २९। सुभद्रां बलभद्रं च जगन्नाथमनामयम् । श्वेतं माधवदेवेशं मार्कंडेयह्रदं तथा ३०। ज्यामेश्वरं हनूमंतं तत्राक्षय्यं वटं द्विज । पश्यंति भक्त्या ये मर्त्यास्तेषां मुक्तिर्हि शाश्वती ३१। दोलायमानं गोविन्दं फाल्गुनेमासि तत्र ये । पश्यंति मानवा भक्त्या तेषां पुण्यं निशामय ३२। विमुक्ताः सकलैः पापैरंते यांति हरेर्गृहम् । ज्ञानं संप्राप्य तत्रैव मोक्षं यांति सुदुर्ल्लभम् ३३। चेत्रके मासि वारुण्यां यो जगन्नाथमीक्षते । स मृतः प्रविशेद्देहं जगन्नाथस्य जैमिने ३४। वैशाखे चैव शुक्लायामेकादश्यां जगत्पतिम् । तृतीयायां च यः पश्येन्मुक्त एव स मानवः ३५। प्रविशेद्यस्तु मनुजो महास्नानं जगत्पतेः । तस्य सिद्ध्यंति विप्रर्षे सर्व एव मनोरथाः ३६। ब्रह्माद्यास्त्रिदशाः सर्वे स्थित्वाकाशे जगत्पतेः । महास्नानं प्रपश्यंति भक्तिभावसमन्विताः ३७। महाज्येष्ठ्यां च विप्रर्षे जगन्नाथमनामयम् । आलोक्य लभते मर्त्यो विष्णोस्तत्परमं पदम् ३८। गुंडिकामण्डपं यांतमाषाढे कमलापतिम् । बलभद्रं च यः पश्येत्स मुक्तो नात्र संशयः ३९। यः पश्यति जगन्नाथं रथस्थं कमलेक्षणम् । तस्य नास्ति पुनर्जन्म संसारे सर्वदुःखदे ४०। रथारूढां सुभद्रां च भक्त्या पश्यंति मानवाः । छिनत्ति भगवांस्तस्य दुःखदं भवबंधनम् ४१। अपुत्रा मृतपुत्रा च या सुभद्रां प्रपश्यति । बह्वपत्या जीववत्सा सा नारी भवति द्विज ४२। दुर्भगा काकवंध्या वा सुभद्रां या प्रपश्यति । सा स्वामिसुभगा नारी बह्वपत्या भवेत्खलु ४३। गुंडिकामंडपस्थं च कृष्णं पश्यति यः पुमान् । बलभद्रं सुभद्रां च स याति परमं पदम् ४४। रोगी दुःखी च यः पश्येद्गुण्डिकामंडपे हरिम् । रोगाच्छोकाच्च सहसा जैमिने स प्रमुच्यते ४५। यस्त्वपुत्रो जगन्नाथं गुंडिकामण्डपे स्थितम् । पश्येत्स च द्विजश्रेष्ठ पुत्रं प्राप्नोति वैष्णवम् ४६। विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् । दारार्थी लभते दारान्मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ४७। भ्रष्टराज्यो नृपो यस्तु हरिं पश्यति भक्तितः । गुंडिकामंडपे विप्र निजराज्यं लभेत सः ४८। शत्रुभिर्वर्जितो यस्तु गुंडिकामंडपे हरिम् । भक्त्या पश्यति विप्रर्षे तस्य नश्यंति शत्रवः ४९। गुंडिकामंडपे पश्येद्यो राजपीडितो भृशम् । स सद्य एव राजानं स्वकीयं वशमानयेत् ५० 7.18.50। सर्वासामेव यात्राणां गुंडिका प्रवरा मता । तस्मात्स मानवैः कार्या त्यक्त्वा कार्यशतान्यपि ५१। शयने च तथोत्थाने तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे । हरिं पश्यति यो मर्त्यः स देवैरपि पूज्यते ५२। पुरुषोत्तममाहात्म्यं वक्तुं शक्नोति कः क्षितौ । यस्य प्रवेशमात्रेण नरो नारायणो भवेत् ५३। बहुनात्र किमुक्तेन संक्षेपादुच्यते मया । सर्वेषामेव तीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् ५४। संसारसिन्धुमतिनिम्नमिमं तितीर्षुः क्लेशप्रदं विषमपापगणाश्रयं यः । क्षेत्रे समस्तसुखदे पुरुषोत्तमाख्ये पश्येदमुं सुरवरं पुरुषोत्तमं च ५५। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे पुरुषोत्तममाहत्म्यंनाम अष्टादशोऽध्यायः १८ ।

jaiminiruvāca- tīrthaśreṣṭhamiti proktaṃ yattvayā puruṣottamam | tanmāhātmyaṃ guro brūhi yadi te mayyanugrahaḥ 1| vyāsa uvāca- puruṣottamasya māhātmyaṃ samāsena śṛṇu dvija | samyagvaktuṃ jagatyasminkaḥ śakto viṣṇunā vinā 2| lavaṇāṃbhonidhestīraṃ puruṣottamasaṃjñitam | puraṃ tadbrāhmaṇaśreṣṭha svargādapi ca durllabham 3| svayamasti pure tasminyataḥ śrīpuruṣottamaḥ | puruṣottamamityuktaṃ tasmāttannāmakovidaiḥ 4| kṣetraṃ taddurllabhaṃ vipra samaṃtāddaśayojanam | tatrasthadehino devairdṛśyaṃte ca caturbhujāḥ 5| praviśanvai tu tatkṣetraṃ sarve syurviṣṇumūrtayaḥ | tasmādvicāraṇā tatra na karttavyā vicakṣaṇaiḥ 6| cāṇḍālenāpi saṃspṛṣṭaṃ grāhyaṃ tatrānnamagrajaiḥ | sākṣādviṣṇuryatastatra cāṇḍālo dvijasattama 7| tatrānnapācikā lakṣmīḥ svayaṃ bhoktā janārddanaḥ | tasmāttatraudanaṃ vipra daivatairapi durllabham 8| haribhuktāvaśiṣṭaṃ yatpavitraṃ bhuvi durllabham | annaṃ ye bhuñjate lokāsteṣāṃ muktirna durllabhā 9| brahmādyāstridaśāḥ sarve tadannamatidurllabham | bhuñjate nityamāgatya mānuṣāṇāṃ ca kā kathā 10| na yasya ramate cittaṃ tasminnanne sudurllabhe | tameva viṣṇudveṣṭāraṃ prāhuḥ sarvamaharṣayaḥ 11| pavitraṃ bhuvi sarvatra yathā gaṅgājalaṃ dvija | tathā pavitraṃ sarvatra tadannaṃ pāpanāśanam 12| tadannaṃ komalaṃ divyaṃ yadyapi dvijasattama | kṛkacasyodaraprāyaṃ tathāpyaghavidāraṇe 13| pūrvārjitāni pāpāni kṣayaṃ yāsyaṃti yasya vai | bhaktiḥ pravartate yasya tasminnanne sudurllabhe 14| bahujanmārjitaṃ puṇyaṃ yasya yāsyati saṃkṣayam | tasminnanne dvijaśreṣṭha tasya bhaktirna jāyate 15| indradyumnasya sarasi mārkaṃḍeyahrade tathā | rohiṇyāṃ ca samudre ca śvetagaṅgājaleṣu ca 16| snānaṃ ye kurvate martyā bhaktibhāvasamanvitāḥ | teṣāṃ na vidyate janma punarasminmahītale 17| lavaṇāṃbhonidhestoyaiḥ pitarastarpitā dvija | sarvaduḥkhavinirmuktā vrajaṃti harimaṃdiram 18| tīrtharājaḥ samudro 'sau kīrtitastatvadarśibhiḥ | tasmāttatra kṛtaṃ karma sarvamevākṣayaṃ bhavet 19| pitrarcanaṃ tathā dānaṃ bhagavaccaraṇārcanam | japa yajñaṃ tathānyacca tasminkṣetre manorame 20| yatkarma kurute martyo viṣṇuprīṇanahetave | sarvamevākṣayaṃ tacca bhavennāstyatra saṃśayaḥ 21| balabhadraṃ subhadrāṃ ca kṛṣṇaṃ ca kamalekṣaṇam | ye mānavāḥ prapaśyaṃti teṣāṃ kiṃcinna durllabham 22| adṛṣṭvā śrījagannāthaṃ subhadrāṃ ca balaṃ tathā | mokṣaṃ na labhate martyaḥ kurvanpuṇyaśatānyapi 23| tatra vetraprahāreṇa śarīraṃ yasya lohitam | taṃ vaṃdaṃte dvijaśreṣṭha devāḥ śakrādayo'khilāḥ 24| sthitvāṃtarikṣe śakrādyāḥ sarvadevagaṇā dvija | vimānacāriṇo'nyonyaṃ pravadaṃtīti harṣitāḥ 25aṃ| kadā mānuṣyamasmabhyaṃ dāsyate kamalāpatiḥ | manuṣya iva gacchāmastadā draṣṭuṃ hariṃ prabhum 26| kadā vetraprahāreṇa kṣetre śrīpuruṣottame | bhaviṣyaṃtyasmadīyāni lohitāni vapūṃṣi ca 27| vāsavādyāḥ surāḥ sarve tasminkṣetre varaprade | sadā vetraprahārāṃśca vāṃchaṃti dvijasattama 28| tatrākṣayavaṭaṃ ye tu bhaktyā paśyaṃti mānavāḥ | koṭijanmārjitaiḥ pāpairmuktā yāṃti parāṃ gatim 29| subhadrāṃ balabhadraṃ ca jagannāthamanāmayam | śvetaṃ mādhavadeveśaṃ mārkaṃḍeyahradaṃ tathā 30| jyāmeśvaraṃ hanūmaṃtaṃ tatrākṣayyaṃ vaṭaṃ dvija | paśyaṃti bhaktyā ye martyāsteṣāṃ muktirhi śāśvatī 31| dolāyamānaṃ govindaṃ phālgunemāsi tatra ye | paśyaṃti mānavā bhaktyā teṣāṃ puṇyaṃ niśāmaya 32| vimuktāḥ sakalaiḥ pāpairaṃte yāṃti harergṛham | jñānaṃ saṃprāpya tatraiva mokṣaṃ yāṃti sudurllabham 33| cetrake māsi vāruṇyāṃ yo jagannāthamīkṣate | sa mṛtaḥ praviśeddehaṃ jagannāthasya jaimine 34| vaiśākhe caiva śuklāyāmekādaśyāṃ jagatpatim | tṛtīyāyāṃ ca yaḥ paśyenmukta eva sa mānavaḥ 35| praviśedyastu manujo mahāsnānaṃ jagatpateḥ | tasya siddhyaṃti viprarṣe sarva eva manorathāḥ 36| brahmādyāstridaśāḥ sarve sthitvākāśe jagatpateḥ | mahāsnānaṃ prapaśyaṃti bhaktibhāvasamanvitāḥ 37| mahājyeṣṭhyāṃ ca viprarṣe jagannāthamanāmayam | ālokya labhate martyo viṣṇostatparamaṃ padam 38| guṃḍikāmaṇḍapaṃ yāṃtamāṣāḍhe kamalāpatim | balabhadraṃ ca yaḥ paśyetsa mukto nātra saṃśayaḥ 39| yaḥ paśyati jagannāthaṃ rathasthaṃ kamalekṣaṇam | tasya nāsti punarjanma saṃsāre sarvaduḥkhade 40| rathārūḍhāṃ subhadrāṃ ca bhaktyā paśyaṃti mānavāḥ | chinatti bhagavāṃstasya duḥkhadaṃ bhavabaṃdhanam 41| aputrā mṛtaputrā ca yā subhadrāṃ prapaśyati | bahvapatyā jīvavatsā sā nārī bhavati dvija 42| durbhagā kākavaṃdhyā vā subhadrāṃ yā prapaśyati | sā svāmisubhagā nārī bahvapatyā bhavetkhalu 43| guṃḍikāmaṃḍapasthaṃ ca kṛṣṇaṃ paśyati yaḥ pumān | balabhadraṃ subhadrāṃ ca sa yāti paramaṃ padam 44| rogī duḥkhī ca yaḥ paśyedguṇḍikāmaṃḍape harim | rogācchokācca sahasā jaimine sa pramucyate 45| yastvaputro jagannāthaṃ guṃḍikāmaṇḍape sthitam | paśyetsa ca dvijaśreṣṭha putraṃ prāpnoti vaiṣṇavam 46| vidyārthī labhate vidyāṃ dhanārthī labhate dhanam | dārārthī labhate dārānmokṣārthī mokṣamāpnuyāt 47| bhraṣṭarājyo nṛpo yastu hariṃ paśyati bhaktitaḥ | guṃḍikāmaṃḍape vipra nijarājyaṃ labheta saḥ 48| śatrubhirvarjito yastu guṃḍikāmaṃḍape harim | bhaktyā paśyati viprarṣe tasya naśyaṃti śatravaḥ 49| guṃḍikāmaṃḍape paśyedyo rājapīḍito bhṛśam | sa sadya eva rājānaṃ svakīyaṃ vaśamānayet 50 7.18.50| sarvāsāmeva yātrāṇāṃ guṃḍikā pravarā matā | tasmātsa mānavaiḥ kāryā tyaktvā kāryaśatānyapi 51| śayane ca tathotthāne tasminkṣetre manorame | hariṃ paśyati yo martyaḥ sa devairapi pūjyate 52| puruṣottamamāhātmyaṃ vaktuṃ śaknoti kaḥ kṣitau | yasya praveśamātreṇa naro nārāyaṇo bhavet 53| bahunātra kimuktena saṃkṣepāducyate mayā | sarveṣāmeva tīrthānāṃ variṣṭhaṃ puruṣottamam 54| saṃsārasindhumatinimnamimaṃ titīrṣuḥ kleśapradaṃ viṣamapāpagaṇāśrayaṃ yaḥ | kṣetre samastasukhade puruṣottamākhye paśyedamuṃ suravaraṃ puruṣottamaṃ ca 55| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre puruṣottamamāhatmyaṃnāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ 18 |